-Уншсан. Vнэхээр шуугиан болсон байх аа. Барагцаалсан тоогоор дор хаяж 150 мянган хvн уншсан гэсэн vг. Gogo.mn дээр тавигдаад хоёр цаг болоход л хэдэн арван мянган хvн орсон. Одоо Монголд мэдээллийг тараагч нь сонин гэхээсээ интернэт болчихсон шvv дээ.

-Ер нь таны нийтлэл дээр хичнээн сэтгэгдэл гардаг вэ?

-Голдуу 200-300 гардаг нь их тоо. Тэгэхээр тэрнээс гурав дахин их байна.

-Хvмvvс тэгээд юу гэсэн байх юм бэ?

-Сайт дээрх сэтгэгдэл чинь хvмvvсийн vзэл бодлын илэрхийлэл биш шvv дээ. Энэний дийлэнхийг захиалгаар хэдхэн хvн хийж суудаг юм. Минийхээр орж хараал ерєєл бичдэг улсыг би бараг цээжээрээ мэднэ. Уншаад тєрсєн сэтгэгдлээ бичдэг хvмvvс мэдээж бий. Тэр нь 20 орчим хувь л байдаг. Харин нийт хандалтаар нь нийт орсон, уншсан хvний тоо гаргаж болдог юм. 100-150 хандалт тутамд ойролцоогоор нэг сэтгэгдэл гэж тооцож болох юм билээ. Vvнээс гадна цаана нь тоолуур гэж бий шvv дээ. Би сэтгэгдэл огт уншдаггvй, гэхдээ статистик нь сонин байдаг юм. Ай пи-гээр шалгахад орж ирж буй сэтгэгдэлийн дэндvv дийлэнх нь ердєє хэдхэн цэгээс гардаг. Бvдvvлэг муухай хараал, арга ядсан тачъяадал, хорсол, хонзорхол, хэн ч мэдэхгvй гэж бодсон бахархал, єєрийн єчvvхнийхээ хорслыг тайллаа гэсэн урамшил, ердийн атаархал л байгаа. Ийм юмаар євчилчихсєн, бvр ажил болгоод єдєржин нус цэр хаяж суудаг хvн ч байдаг юм шvv дээ. Нэг тєрлийн євчин л юм даа. Хэн ч байсан хамаагvй орж нус цэр бєєлжис гаргаж суудаг, тэр нь цэнгэл болчихсон, нэг тєрлийн сэтгэцийн євчин л дєє. Аль ч нийгэмд тодорхой хэсэг нь ийм донд автсан байдаг. Социализмын vед манайд ямар олон матаач байдаг байсан гэж санана. Нийгэм нь тэрийг хєєргєєд урамшуулаад эхлэхээр бvр нийтийн дон болж байхгvй юу. Матаас хэлэхээр тосч авч ажил хэрэг болгодог газар маш олон, албан газар болгонд нам эвлэлийн vvр гэдэг чинь голлож ийм ажилтай байсан.

-Одоо матаас хvлээж авдаг газаргvй болсон учраас алга болсон байх аа даа?

-Vгvй дээ, алга болоогvй. Нийгмийн байгууламжаас vл хамаараад хvн тєрлєхтний 25 хувь нь солгой, 10 хувь нь бэлгийн єєр хандлагатай байдаг. Энэн шиг байхгvй юу. Цаанаасаа ийм гажтай тєрсєн хvн матаасаа гаргах газар vргэлж олдог. Жорлонгийн ханан дээр элдэв сонин зураг, байшингийн ханан дээр болон орцонд хэн нэгнийг гутаасан бичиг хаа сайгvй л байдаг шvv дээ. Ийм хvмvvс голдуу сул дорой амьтад байдаг. Энvvгээрээ бахархаж чаддаггvй, бичихдээ бусдаас их нууна. Сайхан хvvхэн эргvvлчихсэн, эсвэл сvрхий зодоон хийчихсэн эр тэрvvгээрээ их бахархаж бусдад бvр дэгэсдvvлж ярьдаг даа. Гэтэл энэ матаачид чинь тэрvvгээрээ бахархаж болдоггvй, ерєєсєє энэ дон нь цаанаасаа тэгээд заяагдчихсан сул дорой vлбэгэр хvний ажил л даа. Доржготов гуайн нэг єгvvллэгт хулгай хийчихсэн хvн тэрvvгээрээ бахархах гэтэл чаддаггvй тамд унаад сvvлд нь тэсэлгvй гайхуулж байгаад баригддаг. Гэтэл ийм vлбэгэрvvд гайхуулъя ч гэж боддоггvй. Ер нь олны дунд ороод ганц vг чангахан хэлчиж чаддаггvй, хамаг юм нь дотроо бугшчихсан бvрэг дорой юмнууд байдаг учраас стрессээ тайлж байгаа хэрэг шvv дээ.

-Хvмvvс сэтгэгдэл их уншдаг санагдах юм.

-Vгvй байх аа. Хаалттай нийгэмд байсан хvмvvс гэнэт нээгдсэн учраас юм юм руу хэсэгтээ хошуурдаг. Ерээд оны эхээр анхны порно болон шалиг сонинг нэг их уншдаг байлаа. Дараа нь шар сонин уншиж бараг бvр орчихсон байсан. Одоо больчиж байгаа биз дээ? Ингэхээр манай нийгэм тусах ёстой євчнєє л тусаж илааршиж яваад байна. Гэхдээ матаас бичигч гэдгээс гадна уншигч гэдэг бас дон нийгмийн цєєн хэсэгт бий. Айл айлаар ороод л хов зєєгєєд явдаг авгай нар байдаг шvv дээ. Зарлалын самбар дээр бичсэн єєрт нь ямар ч хамаагvй юмнуудыг нэгд нэгэнгvй уншдаг хvн бий. Сонин дээр гарсан гашуудлын мэдээг алгасалгvй уншдаг хvн ч байдаг. Энэ бол бараг тєрєлхийн араншин. Солгой гэдэг шиг л. Солгойг засах нь хэрэггvй, бараг хортой. Vvнтэй адил цаанаасаа буй болсон араншинг засах ямар ч хэрэггvй. Тэгээд л тєрчихсєн юм чинь яалтай нь билээ? Харин судалгааны хувьд бол их сонин сэдэв. Єрнєдєд энэ талын судалгаа гойд хєгжсєн, манайд бол эхлэл нь ч тавигдаагvй.

-Захиалгаар сэтгэгдэл бичдэг юм бол дон гэхээсээ мєнгєний тєлєє хийж байгаа юм биш vv?

-Захиалга авсан бичигчид андашгvй. Би цэвэр психологийн талаас нь нэг хэсэг их сонирхож хардаг, статистик гаргаж vзэж байсан юм. Захиалга авсан нєхєд их залхуу. Голдуу кирилл, латин vсгээр хэдхэн юм баахан алдаатай биччихээд тэрийгээ копи-паст хийгээд явчихдаг. Нийгэмд нэр нь гарсан улс тєрч, урлаг спортынхон дээр захиалга их байдаг. Тэднийг ай пигээр нь хєєж гарч буй хичнээн цэг буйг нь ч тогтоосон. Гэхдээ хэн гэдгийг нь биш хичнээн гэдгийг нь сонирхож статистик хийж vзсэн юм. Миний нэг дуртай хобби бол нийгмийн сэтгэл зvй. Энэ талаар би маш их олон ном уншсан. Хойно байхдаа єрєєндєє психологийн ангийн хоёр оюутантай олон жил єнгєрєєснєєс ийм сонирхолтой болчихсон. Нэг нь нас барчихсан, нєгєєтэй нь би байнга харилцаатай байдаг. Одоо тэр найз маань психологийн том эрдэмтэн болсон. Би єєрєє нийгмийн, ялангуяа монголын нийгмийн сэтгэл зvйн талаар мєн ч олон єгvvлэл бичсэн дээ. Нэлээд нь гадаадын тэрбайтугай мэргэжлийн хэвлэл дээр орчуулагдаж тавигдсан шvv. Ном ч бичсэн. “Монголчууд” гээд ном маань англи, япон хэлээр бий.

