мянга орчим хүн ядуу буюу амьдралын баталгаажих түвшингөөс доор амьдарч байна. Монголын ард түмний ядуурч, ядуурал өсөж байгаагийн гол шалтгаан юу вэ?Буруутан нь хэн бэ? Монголчуудыг ядууруулсан хариуцлагыг хэн хүлээх вэ?

Монголын ард түмний ядуурсан шалтгаан нь ард түмэн өөрсдийн арчаагүй байдал уу? Эсвэл ард түмнийг амгалан тайван, айх аюулгүй, ажилтай, орлоготой, орон гэртэй байлгах бүх бололцоог хангаж өгөхийн тулд ажиллах ёстой төрнь үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй байгаа болохоор ард түмэн ядуурч байна уу? Монголчуудын доройтож буй шалтгааны 90% нь Монголын төр үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй байгаатай холбоотой ба харин үлдсэн ард түмнээс хамаарах биз. Монголчууд бидний хамгийн том асуудал болсон төр ямар байх ёстой тухай хүн бүр хоосон мэдэмхийрсэн, зөвхөн өөрт төрсөн хувийн саналаа туйлын үнэн хэмээн туйлширцгаасан биш байж нэгдсэн нэг бодлоготой болох хэрэгтэй.

Тэгвэл төр ямар үүрэгтэй вэ? Төр ямар даалгавартай вэ? Эхлээд төр гэж юу болохыг тодорхойлъё. Зарим хүмүүс төр чинь тэгээд хэн юм бэ? гэсэн асуулт асуудаг. Энэ асуулт нь өөрөө агуулгын алдаатай юм. Зөв асуултанд зөв хариулт, зөв хариултанд зөв бодол, зөв бодолд зөв үйлдэл байдаг. Тийм учраас зөв асуулт тавих нь маш чухал. Тиймээс төр ямар үүрэгтэй вэ? Хэнээс ямар даалгавартай ажиллаж байгаа вэ? гэсэн асуулт асуух нь зөв юм. Төр гэдэг бол ард түмнийг амгалан тайван, айх аюулгүй, ажилтай, орлоготой, орон гэртэй байлгах бүх бололцоо нөхцлийг хангахын тулд ажиллаж буй байгууллага (institute) юм.

Монгол улс бол ардчилсан улс гэж тунхагласан Үндсэн хуультай учраас төрийн бүх эрх мэдэл ард түмний гарт буюу төрийн эзэн нь ард түмэн болж таарч байна. Тийм учраас ард түмэн төрд даалгавар өгөх ёстой.Өгсөн даалгаврыг чанартай гүйцэтгэх нь төрийн үүрэг юм. Үнэхээр л ардчилсан улс юм бол ард түмнээс авсан үүрэг даалгаврыг гүйцэтгэж чадахгүй байгаа болон ажлаа муу хийж байгаа төрийг хэзээ ч хамаагүй солих эрх ард түмэнд байх ёстой. Энэ эрх байхгүй, эсвэл байгаа гэсэн нэр зүүлгэчихээд тэр нь хэрэгжихгүй байвал тэнд ардчилал огт байхгүй гэсэн үг.

Аливааард түмэн төрдөө ямар ямар чиглэлээр даалгавар өгөх ёстой вэ? Төрд өгсөн ард түмний даалгавар улстөрийн, эдийн засгийн, нийгмийн гэсэн чиглэлүүдтэй байдаг. Тиймээс төрийн үүргийг улстөрийн, эдийн засгийн, нийгмийн гэсэн чиглэлүүдэд хуваах хэрэгтэй. Ингээдтөрийн даалгавруудыг тодорхой болгох үүднээс тус тусад нь авч тайлбарлъя.

Төрийн улстөрийн үүрэг ямар байх ёстой вэ?

