Эрт цагт монголчууд ямар нэгэн зэвсэггүйгээр ангуучилдаг аргатай байсан. Тарвагыг бол хэт цахиуртай л бол нүхний нь аман дээр утаа баагиулан хормойгоороо утааг сэвж утаж агнадаг, үнэг мэтийг бол тарваганы нухэнд эсвэл аль нэг мухар нүхэнд хөөж оруулаад мөн л утаж агнадаг байсан. Тэр арга бараг хэрэгцээгүй болон мартагджээ. Гэвч хорьдугаар зууны эцсээс эхлэн монголчууд өөрснөө өөрснийгөө утдаг болж эхлэв.

Юу гэвэл тарвагыг нүхэнд нь хөөж оруулаад утдаг шиг иргэдээ нэгэн хонхорт сайн дураар нь (хүний эрх гэдэг шүхэрээр) бөөгнүүлж "утдаг" болсоор хориод жил өнгөрлөө. Тэр хонхор нь нийслэл хот байралсан дөрвөн уулын дунд, тэр утаа нь мөн хонхорт байралсан одоо үед нэгэнт хоцрогдсон үйлдвэрүүд, дулааны цахилгаан станцууд, урьд үзэгдээгүй хурдтай олширч буй төмөр сүрэг буюу автомашинууд, шилжиж ирсэн болгоноос мөнгө татаж овооролдуулсан гэр
хороололын яндангуудаас цаг зайгүй олгойдуулж байдаг бохир бас хортой агаар юм.

Хүн амынхаа тэн хагасыг буюу сая хэдэн зуун мянган иргэнээ дөрвөн уулын дундахь хонхорт шавааралдуулсан төр засгийн түшмэдүүдийн олсон мөнгөөр хэд хэдэн банк байгуулагдаж, дал ная хүртлэх хувь нь гадаадаас зөөж ирдэг голдуу "хулхи" гэсэн аман зэрэглэлд багтахаар эд хэрэглэл, идэш уушны зүйл зарахад нь худалдан авагчдын тоог нэмэх далд мөрөөдлийг нь хангахад панзчингуудын түрийвчийг түнтийлгэхэд л тус хүргэснээс биш Үндэсний Аюулгүй байдал байтугай жирийн ард олны аюулгүй байдлыг аажмаар, өөрийн эрхгүй "хорт утааны утлагын" мананд живүүлсээр байна. Хүний амь бөх, арга ухаан их байгаа болохоор тарвага шиг "хурдан муужирахгүйд" л тайвширдаг бололтой.

Гэтэл Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлын хортой, нарийн тоосонцор болох РМ-10-ийн хэмжээ нь 17 сая хүн амтай Бээжинтэй тэнцэхүйц их байгааг хоёр жилийн өмнөх судалгаа харуулсан. Хүн амын тоогоор 16 дахин олон том хоттой тэнцэхүйц их хортой агаараар хүн амын маань тал хувь нь амьсгалсаар байгаад амьсгалын тогтолцооны болон хавдар, цусны өвчнүүдээр 2006 он гэхэд л 7000 хүн нас барсан судалгаагаар гарсан. Хүүхэд, хөгшидийг оролцуулахгүйгээр зургаа долоохон зуун мянган хүний ажлын хүчтэй улсад долоон мянган хүн өөрсдийн тавьсан утсанд хордож үхнэ гэдэг үндэсний хэмжээний гамшиг юм.

Энэ тоо сүүлийн 6 жилд буураагүй улам өссөр ирлээ. Бээжингээс давж гарлаа. Харин Бээжин бол агаараа цэвэршүүлж байгаа ажээ. Эрхбиш түмнээ төлөөлсөн засагтай улс болохоор утааны энэ гамшигтай тэмцээгүй биш "тэмцсээр" ирсэн. 2007-2010 онд агаарын бохирдлыг бууруулах арга хэмжээнд 50 тэрбум төгрөг зарцуулахаар УИХ-ын тогтоол гарсан. Тэрнээс өмнөх арван жилд нийслэлийн утааны тухай яриагүй жил байгаагүй шиг 2007 оноос өнөөдрийг хүртлэх дөрвөн жилд мөн л утааны яриа өвөл болгон гарсаар байсан ч утаа мэт замхарсаар ирсний гол "нууц" нь төсөвлөсөн мөнгө утаанд бус уутанд орчихдогт л байгааг иргэд нийтээр мэдэж халагласаар байгаа билээ.