ЭНХБАЯР ХЭРВЭЭ БАЙГААГVЙ БОЛ”

-Манай сонин уг нь Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлагаа тантай vргэлжлvvлэх гэсэн юм аа. Тэгсэн єєр юм руу хальтарч ороод аягvй бол таны тодорхойлолтоор єнєє гаж донтон нь болчих шиг боллоо.

-Тэр бол тухайн хувь хvний тухай биш нийгмийн хvний тухай ярилцлага болсон байна билээ. Нээлттэй нийгэмд олонд танигдсан хvн нийгмийн болж хувирдаг. Ялангуяа ард тvмнийг тєлєєлж шийдвэр гаргах эрхтэй хvмvvс бол нэг талаасаа бараг л нийгмийн ємч. Сая Обамаг ерєнхийлєгч болоход хоёр жаалхан охиныг нь “ингээд энэ хvvхдvvдийн хvний амьдрал дуусч, эцгийнхээ золиос болов оо” гэж бичсэн байна билээ. Иймээс нийтийн ємнєєс шийдвэр гаргаж байгаа хvний хувийн амьдрал ч, зовлон шаналал нь ч, гэр бvлийн амьдрал нь ч, баяр хєєр нь ч нийтийн асуудал болдог юм. Энийгээ мэдэж байж хvн улс тєрийн амьдралд орох хэрэгтэй л дээ. “Энхбаяр хэлмэрчээ хийгээд явж байсан бол би тэрний тухай ярих ч vгvй байсан” гэдэг Элбэгдоржийн vг зєв. Яахав, угаасаа “буриад хєгшрєхєєрєє хэлмэрч, бух хєгширхєєрєє зааз” гэж vг ч байдаг л даа.

-Та тэгэхээр Элбэгдоржийн ярилцлагатай санал нэг байна уу?

-Мэдээж. Би єєрєє Энхбаярын тухай арав орчим єгvvллэг бичсэн. Гэхдээ би Энхбаяр судлаач биш шvv дээ. Нийтдээ би хоёр мянга орчим єгvvлэл бичсэн гэж vзэхэд єчvvхэн хувь нь байгаа биз дээ? Асуудал Энхбаяр гэдэг хувь хvндээ байгаа юм биш ээ. Урьд нь буруу юм хийсэн, алдаа гаргасан гэж хариу авах, шийтгэх тухай ч асуудал биш. Энэ хvн Монголын нийгмийг тогтолцооных нь хувьд хангалттай хороллоо. Дахиад цааш хорлох асар их ирээдvй байна. Иймээс салах цаг болсон юм биш vv? Ардчиллын нэг гоё тодорхойлолт байдаг юм. “Ардчилал гэдэг бол ард тvмэн увайгvй удирдагчаасаа цус гаргалгvй салж болох бололцоог хэлнэ”. Эсрэг талаас нь уран хэлсэн байгаа биз? Уг нь тэр ярилцлагаа Энхбаяртай єєртэй нь vргэлжлvvлбэл дээрсэн.

-Надтай уулзахгvй л дээ, уулзаад ч юм хэлэхгvй.

-Асуудал нь тэндээ биш. Манай сэтгvvлчид єєрснєє ярилцлага хийж чаддаггvй. “Сvхбаатарын талбайг тойрсон хэдэн барилга тантай холбоотой гэлцэх юм?” гэж асууж байгаа юм. Нєгєєдєх нь хєєрхєн дєнгєнє, “Манай аав Vйлдвэрчний эвлэлд ажиллаж байсан учраас зvvн байшинг холбодог, би соёлын яаманд байсан болохоор баруун байшинг холбодог...” гээд маазруулна. Зvй нь “Хуучнаар бол Сvхбаатарын нэрэмжит хэвлэлийн vйлдвэрийн байшин ємчлєлийн хувьд vнэхээр танд тvй ч хамаа байхгvй юу?” гээд асуух байхгvй юу. “Арцатын ам танд бvр ямар ч хамаагvй нь vнэн биз?” гээч. “Шаргалжуут, Гурваннуур, Оргил рашаан ємчлєл эзэмшлийн хувьд ерєєсєє одоо болоод ирээдvйд танд болоод таны тєрлийнхєнд огт хамааралгvй юу?” гэж шалгаагаач. “Оргил рашааны хашаан дотрох баригдаж байгаа байшингууд, газрынх нь наймааны талаар та нэг сонирхооч” гэж хатгаач. “Тємєртэйн орд газрын 50 хувь нь хятадуудад, 25 хувь нь нэг монгол vлдсэн 25 хувь нь бас нэг монгол хvнд байх юм, тэр хоёрын нэг нь тантай ямар холбоотой юм болоо?” гэж сонирхооч. “Тємєртэй орд Тємрийн vйлдвэрийн мэдэл” гэж хариулна, тэгэхээр нь “Бишээ, тэрийг хэлээгvй, одоо тємєр зам татаж байгаа тэр орд нь!” гэж ирээд тодотгооч. “Буриадад Байгал нуур орчмоор бизнестэй хvмvvсийг та таньж мэдэхгvй биз?” гэж шордооч. “Зууны мэдээ сонин, ТВ9 зэргийг та дэмждэг л гэлээ, гэтэл таны дэмжээд байгаа тэр ємчлєгчийг нэр овгоор нь хэл л дээ” гэж шалаач. Тэгээд хариултыг нь бvтнээр нь авчихаад цааш сурвалжилдаг байхгvй юу даа. Хамаагvй, би туслъя л даа.

-Тэгэхээр хvний хувийн ємч хєрєнгєнд атаархлаа гээд уурлаад унах биш vv. Бас хувийн нууц гээд сvйд болох байлгvй?

-Нэгдvгээрт хєрєнгє орлогоо нийтэд ил хэлэх vvрэгтэй хvн. Хоёрт хамгийн гол нь хэн ч тэр дундаа тєрийн албан хаагч яаж ийм юмтай болсон нь бvхний сонирхлыг татна. За яахав дээ, єнєє “ямаанаас эхлээгvй хэн байхав” гэгчээр идэж уугаагvй тєрийн албан хаагч гэж хаа байхав. Манай єнєєгийн нийгмийн vнэлэмж харамсалтай нь ийм болчиж. Урьд би тvмний хєрєнгийг тэр ч идчихлээ, энэ ч уучлаа гэж хар хvний ємнєєс шар хvн гэгчээр нэг их юм болдог байсан. Одоо бол ийм муухай нvгэлд єєрєє л орохгvй, єєрєє л цэвэр явж айлгvй амьдарч, vхэхийн цагт тайван уужуу байхыг л дээрд vздэг боллоо. Хичнээн итгэж явсан сайн нєхєр чинь хулгайч юм гэдэг нь мэдэгдэхээр дотор ёк гээ л явчихдаг юм. Олон дахин “ёк” хийхээр залхаад хар амиа бодон холхон л нvдээ аниад чихээ бєглєєд суухын тvvс болно доо.

-Энхбаяр ємч завшдаг нь бага асуудал байж, яагаад гэхээр цємєєрєє л тэгдэг юм чинь онцгой юу ч алга гэж та хэллээ шvv дээ. Тэгэхээр юу нь гол гэж?

-Тvvхэнд нэг хvний гvйцэтгэх ролийг марксистууд л vгvйсгэдэг юм. Гэтэл энэ хорвоо чинь ямар єчvvхэн юман дээр тогтдог гэж санана? Ленин байгаагvй бол Октябрийн хувьсгал гарахгvй байсан гэж судлаачид нэгэн дуугаар хэлдэг. Нэрон байгаагvй бол єєр хvн Ромыг тvймэрдэх байсан гэж vv? Александр пап, тvvний хvv Цэзарь Боржиа хоёр дундад зууны Италийн байтугай баруун Европын тvvхийг бичсэн. Бvх Европыг нэгтгэх тийм vл гvйцэлдэх амбиц Наполеоноос єєр хvнээс гарна гэж vv? Хэрэв Бэнжамин Франклин байгаагvй бол Америкийн дvр тєрх єєрєєр бvрдэх байсан байх. Хэтэрхий ширvvн шудрага Гэндэн, олхиогvй Лувсаншарав, амгалан Амар, сагсуу Чойбалсан нар зєв ухаалгаар зохицож чадсан бол Монголын хувь заяа арай єєрєєр бичигдэх байсан байж ч болох.