Төрийн эрхэм үүрэг нь хүмүүсийн амьдралыг баталгаатай болгох. Мөн хамгаалах, дэмжих зэрэг орно. Энэ үүрэг нь төрийн бусад үүргүүдийнхээ суурь нь болдог ба цаашлаад энэ нь улстөрийн зүүний болон барууны бодлогын тухай ярина гэсэн үг юм.Зүүний бодлогыг Монголын төр Монголын ард түмэнд зориулж хэрэгжүүлэх илүү тохиромжтой ба өнөөдрийн нөхцөл байдлаас гарахад илүү шаардлагатай байна. Зүүний бодлого нь энэрэнгүй байдаг учраас ард түмний сайн сайхны төлөө хэрэгжүүлэхэд маш тохиромжтой байдаг.Зүүний бодлого гэдгээр социол демократ (social democracy) идеологийг ярьж байна. Төрийн үндсэн үүрэг нь ард түмнийхээ сайн сайхны төлөө байдаг ба хүн бүрийг адилхан боломжоор хангах ёстой. Социал демократ идеологийн гол зорилго нь хүн бүр ажилтай, цалинтай, орлоготой, орон гэртэй, иргэдээ үнэ төлбөргүй боловсрол эзэмшүүлж “нэг нь нийтийн төлөө, нийт нь нэгийн төлөө” гэсэн хамтын зарчимтай. Тиймээс улстөрийн зүүний идеологи бол төрийн маш сайн суурь идеологи болж чаддаг.

Аливаа ардчилсан төртэй улсад зөвхөн нэг идеологийг барих бас барууны идеологи байж гэмээн илүү төр тогтвортой, хяналттай байж чаддаг. Улс төрийн барууны идеологиос Монголд хамгийн тохиромжтой нь консерватив. Үүнийг даяарчлагдаж буй дэлхийд зориулсан Монголын бодлого болгож хэрэгжүүлэх ёстой. Консерватив идеолгийг өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн бүх зан үйл, уламжлалыг харанхуйгаар дагаж мөрд гэж ойлгох нь буруу юм. Зарим зан үйл, уламжлал цаг хугацааны эрхээр хоцрогддог. Монголчууд бид Консервативизм гэдгийг хамгийн сайн уламжлал (best tradition)-ыг баримтлан цааш авч явах гэж ойлгох ёстой. Монголчуудын хамгийн сайн уламжлал юу вэ? 13-р зуунд Монголчууд бид хүн төрөлхтний хувь заяаг шийддэг байсан, дэлхийн худалдаа наймаа, улстөр, эдийн засгийн төв болж байсан. Энэ уламжлалыг Монголын консервативист идеологиор сэргээж хүн төрөлхтнийг Монголчууд бид даяарчилалд манлайлан оролцох учиртай. Үүний үр дүнд л даяарчилагдсан дэлхийд Монголчууд бид амгалан тайван, айх аюулгүй, хангалуун амьдрах боломж нээгдэнэ.

Тиймээс төр уул уурхай ярьж, алт зэстэй зууралдсаар байтал энэ дэлхий улам хурдтай өөрчлөгдөж бид хоцроод байна. Тиймээс төр онол, мэдлэг дээр суурилсан зүүн болон барууны улс төрөө яаралтай эхлүүлэх шаардлагатай байна. Ингэж байж л Монгол улс хүн төрөлхтний дунд өөрийн байр сууриа бат эзэлж чадна.

Төрийн эдийн засгийн үүрэг ямар байх ёстой вэ?

Тухайн улс ямар улстөрийн үзэл баримтлалаар хөгжиж буйгаас хамаарч эдийн засаг нь хэлбэржсэн байдаг.Монгол улс 1990 оноос өмнөх 70 жилийн хугацаандхэт зүүний социалист үзэл баримтлалтай байсан ба түүнийг дагаад эдийн засаг нь төвлөрсөн төлөвлөгөөт хэлбэртэй байсан. Аливаа юм туйлшралд хүрэхээрээ утгагүй, ашиггүй болдогийн адил хэт зүүний социализм хямралд орсон. Хэт зүүний социализмын хямралыг дагаад тухайн үед социалист гэгдэж байсан орнууд бүгд л хямралд орсон ба үүний үр дүнд Зөвлөлт холбоот улс задарсан. Монгол улсад ч ардчилсан гэх нэр өөрсдөдөө өгсөн залуучууд жагсаал хийж Монгол улс ардчилсан орон гэсэн нэртэй болсон.

Монголчууд бид хэт зүүний социализмтай байсан ч гэсэн социализмын ач тусыг хүртэж чадсан. Социализмын 70 жилийн бүтээн байгуулалтын үр дүнд Монгол улс нүүдлийн мал аж ахуйгаас нэгдэл, фермерийн мал аж ахуйд шилжсэн, Монголчууд 100% бичиг үсэгтэй болсон, Дархан, Эрдэнэт, Улаанбаатар, Хөтөл гэх мэт томоохон аж үйлдвэрийн хотуудыг барьсан, атар газрыг эзэмшиж хүнсний ногоог 100% дотоодын нөөц бололцоогоор хангаж эхэлсэн, уул уурхайг ашиглаж эхэлсэн, Сэлэнгэ аймагт Модон материал мебелийн үйлдвэрийг барьсан, Хөтөлийн цементийн үйлдвэр, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр гэх мэт маш их бүтээн байгуулалтыг улс оронд болон Монгол хүний тархинд хийж чадсан. Монгол улс аж үйлдвэрийн орон болж чадсан юм. Социализмын үед амьдарч байсан хүмүүс худлаа хэлдэггүй, хулгай хийдэггүй, үнэнийг хэлэх зоригтой болж хүмүүжиж чаддаг байсан.