Утааг элдэв янзын зуух түгээснээр бууруулах юм шиг төөрөгдөлөөр хүмүүсийг хуурч 2007 онд 14 мянга, 2008 онд 5200 ширхэг ёнтан зуух үнэгүй тараасан, 2011 онд Түрэг маягийн хас тэмдэгт зуух 16 мянгыг эхлээд их үнээр, дараа нь өнөөх амлалтын 21 мянган төгрөгөөр өгөх хүртэл хямдруулж тараасаар буй ч утаа хэвээрээ... Зуухыг нь л бодсоноос зууханд юу шатаахыг нь бодохдоо өнгөц, хийсвэр сэтгэлгээтэй түшмэдүүд засаглаж байгаа болохоор ахиц гардаггүй, аахилах агаар бахь байдгаараа ажээ.

Тээр жил түшмэдүүд нийслэлийн утааг бууруулахад зургаан тэрбум төгрөг зарцуулсан гээд байхад агаарын бохирдол 28 хувиар нэмэгдсэн байж билээ. Бас нэг сүйхийтэй нь гэр хорооллыг орон сууцжуулах юм ярьдаг болсон. Гэтэл орон сууцны барилгын үнэ нь нөгөөх л ёнтан зуухны зориулалтын түлш шиг өндөр тул хүн амын ядуу амьдраптай дөч гаруй хувьд хүртээлгүй хэрэг. Жил бүр арав гаруй мянган өрх айл нийслэлд шилжиж ирсээр... Тэр нь 2020 он хүртэл үргэлжлэнэ гэсэн ёрлолыг судлаачид дэвшүүлсээр...

- Утаатай тэмцэхдээ утаагүй түлш хэрэглээчээ гэж саяхан манай улсад зочлож байдлыг нүдээр харсан Нобелийн шагналтай Р.К.Бачару зөвлөөд хийн түлш, ахин сэргээгдэх боломжтой нар, салхины эрчим хүчийг ашиглахыг онцолсон. Гэтэл ийм саналууд хорин жилийн тэртээд ч бидний өөрснөөс маань гарч байсан ("Дал" сонины олон дугаарт үзвээс) Тэр ч байтугай хойт Орос улсаас өмнө хөрш Хятад улсад хийн хоолой тавих яриа гарч байхад хоёр хөршөөсөө гуйгаад ч гэсэн Улаанбаатараар дайруулаад тэр хоолойг татуулчих овсгоо манай төр баригч түшмэдүүдэд байгаагүй. Харин иргэд өөрсдийн санаачлагаар (Дашваанжил, Юнигаз, Горгаз) хийн түлшээр айл өрх, албан газрыг хангахад хувь нэмэр оруулж буй санаачлагыг сайшаахаар барахгүй төр, засаг халамж, анхааралдаа авах хэрэгтэй юм. Тэр нь их л дутагдаж байдаг бололтой.

Нийслэл Улаанбаатарыг хүн амынхаа талаас дээш хувийг бөөгнүүлсэн шигүү хонхор болгоод "тарвага" шиг утаж үндэстнээ хохироох гээгүй л юм бол хэт төвлөрөл, хэт утааширал, хэт бохирдолоос аврах ажлыг Үндэсний Аюулгүй Байдлын тэргүүн зэргийн асуудал болгон тавьж энэ хотыг муж болгон тэлж (Төв аймгийн бүх нутгийг хамарсан) дагуул хотуудтай, бие даасан санхүүжилттэй эдийн засгийн нэгж болгон, эрх хэмжээ зэрэглэлийг нь өндөрт өргөж, хүн амын тал хувьд ноогдох УИХ-ын гишүүдийн тоог нийслэлд нэмж, үйл ажиллагааны эрс шинэчлэлд оруулах шаардлагатай байна. Эс тэгвээс улсын нийслэлийг Хар хоринд шилжүүлбэл нэгэн хонхорт утагдаж сүйрэхээс хүн амын нэлээд хэсгийг аврах буй заа.