Ингэхээр “Энхбаяр байгаагvй бол?” гэдэг асуулт єєрийн эрхгvй тєрнє. Элбэгдорж зєв л хэлсэн байна билээ – “Энэ хvнээс ємнє Монголын улс тєр цэвэр байсан юм шvv!” - гэж.

ЭНХБАЯР БОЛ ТЄРМЄЛ МАККВАЛИСТ

-Яагаад ингэж удаан зууралдаж чадаад байна? Чадаад байгаа биз дээ?

-Маккавили гэж нэг суут хvн байлаа. Тэрний бичсэн “Дээдэс” гэж зохиол бий. Тєрийг хэрхэн эзэгнэж, vр дvнтэйгээр тас зуурч эзэрхийлэх вэ гэдгийг хэлж єгсєн сурах бичиг. Энхбаярыг боловсролгvй хvн гэж хэлэхгvй л дээ. Єєртєє таарсан боловсролтой. Гэхдээ Маккавиллиг уншаад л анализ дvгнэлт хийгээд, тэндээс суралцах зиндааных биш байлгvй. Ингэхээр энэ хvн увайгvй аргаар засаглах тєрлєхийн чадвартай юм. Нэрон ч, Боржиа ч Маккавилиг мэдэхгvй шvv дээ. Харин Маккавили тэднийг харж ийм учиртай юм байна гэж нээсэн хэрэг. Єнєєгийн соёлт ертєнц Маккавилиг мэднэ. Засагт нэг гарч аваад хэрхэн увайгvйтэн зууралдах сурах бичиг нь бэлээхэн байна. Гэтэл тэгэхгvй л байгаа биз дээ? Харин засгийн эрхэнд байгаад байх сонирхол бvгдэд нь бий. Угандад Иди Амин гэж байлаа. Бараг бичиг vсэггvй тэр хар ямар vхснийхээ Маккавилиг мэдэх вэ дээ. Гэтэл ХХ зууны хамгийн агуу маккавилист. Тэрнээс салахын тулд ямар их цус урссан гэж санана? Ингэхээр ийм хvмvvс тєрдєг болохоос сурдаг юм биш.

-Тэр намын дарга болсоныхоо дараа хардах хагалган бутаргах ажлыг амжилттай эхлvvлсэн байх аа?

-Тэр хамгийн тvрvvн хvмvvсийг хагалан бутаргаж, биенээсээ цэрвэх байдлыг буй болгож чадсан. Тvvнийг УИХ-д орж ирэхээс ємнє танхимд хэрэлддэг, дараа нь хамт тамхилдаг, заримдаа архиддаг дотно уур амьсгал байсан. Одоо энэ Нямдорж бид хоёр чинь дажгvй найз нєхєд байлаа шvv дээ. Энхбаяр намын дарга болуутаа л нєхдєє хардаж хатгаж эхэлсэн. Тоглоом шоглоомоор тэднийгээ туршуул, тэр энэний найз, та хоёр холбоотой юм чинь чи л очоод найзтайгаа яриад ир гэх мэтээр шордоно. Намын дарга тэгээд байхаар єнєєдvvл нь болгомжилдог, цэрэвдэг болоод ирж байгаа юм. Дараа нь заалнаас гарч тєрийн алба хааж байгаа болон энгийн намын гишvvдээ ийм байдал руу оруулсан. Тун ч удалгvй ардчиллынхантай бусдын нvдэн дээр яриад зогсох зоригтой хугийн хvн байхгvй л болсон юм даа. Єєрєє болохоор их уулзамтгай. Тэрийгээ ёрдоод, сvрдvvлээд, аргалаад гэх мэтээр тайлбарлана. Хамгийн тvрvvн жилийн ємнє єєрийг нь намын дарга болоход дэмжээгvй хэсгийг шордож эхэлсэн. Ингэж Багабандийн бvлэг гэж vvссэн юм шvv дээ. 1998 он гэхэд Энхбаяр албан бусаар энэ орны эзэн болсон. Тэрний зєвшєєрєлгvйгээр улс орны ямар ч ажил шийдэгддэггvй болчихсон. Тэр дараагийн албан ёсны эзэн болно гэдэг нь сохор хvнд ч тодорхой болоод ирлээ. Намынхан нь тvvнээс vнхэлцгээ хагартал айдаг, аль болох ая эвийг нь олох гэдэг, эвгvй сэтгэгдэл тєрvvлчихээс болгоомжилдог болоод ирж байгаа юм. Надтай гэхэд Баяр, одоо энэ элчин Хангай, Vндэсний шуудангийн Ганболд энэ тэр гээд хэдхэн хvн л Энхбаярын хардлагыг тоодоггvй, найз бол найзаараа байдаг байсансан. 2000 онд би нэг хугийн урьд нь зvгээр байсан нєхєртэй уулзах хэрэг болов оо. Тэгсэн Зайсанд очиж уулзая гэдэг юм байна. Уулзлаа. Тэгсэн эзгvй хээр оччихоод шивэгнээд байж билээ, зайлуул. Хєєрхий дээ, цємєєрєє л нэг иймэрхvv болчихсон.

-Намынхаа хуучин кадруудыг намаасаа зайлуулах нь тvvний хувьд чухал алхам байсан юм шиг байгаа юм?

-Энхбаяр намын дарга болсноосоо эхлээд шууд тавдугаар цуваа бий болгож эхэлсэн. Энэ цуваа нь намын хуучин кадруудыг тvлхэж унагах, зайлуулах зорилготой байлаа. Ингэж мєнєєх алдартай Залуу социалист луйварчдын холбоо vvссэн юм. Тэрэнтэйгээ єрсєлдvvлэхийн тулд зэрэгцvvлээд нэгийг байгуулсан. Эдний хоорондын єрсєлдєєн юугаар тєгслєє дєє. Ямар ч боловсролгvй махчин Иди Амин ингэдэг байсан, ингэхээр энэ арга бол цаад хvний увайгvй байх эсэхээс хамаардаг юм. Ингээд л хууччуудаа шахаж эхэлсэн. Английн монгол судлаач Алэн Сандэрс гээд нэг євгєн бий. Британника тольтой хамтарч ажилладаг юм билээ. Тэрийг уургалаад авчиж. Тэгээд 2002 оны жилийн хавсралтанд “Энхбаяр нь vхширсэн коммунистуудыг шахан зайлуулж намаа цэвэрлэн социал демократ болгосон” гэж бичvvлсэн байдаг юм. Нєгєє vхширсэнvvд нь Даш-Ёндон, Єєлд, Чимид, Гомбосvрэн энэтэр шvv дээ.

-Тэдний араас тєрийн албан хаагчдыг золигт гаргаж эхэлсэн байдаг байх аа?