Ардчиллын гэгдэх сүүлийн 22 жилд Монголчууд бидний социализмын үеийн 70 жилийн турш бүтээн байгуулсан бүх бүтээн байгуулалтыг хувьчлал нэрээр устгачихсан. Фермерийн мал аж ахуйгаас нүүдлийн мал аж ахуй руу шилжиж ухралт хийсэн, томоохон аж үйлдвэрийн комбинатуудыг бүгдийг нь нураагаад өмнөд хөрш рүү төмрийн хог нэрээр аваачиж тушаасан. Ажилгүйдэл туйлдаа хүрсэн. Ажилгүйдлээ дагаад ядуурал газар авсан. Эцэст нь энэ төр бензин, мах, талхны үнээ ч хянаж чадахаа больсон. Энэ төр, засгийн газар ажлаа хийж чадахгүй байгаагаа тайлбарлахдаа зах зээлийн хуулиар бензин, мах, талхны үнэ нэмэгдэж байна гэж ард түмэнд бүх бурууг нь чихэж арчаагүйгээ харуулсан.

Өнөөдрийн Монгол орон чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг(free market economy)-ийн хэлбэртэй байна. Чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг нь хувийн чөлөөт өрсөлдөөнийг чухалчилдаг ба эдийн засаг дахь төрийн оролцоог хягзаарлахыг шаарддаг. Учир нь төр эдийн засгийн харилцаанд оролцох нь эдийн засгийн чөлөөт өрсөлдөөнийг үгүй хийдэг гэж үздэг. Чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг нь либерализм дээр суурилдаг ба худалдагч болон худалдан авагчид өөрсдийн хийсэн аливаа үйлдэлдээ өөрсдөө хариуцлага хүлээнэ гэж номлодог. Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгаар Монголчууд бид 22 жил амьдарлаа. Эцэст нь юунд хүрэв? Ажилгүйдэл нэмэгдсэн, авилгал газар авсан, хүн амын тал нь ядуучуудын эгнээнд нэгдсэн. Бүхнийг зах зээлийн хуулиар буюу эрэлт, нийлүүлэлтийнхээ хуулиар шийдвэрлэгдэнэ гээд орхисон. Үүний үр дүнд Монголчууд бид 1кг махыг 10 000 төгрөгөөр худалдан авч хохирч байна. Ард түмэн хэзээ ч хохирох ёсгүй ба ард түмнийг хохируулахгүй байх үүргийг гүйцэтгэж байх ёстой төр юу хийгээд алга болчихов? 40 сая толгой малтай 2,7 сая хүн амтай байж 1кг махыг 10 000 төгрөгөөр худалдан авна гэдэг бол цэвэр төр үүргээ биелүүлж чадахгүй байгаагийн нэг тод жишээ.

Өнөөдрийн Монголын төр ард түмний өмнө хүлээсэн эдийн засгийн үүргээ огт биелүүлэхгүй байна. Үүргээ биелүүлж чадахгүй байгаа төрийг даруй солих хэрэгтэй. Монгол улсын хөгжлийн гарц бол Таван Толгой, Оюутолгой гэх мэт уул уурхайн шавхагдах баялаг биш Монгол хүний оюунлаг, өндөр мэдлэгтэй толгой л ирээдүйн шавхагдашгүй хөгжлийн гарц байх болно. Хүн төрөлхтөн иргэдээ нанотехнологи, биотехнологи, сансрын аж үйлдвэр, шинэ биологи гэх мэт мэргэжлүүдээр сургаж байхад мэдлэгийн нийгэмд шилжихэд бэлдэж байхад Монголын төр Монголчууд биднийг уурхайчин, гагнуурчин, жолооч, барилгачин болгохоор бэлдэж байна.