"Нүүрс төрөгчийн зуун" (углеродный век) бол хоцрогдлын нэр гэж орчин цагийн эрдэмтэд хэдийнэ санал нэгджээ. Нүүрсийг түлэх биш хүнсэнд хэрэглэх, шатахууныг газрын тосноос биш агаараас авах эрдэм ухаан аль хэдийнэ боловсорчихоод байхад нүүрсээр гал түлж утаа баагиулан, газрын тосоор хөнгөн болон хүнд даацын тэрэгнүүдийг хөдөлгөн хорт хийгээр хэхрүүлж байгаль орчныг бохирдуулж ирсний нь нүгэл толгой дээр бууж нас богиносож, бие нь хууч өвчинд хүлэгдэж байгааг ухаарсан ч гэсэн хуучин арга, сэтгэлгээндээ баригдсан хэвээрээ бараг хоёр гурван зууныг ардаа орхисон хүн төрлөхтөн хорин нэгдүгээр зуунд тийнхүү хуучнаараа налайж суух аргагүй болсон ажээ.

Нүүрстөрөгчөөр илч дулаан, эрчим хүчээ авдаг цаг үеэс үлдсэн хоцрогдол болох дулаан дамжуулах шугам (хот суурингийн), цахилгаан түгээх болон холбоо барилцах утсан торноосоо чөлөөлөгдөх цаг хэдийнэ болжээ. Гэвч хуучинтайгаа зууралдсаар хорвоо дэлхийгээ байтугай хонгор үрсээ хордуулсаар суурин суугчдын эгнээнд эртнээс янагш байгаль эхийгээ өлгий минь гэж үздэг байсан монголчууд нэгдэн ормооргүй юмсан. Гэтэл улсынхаа хүн амын тэн хагасыг нэгэн хонхорт бөөгнүүлчихээд аргалын биш аюулын утаагаар утаж суухад хүрээд байна.

"Нүүрс төрөгчийн" зууныг огоорч "ус төрөгчийн эринд" (Hydragen) ормоор байна. "Ус", "ус төрөгч" бол шинэ зууны түлш, шинэ зууны "нүүрс", "мод", "газрын тосны" хаан ширээнд залрах учиртай. Тэгж чадвал эх байгалиа ч, энэ биеэ ч авармаар байна.

Ус төрөгч бол "дулааны зай" юм. Цахилгаан гаргахад "зай" (батарей) хэргэлдэг шиг илч дулаан үүсгэхэд "ус төрөгч мөн тиим чадавхитайг нэгэнт танин мэдээд түүнийг "тэ" буюу (Топлывный элемент) түлшний махбод хэмээн үздэг болсон бөгөөд түүнийг хэрэглэх арга ухаан нэгэнт буй болсон тул "нүүрстөрөгчийг" "ус төрөгчөөр" орлуулахад эрдэмтэдээ дайчлан ажиллуулах хэрэгтэй болжээ. Тэрнээс наагуурх энгийн арга билэг гэх юм бол "захаас аван замаас үргэлж" байж л байна.

Бүр хамгийн наад зах нь гэхэд л хүн, малын ялгадаснаас шатдаг хий гарган авч ахуйн хэрэгцээнд ашиглахад бэлэн бас үнэгүй шахам нөөц байж л байна. Манай хойт хөршид "Барилгын техник" гэдэг үйлдвэрт (Тула хотын) бас Орёл хотын техник загварын "Орловский" заводод ИБВГУ-1 гэдэг биохий гаргаж авах, хувийн орон сууцанд зориулсан төхөөрөмж аль эртэд үйлдвэрлэн гаргасан бөгөөд хоногт 100-300 килограмм өтөг шивх юм уу шувууны баас эсвэл хүн, гахайн ялгадасыг боловсруулан 3-12 шоо метр био хий үйлдвэрлэх чадалтай юм.

Энэ нь 50-60 хавтгай дөрвөлжин талбай бүхий сууцыгдулаацуулахад /10-11 шоо метр/ хоногийн хэрэгцээг хангаж чадах юм. Ийм төхөөрөмжийг захиалгаар юм уу өөрсдөө судлаад үйлдвэрлэж айл өрхүүдийн хэрэгцээнд түгээхэд ямарваа хүндрэл баймааргүй юм. Гагцхүү санаачлага, идвэх дутаж байгаа бизээ. Бүүр энгийн аргаар 100 литрын торх хэрэглээд үхрийн бааснаас био хий гаргаж авах, тэр ч байтугай айл гэртээ өөрсдийн ялгадасыг тусгайлан бэлтгэсэн тоноглолоор био хий гарган авах маш энгийн аргууд ч байдаг. Энэ тухай гуч шахам жилийн тэртээд "Үнэн" сонин дараа нь "Дал" сонинд зураг төсөлтэй нь хүртэл нийтэлсэн боловч өлгөж аваад ажил болгох наад захын сүйхээтэй хүн манайд байхгүй тул таг чиг өнгөрсөн нь гайхмаар.