-Дараа нь “vхшрэлийн” эсрэг тэмцэл нь 2000 оноос тєр рvv орсон. 15 мянган тєрийн мэргэшсэн ажилтанг ажлаас нь халаад хаяж байгаа юм даа. Ардчилсан засгийн vед тєрийн албаны нийт ажилтны 60 гаруй хувь нь хувьсгалт намынхан байсан. 2000 оноос ардчиллынхан байтугай нам бусчууд, ардчиллынхантай ойр дотно байсан хугийнхан хvртэл гудамжинд гарсан. Хvмvvс мартамхай даа, 2002 онд намтайгаа гэрээ хийж итгэлцэл байгуулахгvй бол тєрийн албаар шагнахгvй гэсэн компанит ажил болж байсан. Тєрийн ажилтнууд гэрээ гэгчид гарын vсэг зурцгаагаад л. Энэ бол Энхбаярт vнэнч байх аа гарын vсгээр батлахыг шаардсан хэрэг. Мэргэшсэн тєрийн ажилтнууд буюу тvvний нэрлэснээр vхширсэн хэсгийн ажлыг хэн авсан гэж санана? Ямар ч боловсрол гэх юмгvй, улаан шудрага, наад захын мораль, ёс жудаггvй, бvдvvлэг, бичиг vсэг тааруутай гарууд гарч ирсэн дээ. Тэрээр тєрийн албыг худалдаалах увайгvй явдлыг санаачилж амьдралд нэвтрvvлсэн хvн. Ху намд огт хамаагvй боловч тєлбєрийн чадвар сайтай олон хvн тєрийн том албанд гэнэт олноороо орж ирэн Энхбаяраас намын чойг авч хvзvvндээ зvvж байлаа. Дам болон шууд утгаар нь хэн юуг хэдээр худалдаж авсан олон тохиолдлыг би мэддэг юм. Эндээс албан тушаалын ханш vvссэн. Худалдан авах хэлбэр нь “хандив” нэртэй. Замаа алдсан даа! Сvvлдээ тендэр “хандив”-аар хэмжигдэх боллоо. “Нэг бизнес байна аа, их ашигтай юм, мэдээж 30 хувийг нь намдаа хандивлаад...” гэсээр орж ирнэ шvv дээ. Замын гэлvv єндєр хvчдэлийн гэлvv тендэр авсан нэг компаний захирал халтуурынхаа тєлєє шvvхэд дуудагдаад “10 хувийг нь тєв намдаа хандивласан, 10 хувийг нь яамны намын хороонд хандивласан, 10 хувийг нь тендэрийн намын хороонд хандивласан, vлдсэнээр нь би vvнээс дээр юу барих болж байна?” гэж мад тавьж байсан. Энэ онигоо биш шvv, эзэн нь одоо их том албанд байгаа.

НИЙТЭЭРЭЭ ЦЄЛМЄЄД ХАВХАНД ОРУУЛАХ ЭНХБАЯРЫН БОДЛОГО

-Албан тушаалын татварыг бий болгосоныхоо дараа тэр эрх мэдлийг туйлшируулж эхэлсэн vv?

-Дараа нь хєєрхий “хувааж аваад захир” гэдэг нэн эртнээс мэдэгддэг феодлын ёс тогтоосон доо. Татвараа дээш нь хураалгаад доош нь бол ард тvмнийг дээрэмдэх ёс шvv дээ. Эзэмшил газар дээрээ нэр бvхий феодал дураараа дургиж болно, хууль ёс ёстой падгvй, гагцхvv дээшээ л vнэнч, тэгээд татвар тєлдєг байх ёстой. Хан-Уул дvvрэг дээр их тод харагддаг юм. Ингэхээр хулгай зэлгий, залилан, авилга, шамшигдуулал найгаа алддаг юм байгаа биз дээ. Хамтарч цєлмєх систем. Гэхдээ энд Энхбаярын нарийн ухаан харагддаг. Бvгдэд нь цєлмєх бололцоо олгочихоод бvгдийг нь бvртгээд баримтжуулаад єєртєє хадгалчихдаг. Ингэхээр бvгд потенциал эрvvгийн гэмт хэрэгтнvvд, хэзээ ч хэн нь ч шоронд ороход бэлэн рецедивvvд. Ингээд хєєрхий тэд хаашаа ч гарахаа больж буй нь тэр! Бvгд ямаанаас эхэлсэн юм чинь.

-Нэгэнт эрх мэдэл гэдэг хvлээн зєвшєєрєгдсєн дээрэм болж хувирсан болохоор тvvнд дуртай хvмvvсийн уртын урт цуваа Н.Энхбаярын єрєєний vvдэнд дугаарлахаас єєр аргагvй болсон дог?

-2000 онд УИХ-ын гишvvдийг Байгаль орчны яамны vvдэн дээр очирлуулчиж байгаа юм даа. Аргаль угалзны агнуурын эрх авахаар гурван мянган долларын ашиг гардаг юм байж. Хєєрхий нєгєєдvvл нь сайдын vvдэн дээр очоод очирлочихсон. Тэрийг нь бах болгоод л, тэр тэр очирлоод тэдэн аргалийн эрх аваад тэрэнд тэдээр єгєєд гэсэн шиг толгой сэгсэрч ярина. Заримд нь оч гэчхээд утсаар “наадахдаа битгий єгєєрэй” гэж царайчлуулна. Тэгээд эргээд ирэхээр нь хажууд нь утсаар загнаж, эсвэл гуйж “тус болно”. Дараа нь газрын наймаа гарч ирсэн. Энхболд газрын наймаа хийсэн гэж яриад байдаг, vнэндээ тvvнд мэдэл байгаагvй, Энхбаяр зохицуулж эцсийн шийдвэр гаргадаг байсан юм шvv дээ. Хvнд “vгvй” гэж хэлнэ гэж байхгvй дээ. “За” гээд л гарч амжаагvй байхад нь утасдаад “vгvй” болгочихно. Тэгээд л яс хаянаа. “Чамайг би дэмжээд байдаг, цаад тэр чинь чамайг vзэхгvй юм, уг нь хараад байхад та хоёр биендээ гайгvй л байх шиг байдаг, гэхдээ цаанаа нэг эртний юм байгаа юм аа даа. Гээд би цаадахыг чинь сайн шахаж байгаад чиний хэргийг бvтээчихэе” гэх маягтай. Тvvний кабинетийнхэн биенээ vздэггvй байсан юм шvv дээ. Цємєєрєє Энхбаяртаа сайн гэж жигтэйхэн. Бvгдэнгийнх нь хулгай луйвар хашрын бvртгэлд байгаа. Тэд нvдэн дээр баяжсан даа. Солих гонжоомгvй байсан улс жилийн дотор аль vнэтэй байр машинаар гоёж, эхнэр хvvхэд нь лут бизнесчин болсон.

-Гар бариад бугуй барь гэдэг шиг барьцаа лавшируулахын тулд дараа нь яасан бол?

-Хувийн компаниудыг захирдаг болж эхэллээ. Ардчилсан намыг дэмждэг нэрээр хичнээн олон компанийг шатаасан гэж санана. Очоод шалгуулаад дарамталчихана. “Дампуурч модоо барьтал нь дарамтал” гэж vvрэг єгч байсан олон тохиолдол бий. Эндээс манай нийгэмд хоёр нvvр гаргах муухай ёс журамгvй явдал газар авсан. Таван оны сонгуулийн vеэр Ардчилсан намын нэг бизнемтэй зvтгэлтэн намдаа 20 сая тєгрєг ил тодоор баяр ёслолын байдлаар алга ташуулан хандивлачихаад, орой нь бvрийгээр Энхбаяр руу тав дахин их мєнгє цvнхлээд сэм “хандивлаж” байх жишээтэй. Урьд нь айлгачихсан, дараа нь яах ч юм билээ гэж байгаа хэрэг шvv дээ. Тэндэр хэнд єгєхийг шийднэ. Єєрт нь сайн хандивлагч л тэндэр авна. Энэ орон ч дампуурсан даа, тогтоцын хувьд.

-Н.Энхбаяр бас шvvхийг бvрэн дампууруулж дуусах шиг боллоо. Сvvлийн vед шvvхийн ємнєєс ичдэг боллоо?