Монголын төр эдийн засгийн үүргээ биелүүлэхийн тулд Чөлөөт зах зээлийн эдийн засгаас даруй татгалзаж Хамтын зах зээлийн эдийн засаг(social market economy)-т шилжих ёстой. Хамтын зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнийг ард түмэнд ашигтайгаар бага түвшинд барих, эдийн засгийн тогтмол өсөлттэй байх, инфляцийг хөөрөгдөхгүй барих боломжтой болно.Инфляци гэдэг бол ард түмний мөнгийг саах гэсэн цэвэр зохиомол луйвар юм. Хамтын зах зээлийн эдийн засгийг хэрэгжүүлэх үндэс нь улстөрийн социал демократ идеологи юм.Үндэстний хөрөнгө оруулалтын санг байгуулж улс орны бүтээн байгуулалтыг санхүүжүүлэх ба Үндэстэн дамнасан корпорациудаас худалдаж авах хэрэгтэй.Санхүүгийн хангалттай баталгаатай байсан цагт л ард түмний амьдрал баталгаатай болох болно. Үүний тулд Монголын төр социал демократ, Монголын консервативизм хоёрыг хэрэгжүүлэх шаардлагатай.Социал демократыг сайн хөгжүүлснээр Хамтын зах зээлийн эдийн засаг боломжтой болох ба Монголын консервативизмыг хөгжүүлснээр даяарчилагдсан ирээдүйд дэлхийн санхүүгийн төв, мэдлэгийн төв болох болно.

Төрийн нийгмийн үүрэг ямар байх ёстой вэ?

Төрийн бас нэгэн чухал үүрэг бол нийгмийн бодлогоор илэрч байдаг нийгмийн үүрэг юм. Ажлаа сайн хийж буй төрөөс гардаг нийгмийн бодлого энэрэнгүй байдаг. Өнөөгийн Монголын төрд ард түмнийхээ амьдралыг сайжруулахын төлөө ямар ч нийгмийн бодлого гэхээр зүйл байхгүй.

Залуу насаа, бүхий л амьдралаа Монголынхоо бүтээн байгуулалтын төлөө зориулсан ахмадуудыг Монголын төр ямар нийгмийн бодлогоор халамжилж байна? Ахмадуудад тэтгэвэр өгч байгаа боловч өгч буй тэтгэвэр нь эм тариа, эмнэлэгт хэвтэхэд нь хангалттай хүрэлцэхгүй байдаг. Монгол улсын төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан хүмүүс ямар нэгэн сэтгэлийн зовлонгүй байж байгаад энэ амьдралаа дуусгах эрхтэй хүмүүс. Тийм учраас тэдний хэрэглээ болон эмнэлэг, сувиллыг Монгол улс даах ёстой.Тиймээс төрөөс хэрэгжүүлэх нийгмийн бодлогыг үүнд чиглүүлэх учиртай.

Монгол улсынхаа хөгжил дэвшлийн төлөө ихэнх цагаа зориулан ажиллаж бас давхар хүүхдүүдээ сургуульд сургаж мэргэжил эзэмшүүлээд, сайн хүн болгож хүмүүжүүлэх, нас өндөр гарсан эцэг эхээ асрах гэх мэт нөр их ажлыг хийж байгаа дунд үеийг дэмжсэн Монголын төрийн ямар нийгмийн бодлого байна? Хөдөлмөрлөх боломжтойихэнх цаг хугацаагаагаа Монгол улсынхаа бүтээн байгуулалтанд зориулж байгаа хүмүүсдээ Монголын төр эцэг эх, үр хүүхдийнх нь нийгмийн асуудлуудыг шийдэж олон зүйлд сатааран хийж буй ажлаа цалгардуулж, улс орны хөгжил дэвшилд сөргөөр нөлөөлөхөөс сэргийлж толгой эргүүлсэн олон асуудлыг нь хөнгөлөхөд чиглэгдсэн бодлого баримтлах ёстой.

Эх орны эрхэмлэн нандигнаж дээдлэж байх ёстой эмэгтэйчүүд, эхчүүдийг хамгаалсан Монголын төрийн ямар нийгмийн бодлого байна? Хүүхдээ хүмүүжүүлж ирээдүйн Монголыг авч явах иргэний бэлдэж буйг нь ариун хөдөлмөрт тооцох ёстой. Тиймээс эхчүүд, эмэгтэйчүүдэд зориулсан Монгол улсын төрийн бодлого нь тэдний амьдралд нь дэм болоход чиглэгдэх ёстой.