Өөр нэг баримт дурдъя. Английн Пиделхинтон хотод гахайн (фермийн) ялгадасыг цахилгаан эрчим хүч болгон хувиргах технологи бүтээж гахайн ялгадасыг фермээс нь тусгай хоолойгоор тусгай реакторт оруулан тэнд биологийн боловсруулалт хийгээд цахилгаан эрчим хүч гарган авч, үлдсэн шаарыг нь бордоо болгон ашигладаг болжээ. Далан тонн ялгадасыг өдөр бүр боловсруулан 40 киловат цахилгаан эрчим хүч гаргадаг байна. Англи улс долоон сая таван зуу гаруй гахайтай бөгөөд тэрний ялгадас 250 мягават цахилгаан гаргаж авах боломжтой юм. Манай улсын үхэр сүрэг гэхэд л хичнээн сая билээ дээ! Үхрийн бааснаас (нойтноор нь) тун ч чамлахааргүй их биогаз гаргаж авах боломжтой юм. Харамсалтай нь тийм зүйл бүтээхэд санаачлага дутахаар барахгүй өвөг дээдсээсээ ч дор мэт харагдах ажээ. Өвөг дээдэс маань үхрийн баасыг аргал болж хатахаар нь түүж аваад галаа түлж хоол цайгаа хийж, гэрээ дулаацуулсаар ирсэн биз дээ!

Баас ялгадаснаас цээрэлдэг юм бол байгалын хий эсвэл газрын гүний дулааныг ашиглах боломж багагүй байнасанж. Харин сүүлийн үед энэ талаар санаачлагчид гарч буйг төр засаг дэмжиж, тал бүрээр урамшуулууштай юмсан. Утаа униар гаргалгүйгээр эрчим хүчний, дулааныхаа хэрэгцээг хангахад энэ мэтийн нөөцийг ашиглахын оронд енөөхл мод, нүүрс түлж муусайн пийшин, зуухаар халуун дулаанаа барьж, хар утаа хамтад нь уугиулж суух сэтгэлгээний хотрогдол, овсгоо санаачлагын гуйранчлапд автагдаж суудаг маань гутамшиг юм даа. "Ус төрөгчийг түлшний зүйл" болгон хувиргах өндөр технилогийг судлан эзэмшихэд залуусын саруул оюуныг дайчлан чиглүүлэх, дэмжин туслах төрийн бодлогыг боловсруулан хэрэгжүүлэх цаг аль хэдийнэ болсон атал үнс нурам, хөө тортог, шилээвэр мэттэйгээр зууралдаж жил бүр л "утаа" гэдэг хий дайсантай Дон Кикот шиг байлдаад гуравдугаар сараас хойш мартчихдаг түшмэдүүдээсээ хагацах сайн засаглалыг хүмүүс мөрөөдөж байна.

Улаанбаатарын олон байшингуудын дээвэр гэж ашиглагдаагүй зэвэрч хэвтдэг талбайг нарны зайн тосгуур болгож, нарны илчээр хэрэгцээгээ хангах тухайд ч санах хүн алга. Гэтэл нар, салхи гэж хоёр их хүчирхэг эх булаг үнэ төлбөргүй заяасан байхад түүнийг ашиглан салхин болон нарны эрчим хүчийг авах тухайд олон жилийн тэртэйгээс улиг болтол бичсэн боловч энэ талаар олигтой ахиц гарахгүй, зарим эхлэл байвч далайц бага, дэм туслалцаа төрийн зүгээс үгүйлэгдсээр байна. Саянаас л ярьж эхлэв.

Утаагүй түлш болох нар, салхи, био хий, газрын гүний илч дулаан (геотерми) ашиглахын дээр устөрөгчийн эх булаг нэмбэл ёстой л өнөөх "шинэ эдийн засгийн бодлого" (нэп) нэмэх нь цахилгаанжуулалт" гэгчийн маягаар улс орон, нийгэм, айл өрхүүд маань огцом үсрэлт хийж болохсон билээ.

"Утаатай тэмцэх" биш утаагүй түлш хэрэглэх ухаан, арга сүвэгчилбээс Улаанбаатар минь "утаанбаатар" гэдэг хочноосоо салж улс иргэд маань эрүүлжихсэн билээ.

"Утаат нүүрстөрөгчийн зуунаас" жигшин "устөрөгчийн зуунтай" тэврэлдэн золгоцгооё.

Л.Түдэв
Эх сурвалж: "Дал"