-Ерєнхий сайд байхдаа шvvхийг их шvvмжилж, байн байн толгой сэгсэрдэг байсныг нь санаж байна уу? “Манай шvvх ч бишээ, улайм цайм ийм юман дээр л ингэж байгаа юм даа!”, “Шvvх ер нь нэг хvнээс хамаараад байнаа!”, “Шvvх дэндvv шудрага биш байна!”, “Цаанаа эзэнтэй болохоор зовлонтой юм!”. Багабандийг л хэлээд байгаа хэрэг шvv дээ. Багабанди ч зvгээргvй л байсан байх, гэхдээ одоогийн Энхбаяр шиг ингэж улаандаа гарч байгаагvй болов уу. Тоглоом хийдэг юм шvv дээ, шvvхээр. Эхэлж захиалж баахан чангална. Тэгснээ эргээд учиргvй тус болно. Єршєєж байгаа хэрэг. Бурхан єєрєє! Ингээд л хєєрхийг гартаа хийгээд хєдєлгєхгvй болгож байгаа юм даа. Авилгатай тэмцэх газар байна. Сталин 1937 онд цэвэрлэгээ хийчихээд эргvvлээд цэвэрлэгч нараа бvгдийг нь хvйс тэмтэрсэн тухай эд нар сонсоогvй байхаа. Би одоо Сталины тухай маш гоё баримтат ном орчуулж байгаа, 500 орчим хуудас том эд, ирэх намраас дуусчих болов уу. Тэр болтол эд зайлуул байж л байгаасай даа.

-Шvvхийг єєртєє vйлчилvvлж эхэлсэнийхээ дараа хэвлэл мэдээллийнхнийг базаж авсан. Энэ бол хамгийн эмгэнэлтэй vйл явдал болсон гэдэгтэй та санал нийлэх vv?

-Ардчилалын нvдэнд харагдах хамгийн тод илрэл нь мэдээллийн хэрэгслэл юм шvv дээ. Мань хvн чадсан л юм даа. 2000-2004 онд манайд чєлєєт хэвлэл бараг алга болчихсон. Зурагт ч ганцхан байлаа. Уул нь зурагтыг 1999 онд хуулиар олон нийтийн болгосон. Энхбаярт хууль ямар хамаа байх билээ. Муусайн шар сонингуудыг ч ганц болгосон доо. Эхлээд татвараар боож гарсан. Тэд урьд нь татвар ч єгч vзээгvй эрхээрээ хатсан юмнууд байлаа. Дараа нь заримаас нь хааж эхэлсэн. Хvvхний мээм vзvvллээ гэж хааж байсан юм. Асуудал мэдээж мээмэнд биш л дээ. Дараа нь ивээгээд мєнгє тєгрєгєєр худалдаж авч эхэлсэн. Монголын сэтгvvл зvй ямар арчаагvй хэврэг болохоо тэгэхэд нэг харуулсан даа. Дєрвєн жилийн дотор хэвлэл мэдээллvvд Энхбаярыг 27 удаа оны шилдэг хvнээр шалгаруулсан байдаг юм. Долигонох уралдаан зарлачихсан юм шиг болсон. Эхнэр нь хэвлэл мэдээллийн хатан хаан боллоо. Шоглож байгаа юм шиг “чєлєєт хэвлэлийн” vv! 2004 онд депутат нєхєр Мєрєнгєєр оролдсон хэргээр нэг жаахан охин шоронд оровоо. Яг тэрнээс хэдхэн хоногийн дараа эхнэрийнх нь толгойлдог чєлєєт хэвлэлийн холбооноос Энхбаярыг олон улсын хэвлэлийн эрх чєлєєний єдрийг тохиолдуулан “хэвлэлийн эрх чєлєєний тєлєє цогтой тэмцэгч” шагналаар шагнаж тєв талбай дээр гардуулдаг юм! Тєр єєрийн хэвлэлтэй байхыг хориглосон хууль 1999 онд гарсан. Гэтэл Засгийн газрын нєєц мєнгєнєєс тухайн тухайн хэвлэлийн захиалгыг ямар олон саяар хичнээн жил даасан гэж санана. Чингисийн удмын эхнэртэй тухай сонинууд ам уралдан бичиж саймширч байсныг одоо хvмvvс санаж байгаа болов уу? Зурагтаар хvмvvс баян тарганаа гайхаж л ярилцлага єгдєг байлаа. Єлсдєг, даардаг, дээр нь жаргаж байгаагаа тогтмол ярьж суух л хvний нандин эрхэмсэг оршихуйг ганц сайн гутааж байгаа хэрэг юм шvv дээ.

-Ингээд Энхбаярын гэх хязгааргvй хаанчлал тогтсон юм биз дээ?

-Ер нь гэр бvлээрээ ноёрхоод эхэлсэн юм даа. Тосонцэнгэл сумын сургуулийг тєгссєн гурван хvн зэрэг тєрийн нарийн, агентлагийн даргаар дэвшиж байсныг санаж л байна. Тас хєдєєнєєс нэг тэнэгийг газар доороос ухаж гаргаж ирээд тансаглуулчихаар ёстой нэг нохойноос дор юм болж, долоогоод салахаа болино биз дээ. 2002 онд байна уу даа, би Бээжингээс нааш нисэх болсон чинь МИАТ мебель зєєгєєд унадаг юм. “Хэний юм?” гэсэн Энхбаярын ээжийнх гэнээ. Тэгэхээр нь яаж тэсэх вэ дээ, бичээд орхилоо. Тэгсэн “Зууны мэдээ” сониноор дамжуулж хэрэг эрхлэхийнхэн тайлбар гаргажээ. Урагшгvй ноёнд ухаангvй зарц! Энхбаярын ээж Улаанбаатарын утааг арилгах Японы тєслийг удирддаг учраас тэр мебель тvvний хувийнх нь биш, тєслийн юм гээд пал хийтэл авдаг байгаа. Гурван яам, тамгын газар зєвлєх хийдэг байсан, одоо яаж байгаа юм бол? Эхнэр нь яагаад Тагнуулын газрын ерєнхий зєвлєх болоод генералуудыг урдаа очирлуулан ёслуулж байсны учрыг би мэднэ л дээ, гэхдээ тэрийг ярьвал арай муухай юм руу ороод хэтэрчих байх. Ер нь их сvрхий боловсролтой дажгvй сэрэглэн бvсгvй гэсэн. Энхбаяраас тэр болгон ухаан гарах чадвар угаасаа байдаггvй гэж ойр байсан улс нь ярих юм билээ.

-Ерєнхийлєгчийн гэхээсээ Цолмонгийн татаасууд тєрийн албаар дvvрэн гэж сонссон юм байна. Та энэ тухай юу хэлэх вэ?

-Би айлын авгай хvvхэд рvv ороод л хов хутгамааргvй байна л даа. Гэхдээ энэ ард тvмний ємнєєс шийдвэр гаргадаг хvний хувийн асуудал нь нийгмийнх болчихдог юм. Олон чухал тvлхvvр местэнд голдуу орлогч даргаар нь тэдний гэр бvлийн тавиул байдаг юм шvv дээ. Тэднээр дамжуулж тєр барих гол ажлаа нугалдаг. Энийг олон хvн мэднэ. Ийм ажлын арга барил, тєрийн хэрэг шийдэх механизм энэ оронд тогтоод чулуужаад, бvр угаасаа ийм байх учиртай юм шиг болоод хэвшлээ дээ.

ЭНХБАЯР ТЄРИЙН МАШИНЫГ ГАЦААГЧ МАСТЕР

-Ингээд л тєрийн хямрал эхлэх нь тэр vv?

-Монголын тєрийн гамшиг бол буруу шийдвэр гаргаад байдагт биш, огт шийдвэр гаргаж чадахаа болиод параличд орчихдогт байгаа юм. Шийдвэр буруу гарлаа гэхэд эргээд засаж болно, харин огт шийдвэр гаргахгvй таг болчихоор ёстой алуулж байгаа нь тэр. Тєрийн машиныг гацааж шийдвэр гаргах механизмыг нь зогсоож хvчгvйдvvлэх аргыг анх Энхбаяр л саначилж амьдралд нэвтрvvлсэн. 1997 онд тэрээр УИХ-д орж ирэн намын дарга болсноосоо хойш єєрсдийхнийгээ авч хурал хаян шийдвэргvй болгох ажлыг амжилттай зохион байгуулсан. Энэ гурван жилд 120 орчим удаа “Ху”-гийнхан хурал хаясан байдаг юм. 1999 оноос УИХ ямар ч шийдвэр гаргаж чадахаа болиод бvрэн саажиж байлаа. Ерєнхийлєгч болоод тєрийн машиныг гацаах шинэ арга олсон нь давхар засаглал юм. Засгийн газрыг тухайн vедээ Энхболд биш Энхбаяр толгойлж байсан. Франц, Англи, Япон явахдаа Засгийн газрыг бараг тэр чигээр нь дагуулан зєвхєн Засгийн газарт хамаатай асуудлыг шийдэж явлаа. Шийдчихсэн юм уу гэхээр эргэж ирээд єнєє ажлаа зориуд нураана. Ерєнхий сайдыг гутааж буй царай нь. Асгатын асуудалд ингэж л байсан. Єєрєє Ерєнхий сайд байхдаа Багабандийг агентлагаар айлчиллаа гэж алангаа алдаж байсан хvн шvv дээ. Vндэсний аюулгvй байдлын зєвлєл гэгч машин гацаадаг нэг тоглоом тэр бодож олсон. Єєрєє хєндлєнгєєс оролцмоор сонирхолтой юм гараад ирвэл энэ зєвлєлєєр оруулна гээд гацаачихдаг. Одоо тэнд хэдэн зуун асуудал овоолоод тvгжчихсэн байгаа. Vнэхээр маккавилизмыг ардчилсан тєрд бvтээлчээр хэрэгжvvлж байгаа хvн дээ!

