Монголын агаарын тээврийн үйлчилгээний загалмайлсан эцэг хамгийн отгон хүүдээ нэрээ, бизнесийн түүхтэйгээ “дээрэмдүүлээд”, одоо ч сая сая доллараар “хөрөнгө оруулсаар” байгаа ажээ. Өнгөрсөн оны 11-р сард байгуулагдсан “Монголиан Эйрлайнс” гэх хувийн авиа компанийг уншигч та дуулсан нь лавтай.

Монголчуудад бол “Монголиан Эйрлайнс” гэдэг нь шинэ нэр. Харин гадныханд бол МИАТ компанийн англи нэр. МИАТ компанийн логоны доор “Mongolian Airlines” хэмээх бичиг одоо ч дурайж байгаа. Тиймээс Монголын төрийн өмчит компаниар үйлчлүүлж байна гэж гадныхан ойлгоно. Хөрөнгө мөнгө, хүн хүчээр халгиж цалгин гарч ирсэн “Монголиан Эйрлайнс” иргэний агаарын тээврийн салбарт өрсөлдөөнийг нухчин дарж, МИАТ компанийг угжиж хөл дээрээ дэнтэй дунтай босч ирлээ.

Түүхийн хуудсыг эргэн сөхье. 1925 оны тавдугаар сарын 25-нд Монголд нисэх хүчин байгуулагдав. Энэ бол өнөөгийн МИАТ-ийн түүхийн эхлэл. Тус компани 1956 онд ЗХУ-аас таван ширхэг Ан-2 онгоц авч, монголчууд хуваарьт нислэгээр тогтмол үйлчлүүлэх болов. 1993 оны наймдугаар сарын 12-ны өдөр Зам тээвэр, холбооны яамны сайдын шийдвэрээр МИАТ нэгтгэлийг Иргэний агаарын тээврийн удирдах газар, Монголын иргэний агаарын тээвэр компани болгон өөрчилжээ. МИАТ компани байгуулагдаад 87 жил болж байна. Харин “Монголиан Эйрлайнс” нэг нас хүрээгүй явна. Гэтэл тус компани 55 жилийн түүхэн ойгоо тэмдэглэн өнгөрүүлсэн тухай “1956 онд таван ширхэг Ан-2 онгоц авсан нь Монголын нисэх хүчний түүхийн шинэ хуудсын эхлэл байсан. Ан-2 маягийн агаарын хөлгийн цаашдын ашиглалтын шинэ үеийн түүх нь “Монголиан Эйрлайнс” групп болж байна. Өнөөдөр Фоккер-50 агаарын хөлгөөр шинэ үеийн түүхийг бүтээхээр эхэлж байгаа нь 55 жилийн тэмдэглэлт ойтой давхцаж, 2011 оны 11 дүгээр сарын 18-ны өдөр өнгөрүүллээ” гэж сайтдаа бичээ. Ичих нүүргүй гөрдсөн энэ мэдээллийг МИАТ ч, Төрийн өмчийн хороо ч, Иргэний нисэхийн ерөнхий газраас ч “тоосонгүй”. “Монголиан Эйрлайнс” группын зуун хувийн хувьцааг “Бодь интернейшнл” компани өнгөрсөн онд шилжүүлэн авсан тухайгаа мөн танилцуулсан байх юм. Гэхдээ хэнээс, хаанаас шилжүүлэн авснаа дурдсангүй. “Бодь интернэйшнл”-ийн том босс нь УИХ-ын гишүүн, Батлан хамгаалахын сайд асан Лу.Болд гэдгийг бүгд мэднэ. Миний бодоход, Лу.Болд төрөөгүй байхдаа энэ компанийг үүсгэн байгуулжээ.

“Монголиан Эйрлайнс” группын 49 хувийг “Бодь интернейшнл” групп, 30 хувийг МАК компани, 21 хувийг иргэн Ч.Хоролсүрэн эзэмшиж байгаа аж. Иргэн Ч.Хоролсүрэнгийн хувьцаа нь “Женко” группын эзэмшлийнх гэх. Одоогийн хувь эзэмшлээс нь харахад “Монголиан Эйрлайнс” авиа компанийн бизнесийн стратеги нь илэрхий болж байгаа аж.