Ойрын ирээдүйд Монгол улсыг залгамжлан авч явах залуу гэр бүлүүдийн ажил төрөл, амьдрах орон байрыг шийдэхэд зориулагдсан Монголын төрийн ямар нийгмийн бодлого байна?Залуу хүний онцлог бол амьдралын туршлага багатай, мөнгө багатай, амьдрах газаргүй гэх мэт маш олон асуудалтай байдаг. Гэхдээ залуу гэр бүлүүд ажиллах, бүтээн байгуулах маш их хүсэлтэй байдаг онцлогтой. Тиймээс Монголын төрийн бодлого тулгарсан асуудлуудыг нь шийдэж өгөхөд чиглэгдсэн байх ёстой ба хариуд нь бүтээн байгуулах хүслийг нь үнэлж тохирсон ажлын байруудыг олноор бэлдэх хэрэгтэй. Монголын төрийн залуу гэр бүлүүдэд чиглэгдсэн нийгмийн бодлого тэдний асуудлуудыг хөнгөлөхөд чиглэгдэх ёстой.

Монголын гэрэлт ирээдүй болохоор ариун хөдөлмөр хийн сурч боловсорч байгаа оюутан сурагч нарын суралцах орчин, амьдрах таатай нөхцлийг бүрдүүлэхэд Монголын төрийн ямар нийгмийн бодлого хэрэгжиж байна?Монгол хүний суралцаж буй бүхий л үйл ажиллагааг Монголынхоо төлөө хийж буй ариун хөдөлмөр гэж төрөөс үнэлэх ёстой. Тийм ч учраас бүх Их, Дээд сургуулиудыг үнэ төлбөргүй болгох ба харин суралцаж буй Монгол оюутан бүр тэтгэлэгтэй байх болно. Оюутан хүн тэтгэлэгтэй байснаар хоол унд, орон байр, унаа тэрэгний зардлаа олох гэж шаналан ажил хийж мэдлэг эзэмших ёстой байсан цагаасаа хороох нь багасах ёстой. Хоосон ходоодтой хүн сайн суралцаж, мэдлэг эзэмшиж чадна гэж үү. Сурахын хажуугаар давхар ажил хийснээр мэдлэгийг чанартай эзэмших бололцоогүй болдог. Тийм учраас өнөөгийн Монголд чанаргүй дипломтонгууд олширч байна. Монголчууд бид ирээдүйдээ итгэлтэй байж, сайн сайхны төлөө л гэж бодож байгаа бол залуучуудын сурах нөхцөл бололцоог бүрэн хангаж өгөх ёстой. Их дээд сургуулиудыг орчин үеийн технологиор хийсэн эрдэм шинжилгээ, судалгааны иж бүрэн лаборатори, хамгийн багадаа 5 сая номтой номын сантай, багш оюутны амьдрах байртай сурах бүх бололцоог цогцоор нь шийдсэн хотхон хэлбэрт оруулах хэрэгтэй. Монголын төрөөс баримтлах оюутан сурагч нарт зориулсан нийгмийн бодлого ийм байх ёстой.

Харж хандах хүнгүй, бүтэн болон хагас өнчин хүүхдүүдийг хайр халамж дутаахгүй өсгөхөд чиглэгдсэн төрийн ямар бодлого байх ёстой? Социализмын үед ажиллаж байсан улсын асрамжийн газруудыг хувьчлал нэрийн ихэнхийг нь хувьчилсанаас болж 1990 оноос хойш “траншейн”-ий гэх тодотголтой бага насны хүүхдүүд маш их болсон гэдгийг та бүхэн санаж байгаа биз. Төр үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй хөөрхий тэр хүүхдүүдийг хайр халамжаар дутаасны хариуд маш олон онц ноцтой гэмт хэргүүд гарсан байдаг. Тиймээс Монголын төрөөс энэ чиглэлийг анхаарсан нийгмийн бодлого байх ёстой.

Ард түмнийхээ төлөө төрийн нийгмийн бодлого энэрэнгүй байдаг. Ард түмэн бидний амьдралыг сайжруул гэсэн даалгавар өгдөг. Ард түмний даалгаврыг биелүүлэх нь төрийн хамгийн гол үүрэг. Ард түмний хүсэл төрийн бодлогын суурь болох учиртай. Төр бол ард түмний төлөө ажилладаг байгууллага. Харин төрийн албан хаагч нар бол ард түмнийхээ сайн сайхны төлөө төрд ажиллаж буй албат нар болохоос биш ард түмний дарга, захирагч биш.

Б.Үнэнбат