-Тєрийн машиныг гацаахын тулд давхар засаглал бий болгосон шигээ єєрєє мєнхєд хаанчлахын тулд сонгуулийг луйвардаж эхэлсэн байх аа?

-Сонгуульд булхай бvр 1990 оноос байсаан. Гэхдээ энэ нь цєєн тоогоор, энд тэнд алаг цоог, голдуу болхи маягаар. Сонгуулийг тогтолцооных нь хувьд бvрэн дампууруулж алах явдал 2000 оноос эхэлсэн. Шудрагаар vзэх асуудал горьдолтгvй болсон. 2004 онд Энхбаяр єєрєє Эрдэнээд ялагдчихсан юм шvv дээ. Тэгээд хажуугаа хадарч Бямбадоржийн тойргоос vй олноор нь сонгогч зєєгєєд. Єнєєх нь хэн ч мэдэхгvй нэг бацаанд туулгачихдаг байгаа. Тэр хоёрын хооронд бєєн хэрvvл болж л байсан. Дараа нь шанд нь єєр том албанд тавьж тайвшруулсан байх. 2004 онд эдний нам ялагдчихсан юм шvv дээ. “Манай нам сонгуулийн дvнг зєвшєєрєхгvй” гэж Идэвхитэнгээр хэлvvлж байсныг санаж байна уу? Хэдэн тойрог авч vлдээд улаан галзуу дайрсаар байгаад луйвардаад авчихсан. Ингэж тэнцvvлж аваад Ардчилсан намын хэдийг хооронд нь Ерєнхий сайдын алба руу уралдуулж, бvгдэд нь дэмжинэ гэж гэж хошигоруулаад єєрєє УИХ-ын дарга болж байсан юм. Мундаг тоглолт! Зимбабвэгийн Мугабэ саяхи сонгуулийн дараа яг ийм арга хэрэглэлээ. Биенээ мэдэхгvй энэ хоёр хvн яг адилхан байгаа биз? Ингэхээр маккавилизмд суралцдаггvй, тийм болж тєрдєг гэдэг л vнэн байгаа юм даа. 2005 онд Ерєнхийлєгч болохдоо ямар том булхай хийсэн гэж санана. Сонгуулийн 2-р шат гарах, тэгвэл унах ч магадлал байсан. Ерєнхийдєє хэлэхэд залгамжлагчийн асуудал ингэж шийдэгдсэн. Би тодорхой улсын нэр тєрийг бодоод хэлэхгvй єнгєрье. Гэхдээ шvvхэд дуудагдвал хэлэхээс єєр vггvй болох байх. Одоо манайд ямар нэг шудрага сонгуулийн тухай яриад яах юм бэ! Ресторанд ороод ямар ч архи захисан ширээн дээр найрка л ирдэг гэдэг шиг энэ ард тvмэн хаана ч санал єгєєд нэг л хариу гарна.

-2000 оны сонгуулийн дараа Ардчилсан нам vнэхээр хvнд байдалд орсон байх шvv?

-2000 оноос Ардчилсан намыг vндсээр нь устгая гэж бодож байсан. Хvн амын яг тэн хагас нь Энхбаярын намын эсрэг саналаа єгсєн гэдгийг ухаарч чадаагvй. Ардчилсан намд мєн ч их яс хаясан даа. Єнєє тэнэгvvд нь тэр ясыг нь шvvрч аваад дєрвєн жил хоорондоо хэмлэлдчихдэг юм! Эхлээд єєрєє vнэмшчихсэн байсан учраас идэж уусан хэргээр баахныг нь цааш хийнэ гэж бодсон. Ухаад ухаад єнєєдvvл нь ємссєнєєсєє єєргvй гуйлгачин байсан юм чинь. Би гэхэд 1996 онд “Нvvдэл суудал” номоо бичиж зараад 50 мянган доллар олсноороо дєрвєн жил амьдарсан байсан. 2000 онд гэрийнхээ эд хэрэгслэлийг комиссын дэлгvvрт тавьж байлаа. Арчаагvйгээгээрээ гайхуулж байгаа юм бишээ, дахиж улс тєр рvv орохгvй, хєдєлмєрлєєд шудрагаар явахад хаана ч амьдрана гэсэн итгэл зориг єгснєєрєє харин ч тус болсон юм. Тэгээд мань хvн ухаад юу ч олоогvй. Єнєє баахан гvтгэлэг гvжирдлэгээ баталж чаддаггvй. Энэ хэдийг тэжээдэг байх гэсэн баахан хувийн компаниудыг бужигнуулсандаа. Надаас болж хардлагад єртсєн цєєнгvй компани бий байх. Дараа нь нєгєє баахан амалсан гэмт хэрэгтнvvдээ олох гэж Бат-Vvлийг 20 хоног шоронд суулгах шив дээ. Ийм хонзогнуур хvн биднээс єчvvхэн юм олсон бол алж байж л дуусна шvv дээ. Дараа нь манайхнаас худалдаж авч эхэлсэн дээ. Олон жишээ мэднэ дээ. Хvн гэдэг чинь єчvvхэн шvv дээ, амиа аваад явчиж чадахгvй хушга царайлчихдаг хvн санасныг бодвол олон.

ОРЦОНД ХVЛЭЭЖ БАЙГААД ХУТГАЛДАГГVЙ Л ЮМ БОЛ НАМАЙГ ЯАВ Л ГЭЖ

-Хэр баргийн хvн айгаад юм хэлж чаддаггvй Энхбаярыг та ёстой бут авах шиг боллоо. Ингэхэд та хоёрын хооронд эрт урьдын єс хонзон байна уу?