Монголын тэргүүн баяны титмийн төлөө 20 жил цусгүй дайн зарласан Лу.Болд, Х.Баттулга нар Монголын хамгийн хүчирхэг авиа компани байгуулах эрх ашиг дээрээ нэгдэж, “эвлэрчээ”. Төслийг гардан гүйцэтгэгч, анхны хөрөнгө оруулагч нь “Бодь интернейшнл” групп буюу Лу.Болд лицензийн менежментийн баг нь “Женко” групп буюу Х.Баттулга байхаар хоёр талаас тохирсон бололтой.

Тэд эхний алхмаа Монголын анхны хувийн авиа компани болох “Аэро Монголия”-гаар эхэлжээ. Х.Баттулга сайд байхдаа “Аэро Монголия” компанийн үйл ажиллагааг хэсэг хугацаанд зогсоосны дараа “Бодь”-ийнхон тус компанийг худалдан авах санал тавьсан байдаг. Худалдааны хэлцэл бүтэн жил үргэлжилсний эцэст “Бодь”-ынхон татгалзжээ. “Энэхүү худалдааны хэлцэл нь анхнаасаа тухайн компанийг авах гэсэндээ биш, судалгаа хийх зорилготой байсан гэдэг нь ойлгомжтой” хэмээн эх сурвалж ярьж байна.

Энэ хугацаанд Х.Баттулга сайдын хамгийн их анхаарал тавьж, тулж ажилласан байгууллага нь МИАТ гэдгийг хүмүүс мэднэ. Зам тээвэр, хот байгуулалтын салбарт мундахгүй олон ажил байсан ч МИАТ компани сайдынхаа “хайр халамж”-ийг хамгийн их хүртсэн. Тэгэхээр МИАТ-ийг судлах үүргийг Х.Баттулга хүлээсэн бололтой юм.

Хувьсгалын тохироо нэгэнт бүрдсэн тул 2011 оны намар тэд галт тэргээ хөдөлгөжээ. Ингэхдээ гол хүчээ МИАТ руу хаясан байна. Эхлээд МИАТ-ийн нэр, түүхийг ямар нэгэн байдлаар хуваах гарцаа олсон байна. Учир нь шинэ тутам авиа компани байгуулбал дотоод, гадаад нислэгийн эрхээ авах гэж олон жилийг туулах ёстой болно. Дээрээс нь гадны авиа компаниуд, агаарын тээврийн олон улсын байгууллагууд итгэл үзүүлэх гэж дахин цаг алдана. Монголын хоёр том босс ийм “тэнэг” суботник хийхийг яахан хүсэх билээ.

Удалгүй Х.Баттулгын дэмжлэгээр Ц.Орхоныг 2010 оны 5-р сарын 26-ны өдөр Засгийн газрын шийдвэрээр МИАТ-ийн гүйцэтгэх захирлаар томилсон байдаг. 1990 оноос хойш МИАТ компанид ажиллахдаа Маркетингийн албаны дарга болтлоо дэвшсэн нэгэн. Нислэгийн удирдагч мэргэжилтэй. Түүнийг ёсчлоход Д.Сугарын хөөцөлдлөгөө, дэмжлэг жинтэй хувь нэмрээ оруулсан гэдэг. “Монголиан Эйрлайнс” авиа компанийн ил далд дээрмийг Ц.Орхон захирал огт мэдээгүй дүр эсгэнэ. Тэр ч бүү хэл, МИАТ-ийн гүйцэтгэх захирал нь “Монголиан Эйрлайнс” групптэй “Gode share”-ийн гэрээ хийх сонирхолтой гэнэ. Хэрвээ МИАТ компани энэхүү гэрээндээ гарын үсэг зурвал төрийн болон хувийн өмчийн хоёр компани үндсэндээ нэг халаастай болж, бие биенийхээ өмнөөс нислэг үйлдэх боломжтой болох аж. Ижил нэртэй компанийн хувьд ийм гэрээ хийвэл МИАТ-ийн нэрийг барьсан хувийн коапанид нь илүү ашиг авчрах нь гарцаагүй. Тэгэхээр Ц.Орхон бол МИАТ-ийн хүн биш гэдэг нь төвөггүй ойлгогдоно.