-Надад Энхбаярт гэх хувийн єс хонзон байхгvй ээ. Цагтаа би Багабандийг “Монголын тєрийн гай гамшиг” гэж нэрлэж л байсан. Гай болсон юм нь их бий. Гэхдээ Энхбаяртай зэрэгцvvлэхэд бурхан хавьцаа л юм даа. Энхбаяр намайг Багабандид дургvйг минь ашиглах гэж оролдохоор нь дахиж би тэр хvний тухай бичихээ больсон. Энхбаяр миний эх орныг, миний нийгмийг, миний орчныг тогтолцооны хувьд сvйрvvлж байгаад нь би их дургvй байдаг юм. Мэдээж Монголд болж байгаа бvх юм тэр хvний буруу биш л дээ. Гэхдээ тогтолцоо ална гэдэг чинь хамгийн хорлон юм шvv дээ. Компютэрээс юм хулгайлах яах вэ, цаад хаардыг нь эвдчихээр л жинхэнэ хорлол болдог биз дээ. Энхбаяр хэдэн цаас хулгайлаа л биз, увайгvй зантай байгаа л биз, найз нєхдєє хорлоо л биз, асуудал энд байгаа юм биш. Бид хэдэн vе дамжаад засрах нєхцєлгvй тогтолцооны гажигт орчихлоо. Ганц Гитлерийн нvглийг єнєє болтол хэдэн vеийн дараах энгийн герман хvмvvс vvрч явна. Саяхан л гэнэт америкийн хуульчид заргалдаад л жvvдийн эсрэг ажиллагааных нь тєлєє банкны дээрэм ч билvv юмаар шvvхэд хандан хэдэн тэрбум долларын торгууль Германы тєрд тавьсан, тєлж байж л салсан даа. 60 шахам жил єнгєрчихєєд байхад шvv! Энэ хvн vндэстэн ястны хооронд хvртэл яс хаяна. Таван онд дєрвєн хvн дэвшээдэхсэн чинь vлдсэн гурав нь хятадын эрлийз болж таараа биз дээ. Хvнээ олж юмаа хийлгэнэ. Ялалтын дараа цайллага болж. Цусны шинжилгээ хийгээд л явдаг нэг євєр монгол гаралтай нєхєр нєгєє цайллаган дээр нь “Лундаажанцан, Энхболд нарын эрлийзvvдийг цааш нь дэвшvvлж болохгvй шvv” гэж олны дунд Энхбаярт албан ёсоор анхааруулж захиад халаасан гэдэг. Уул нь гарал vvсэл гээд мєшгєвєл харин ч хэн нь хэн бол? Аймхай хvнээс л ийм єєдгvй чанар гардаг юм. Гэмт хэргийг ялангуяа аллагыг зоригтой биш аймхай хvн хийдэг юм даа. Айдас, комплекс л хvнийг хамгийн аймшигтай хэрэг рvv тvлхдэг. Психологи олон жил хобби маягаар сонирхсон хvний хувьд хэлж байна, судлаачид vvнийг тогтоосон юм билээ.

-Ингэж ярьлаа гээд Ерєнхийлєгч таныг яадаг бол?

-Энхбаяр намайг яаж ч чадахгvй ээ. Гомдол байвал шvvхэд хандаарай, гvтгэсэн доромжилсон юм байвал би хариуцлагаа хvлээнэ гэж олон хэлсэн. Улсаас болоод бусад иргэдээс хулгай хийсэн, хохирол учруулсан явдал байгаад нотлогдох юм бол хуулийн ямар ч хариуцлага хvлээхэд бэлэн байна гэж ч хэлж байсан. Би хуулийн дор хvн шиг бардам амьдарч чаддагтаа л юунаас ч айдаггvй. Орцонд хvлээж байгаад хутгалдаггvй л юм бол намайг яах вэ дээ. Би улсад татвараа цагт нь бvрэн тєлєєд явдаг иргэн. Миний 2006 оны намар байгуулсан “НЭПКО” хэвлэлийн компани энэ богино хугацаанд бvх тєрлийн нийлбэрээрээ улсад хагас тэрбум тєгрєгийн татвар тєлсєн байна. Сvхбаатар, Хан-Уул дvvргийн татварын албанаас очоод шалга л даа. Улс орондоо иргэний vvргээ даваадуулан биелvvлж яваа намайг яана гэх юм бэ? Арга ядсандаа бєєлvvлж гvрэм уншуулдаг л юм билээ, мухар сvсэггvй болохоор би тийм юм тоох биш. Vнэндээ Энхбаярын дайсан нь би биш намынх нь нєхєд шvv дээ. Би тvvнтэй юу ч булаацалдахгvй учраас дайсан биш. Ардчилсан намынхан ч тvvнд дайсан биш. Барьцаанд байгаа єєрийнх нь хуучны хамсаатан хэд нь л дайсан. Тэд хvvхдийн хийсэн цаасан хайчилбар аятай нэг нэгээрээ vнс болно. Нохой чихээ огтолсон хvнд янаг байдаг юм. Нохойн амьдрал сонгосон болохоор тэрvvгээрээ л дуусна. Энхбаяр тийм амар тэднээс салахгvй. Яагаад тэрэнтэй муудсан нєхєд нь эргээд нус нулимстайгаа холилдчихсон єрєє рvv нь мєлхєєд ордог юм бэ? Vйлийн vр. Нэгэнт хийсэн бол хохь нь. Тэр нэг даваа даваад бvх хамтрагчдаа цэвэрлэдэг хvн. Тэгэж байж дараагийнхаа давааг давахаар єгсєнє. Тэр хамтрагчдаа зольж, тэднээрээ гvvр хийн дэвсэж байж урагшилдаг зантай хvн. Тvvнийг дэмжигч шинэ vе гараад ирсэн. Тэднээр хуучин нєхдєє бульдозордож тvрэх болно.

-Хєєрхийг арай л дэндvvлчих шиг боллоо. Зvрх нь євдєх байх. Тvvнд ядаж ганц ч гэлээ гялайх юм байгаа байлгvй дээ. Та тvvнээс нь хэлж санааг нь амраавал ямар вэ?

-Энхбаяр газар хувьчилсанд би их талархдаг юм аа. Би єєрєє помещик болох гэсэн юм бишээ. Газрын харилцааг эргэлтэнд оруулж зохицуулахгvйгээр энэ орны ирээдvйн хєгжил цэгцрэхгvй. 1990 оноос бид газар хувьчлах нь зvйтэй гэж орилоод урвагчаараа л дуудуулж, Монголын дайснаар тодорсноос єєр юм болоогvй. Энхбаяр байгаагvй бол энэ асуудал дахиад хэдэн жил ч шийдэгдэхгvй байх байсан юм билээ. Ингэхээр нэг хvний тvvхэнд гvйцэтгэх роль гэж бас байгаа биз? Орост єр тєлсєн нь сайн хэрэг болсоон. Гэхдээ энэ нь бизнес хийж яваад аз таарсан хэрэг байдаг юм. Айл ухаж яваад галд орсон хvvхдийн амь аварсан тохиолдол байдаг шvv дээ. Мань хэд Монголын єрєєр бизнес хийж жаал хєлжсєн юм. Иточугийн єр, Чехийн єр, Германы банкнуудын єр гээд л. Гvтгэж байгаа бол уучлаарай, шvvхэд хандаарай. Гэхдээ ингэж явахдаа хvvхдийн амь аварсан. Монгол улс Оросын тэр єрийг тэгэж зохицуулаагvй бол дараахан нь маш их юмаараа барьцаалуулах байсан. Тиймээс нэгэнт хvvхдийн амь аварсан учраас Герман банкны єрєєс юм хулуусан нь бараг л “тэр зэргийн юм байлгvй яахав” гэгч болж байгаа юм.

-Энэ асуудлын хувьд тантай санал нийлдэггvй хvмvvс нэртэйгээр нь улсаа худалдчихгvй гэж эгдvvцэх байх аа даа?

-“Улсаа худалдана” гээд одоо нэг их моодны vг гарчиж. Нэг нь худалдаад л, нєгєє улс нь худалдагдаад л... тийм юм байгvй шvv дээ. Зvгээр л тийм хэлц vг байдаг. Хэн нэг нь худалдах гэхээр л болчдог юм єнєєгийн ертєнцєд байхгvй. Цэдэнбал Монголыг Оростой нийлvvлэх гэж гурван удаа хєєцєлдєєд чадаагvй юм. Цаадуул нь аваагvй. Молотов бvр “Биднийг дэлхийн шившиг болгох гээ юу. Дэлхий даяар Зєвлєлтийн империализм гээд шуугиад эхлэнэ шvv дээ” гэж загнаж байсан байдаг. Улс орон ч тийм амар сvйрээд єгдєг юм биш. 1776 онд Адам Смитийг гудамжинд явж байхад нэг хvн уулзаад “Америк тусгаар тогтнолоо зарлаад Англиас салаад явчихлаа. Одоо Англи улс сvйрлээ” гэжээ. “Улс орон тийм амар сvйрдэггvй юмаа, ухралт бол дандаа тохиолддог” суут эрдэмтэн хариулжээ. Чухамдаа Адам Смит хvн тєрлєхтний хамгийн аугаа бvтээлийн нэг “Vндэсний баялаг” номоо дєнгєж дуусгачаад явж байж дээ. Энэ сургаалын дагуу Англи хєгжлийн шинэ аугаа замд орсон юм. Энхбаяр манай нийгэмд маш их ухралт буй болгож тогтолцоог хоролсон авч бидэнд шинэ бололцоо гаргаж єгч байгаа ч юм билvv. Энхбаяр ч явна, чи ч явна, би ч явна, харин Монгол улс vлдэнэ шvv дээ. Юутай ч маш том сургамж vлдээж байна. Юм болгоныг арьс махан дээрээ мэдэрч пай пvй болж байж л ойлгодог ард тvмэн дээ, бид чинь.