2012 оны эхээр буюу Л.Болд сайдыг огцрохоос өмнөхөн МИАТ-ийн “Аэробус” онгоцыг Батлан хамгаалах яаманд шилжүүлсэн байдаг. Мэдээж төрийн өмчийн хорооны даргын шидвэрээр шүү дээ. Монголын цэрэг армийг зөөх зорилгоор ийм шийдвэр гаргасан гэнэ. Гэтэл МИАТ компани дээр энэ төмөр хөлгийг хөдөлгөхийн тулд 20 сая гаруй долларын зардал гаргаж, инженер техник, нислэгийн багийг бэлджээ. Гэвч МИАТ-ийн “Аэробус” гэмтэлтэй гэх шалтгаанаар удаан хугацааны амралтанд байсаар Батлан хамгаалах яам руу шилжсэн байна. Харин одоо МИАТ-ийн 20 сая долларын өртөгтэй мэргэжлийн багийн ихэнх мэргэжилтнүүд “Монголиан Эйрлайнс” руу орчихжээ. Харж байгаа биз. “Аэробус”-ндаа гол нь биш, мэргэжилтнийг хулгайлахад хамаг ханхаарал төвлөрч байж. Одоо МИАТ дахиад “Аэробус” онгоц авч гэмээнэ дахиад л 20, 30 сая доллар гаргах шаардлагатай.

Гэтэл “Монголиан Эйрлайнс” компани хоёрын хоёр “Аэробус” онгоц худалдан авч байгаагаа “гайхуулж” байна. Нэгийг нь энэ оны 3-р сарын 6-нд оруулж иржээ. Отгон авиа компани хоёр “Фоккер-50” онгоцтой, хоёр “Аэробус” онгоцтойгоор Монголын иргэний агаарын тээврийн салбарт хоёр дахь том өрсөлдөгч боллоо. Тус компанид хүн хүчний гачигдал, зовлон гэж алга. МИАТ-ээс гадна “Аэро Монголия” компаниас нэлээдгүй боловсон хүчнийг өөртөө татсан байна. За энэ ч яахав, зах зээлийнхээ хуулиар шийдэгдэж байгаа бизнесийн өрсөлдөөн гэж цайруулж болох эд. Харин төрийн өмчит, Монголын иргэний агаарын тээврийн хамгийн хүчирхэг компани МИАТ томоохон боловсон хүчнүүдээ “Монголиан Эйрлайнс”-д зүгээр тавиад туучихна гэдэг чинь орчин цагийн хамгийн шилдэг онигоонуудын нэг мөн биз дээ.

Одоо “Монголиан Эйрлайнс” группэд зах зээлд байр сууриа бататгах ганц дайралт үлдэж. Тэр нь МИАТ-ийн уналт. Агаарын тээврийн хамгийн ашигтай борлуулалтыг хийдэг гадаад нислэгийн 90 гаруй хувийг МИАТ дангаараа хийсээр байгаа нөхцөлд “Монголиан Эйрлайнс” босохгүй. Тэгэхээр МИАТ-ийг чиглэсэн “Монголиан Эйрлайнс”-ын дээрэм, ил далд үргэлжилсээр байх нь илэрхий. Засгийн газар, Төрийн өмчийн хороонд ард түмний өмчийг энэ дээрэмчдээс хамгаалах эх оронч нэг ч алга гэж үү?

Ш.Ундрам

Х.Баттулга, Лу.Болд нар МИАТ компанийг дээрэмдсээр байгааг хэн ч анзаарахгүй байна гэж үү
Tweet
Bolod.mn