-Энхбаяр бас нэг нарийн аргатай. Єєртєє дургvй хvнийг одонгоор шагнаад єєртэйгєє салахааргvй наачихдаг гэмтэй дээ?

-Одон тэмдэг цол гуншин их тарааж байнаа. Гэхдээ урьдын ерєнхийлєгч нар ч тэгдэг л байсан. Єнєєдvvл нь зайлуул тєлбєрєє энгэр дээрээ зvvчихээд л vхэхээ мэдэхгvй зvтгэнэ биз. Тэгдэг ч юм билээ. Энхбаярын нэр тєрийг хамгаалах хороо ч гэх шиг хэдэн нєхєд гvйгээд байдаг чинь явж явж нэг жаахан металлын л асуудал байдаг юм шvv дээ. Хvн гэдэг чинь цагаа тулахаар єчvvхэн амьтан даа. Надад бол тийм шагнал энэ тэр ахданаа. Миний атаарахдаг хvнээс надад атаарахдаг хvн харьцуулшгvй олон. Бурхан цагаа тулахаар их харамч. Бурханаас би зєндєє юм “туусан”. Тэгсэн мєртєє шуналтаад л засгаасаа нєхєн тєлбєр нэхээд унавал бурхан гомдоно биз дээ. Єгснєє эргvvлж хурааж авна гэвэл одонгоосоо эсэн юм болох байх.

-Энэ ярилцлагыг уншаад таныг зvхэж уурлах хvмvvс олон бий шvv. Зарим нь бvр элдэв дээдээр харааж ирээд л бичнэ. Ер нь тэгдэг шvv дээ?

-Vнэн гэдэг юм чинь чааваас vхэр тэрэг хєллєж явдаг болохоор их л хожигдож ирдэг юм даа. Гээд миний бичсэн юм бvгд vлдэнэ. Тэрэнд би итгэл тєгс байдаг. “Рукопись не горить” гэж оросууд хэлдэг. Би єєрєє Монголын тvvх бичихийн тулд хэдэн арван мянган материал шvvсэн. 1930 онд Бадрах гээд намын дарга байж. Тєрийн эргэлтээр 1928 онд гарч ирсэн нєхєр л дєє. Тэгээд хєєрхий жинхэнэ эх орончдыг яллахын тулд идэвхи гарган “Баруун бєєрєнхийчvvд” гэдэг ном бичсэн юм. Ялын тогтоол шиг тэр бичлэг нь єнєєдєр тvvхийн ямар их vнэ цэнтэй материал болж байна гэж санана. Ингэхээр би єнєєгийнхнєєс гэхээсээ хойч vеийн ємнє шараа болчихгvй юмсан гэж хичээдэг. Би энэ цагт гvтгээд л худлаа яриад л, учир дvрсгvй загнаад унавал єнєєдєртєє сvрхий харагдах ч гэсэн маргаашийн хvмvvс надаар доог тохуу хийнэ. Тэр vед би байхгvй учраас єєрийгєє ємгєєлж чадахгvй. Иймээс би тийм юманд илvv санаа зовдог. Єнєєдєртєє яахав vхэр тэргээ унаад л явж байя, хожим туулайнууд ядрана шvv дээ. Хоол бол олдоноо. Тэр дундаа ийм авъяас чадвар байхад хаана ч газардахгvй.

-Одоо тэгээд Ерєнхийлєгчийн сонгуульд Энхбаяр нэр дэвшвэл манайхан сонгож л орхино доо. Та харж л байгаарай...

-Ямар л ард тvмэн байна, тийм л тєр байх нь зvйн хэрэг. Би Хойд Солонгост олон очсон, янз бvрийн давхрагын хvмvvстэй уулзаж байсан. Эхэндээ би ард тvмнийг нь єрєвдєж, удирдагчдыг нь vнэхээр жигшдэг байлаа. Харин сvvлдээ тэгэж бодохоо больсон. Бие биендээ таарсан л юм даа. Хvн хичнээн мунхарлаа гээд мал биш шvv дээ. Єєрсдийгєє малын дайтай авч яваа бол хариулах хоньчин гарч ирж л таараа.

-Энхбаярын хувьд Ерєнхийлєгчийн сонгуулийнх нь кампанит ажил аль хэдийнэ эхэлчихсэн байх юм.

-Манай Энхбаяр их зальжин хvн шvv дээ. Одоо сонгуулийн компани явуулж байгаа байдлыг нь харахад єрєвдvvлэх тактик барьжээ. Тавь гарсан хvний нvvрэнд vрчлээ сууж, vсэнд нь буурал орох нь байгалийн хууль. Архангайд оччихсон тэрийгээ заагаад л “Монгол тєрийн алдаа тэргvvнд минь vлдэг гээд би vсээ будуулахгvй, нvvрээ татуулахгvй байгаа юм. 7 сарын 1-ний шєнє би ингэчихсэн!” гээд л наадгийм. Наадуул нь ч таарсан амьтад даа, нvдэндээ нулимс мэлтэгнvvлээд л єрєвдєж байгаа гэж жигтэйхэн. “Хямрал болоод манай ерєнхийлєгч єдєр шєнєгvй ажилласнаас болоод турж эцээд...” гэх маягийн бор шувуу зориуд нисгэчихээд л араас нь зурагтаар нэг л нvднээс гарсан амьтан гарч ирэн хэнгэнтэл санаа алдаад л... Сонгуульд єрсєлдєх хvнээ єєрєє олж тогтоох гээд л хор хур найруулаад л явна. Жинхэнэ єрсєлдєгч Ардчилсан намаас л гарна. Тэгэхээр тэрний саналыг хуваахын тулд бvхий л аргаа хэрэглэнэ. Тэрэнд нь зvтгэх амьтан ч олдоно л доо. Ардчилсан тогтолцоо, ардчилсан нийгэм гэдэг чинь ухамсаржсан хvмvvсийн хамтын зохицолдоон юм шvv дээ.

Зимбабвэг хар. Африкийн хамгийн єндєр хєгжилтэй хоёр орны нэг байсан. Ємнєд Родез нэртэй байлаа. Баян, хєгжилтэй, Єрнийн ертєнцєд хамаардаг байсан. Аппартэйд дэглэмтэй байсаан. Ардчилалд ороодохсон чинь одоо энэ байж байгаа царай нь. Мугабэ 30 жил ноёрхлоо. Юу байсныг юу болгоод хаячихваа? Энэ орны хамаг баялагийг бvтээж байсан цагаануудыг хєєгєєд, vйлдвэр газрыг нь хураагаад, хамаг хєрєнгийг нь ард тvмэндээ тарааж халамжлаад, одоо дэлхийн хамгийн том гуйлгын сав, тамын тогоо боллоо. Ганц Мугабэгийн буруу биш байхаа. Тэр ард тvмний байгаа царай нь л тэр. Баян тарган Венесуэль удахгvй ийм болно. Гэтэл саяхан ард тvмэн нь vнэ тєлбєргvй халамж авдагтаа баярлаад Чааваасыг насан туршын ерєнхийлєгч болгохоор саналаа єглєє. Хорвоод тєлбєргvй юм гэж байдаггvй юм. Венесvэльчvvд тєлж л таарна, харин даанч гэмээр ихийг хожим тєлнє дєє. Ядуурал гуйранчлал, євчин зовлон, амь нас, нийгмийн дампуурлаар тэд эргvvлж тєлєх л болно.

Ярилцсан: Л.Мєнхбаясгалан