(Шүүмж)

2009 оны гуравдугаар сарын сүүлээр Чикаго хотын төвд орших Шератон буудлын хурлын цогцолборт Ази Судлалын Холбооны (The Association for Asian Studies, AAS) ээлжит эрдэм судлалын их хурал болсон юм.

Нүсэр оролцогчтой, энэхүү том хурлын монгол судлалын дэд хуралдааныг хариуцан зохион байгуулсан Монгол Нийгэмлэг  (The Mongolia Society, Inc.) нь АНУ – ын Индиана муж улсын Блумингтон (Bloomington) хот дахь Индианы Их Сургууль (Indian University) дээр байрладаг, америк оронд монгол судлалыг дэмждэг ашиг болон улс төрөөс ангид, олон нийтийн үүсгэл, санаачилгын байгууллага юм.

Энэхүү нийгэмлэгийн үйл ажиллагаа нь англи хэлээр монгол судлалыг олон түмэнд түгээн, дэлгэрүүлэх үйлсэд тод үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн нь маргамгүй. Тус нийгэмлэгийг барууны жишгээр боловсрол эзэмшсэн, монгол угсааны анхны эрдэмтэн болох Цахарын Тайвс хошууны язгууртны гэр бүлээс гаралтай, Жонн Хангин Гомбожав (Hangin Gombojav 1921 - 1989) БНМАУ  НҮБ – д гишүүнээр элссэн түүхэн онтой давхцуулан, 1961 онд үндэслэсэн ба өдгөө түүний үйл хэргийг залгуулан, хатагтай Сюзи Дрост (Susie Drost) тус байгууллагын өдөр тутмын ажлыг нь гуч гаруй жил хөтлөн явуулж буй аж.

Социализмын хаалттай ган  хөшиг монгол, америк хоёр орныг халхалж байсан үнэн шастир буй ч тэртээ далаад оны үеээс манай бичгийн нэрт эрдэмтэн Ц. Дамдинсүрэн (1908 - 1986), Х. Пэрлээ (1911 - 1982), Ж. Төмөрцэрэн (1929 - 2001) нарын бүтээл Монгол Нийгэмлэгээс эрхлэн гаргадаг, эдүгээ ч америкт цорын ганц монгол судлалд зориулагдсан эрдэм шинжилгээний “Монголын судлал” (Mongolian Studies) сэтгүүлд өөрийн байраа эзэлж байжээ.

Индианы Их Сургууль (ИИС) болон Монгол Нийгэмлэг нь хоёр орны монгол судлалын хамтын ажиллагааны нэгэн том лаборатори байж ирсэн бөгөөд монголоос багш (Ц. Ишдорж, Б. Хүрэлбат, Д. Цэрэнпил, Л. Цэрэнчунт г.м.) болон эрдэмтэд (Ц. Баатар, М. Саруул - Эрдэнэ, Л. Эрдэнэчимэг, П. Дэлгэржаргал г.м.) солилцох хөтөлбөр цөөнгүйг хэрэгжүүлж иржээ.

Энэхүү бичвэрийн эхэнд дурьдсан Чикаго хотод болсон тус нийгэмлэгийн хурлын завсар зайгаар, “Морин хуур ба монгол дахь уламжлалын космополит үзлийн сэргэлт” (The Horse-head Fiddle and the Cosmopolitan Reimagination of Tradition in Mongolia) номын зохиогч, Калифорнийн Их Сургуулийн доцент , эрдэмтэн, мэргэжил нэгт эрхэм анд Петер Марш (Peter K. Marsh) монгол ёсоор дөнгөж худалдаанд гараад буй (2009) өөрийн туурвисан шинэхэн номоо гарын үсэг зуран, дурсгах завшаан үүнийг чадан ядан бичигчид тохиосон билээ. Өмнөхөн нь уг номыг Barnes & Nobles номын төрөлжсөн сүлжээ - дэлгүүрийн цахим худалдаагаар захиалан авч, гол агуулгатай нь танилцсан байсан тул хурлын завсарлагаанаар номын зохиогчтой үдийн зоог барих агшинд, түүний шинэ бүтээлийнх нь тухайд санал солилцох боломж гарсан юм.

Энэ ном нь хөх хавтастай, судалгааны ном гэхэд төдий зузаангүй, 176 нүүр хуудастай. Оршил болон нийт зургаан бүлэг хэсэгтэй. Аман сурвалж мэдээлэгчдийн огноо, ишлэл, номзүй болон нэрийн жагсаалтын хавсралттай. Мөн ном дотор ихэвчлэн хорьдугаар зууны монголын хөгжмийн соёлд хамаатах19 хар, цагаан гэрэл зураг багтааж.

Номын үндсэн бүлэг хэсгүүдийн нэрийг дурьдвал, “Хувьсгалаас өмнөх монголын нийгэм дэхь хоёр чавхдаст хуурын уламжлал” (Two-Stringed Fiddle Traditions in Pre-Revolutionary Mongolian Society), “Хөгжмийн Үндэсний Соёлоо цогцлоосон нь” (Building a National Music Culture), “Зөвлөлт маягийн модернизм ба космополит үндсэрхэг үзэл”(Soviet Modernism and Cosmopolitan Nationalism), “Н. Жанцанноров ба монголын хөгжмийн үндсэрхэг үзлийн өнгөлөн далдлалт”(N. Jantsannorow and the Reshaping of Mongolian Musical Nationalism), “Ардын язгуур урлагийн сэргэн мандал ба морин хуурын сэргэлт” (The Folk “Revival” and the Reimagination of the Horse-head Fiddle), “Албан бус хөгжмийн түүхийн үргэлжлэл” (The Persistence of Alternative Music Histories) зэрэг болно.

Энэхүү номыг өргөн утгаар ерөнхийлөн авч үзвэл, америкийн монгол судлалын ухаан дахь монголчуудын хөгжмийн соёлын тухай мэдлэгийн сүүлийн ололт, энэ цаг үе хүртэлх монгол хөгжмийн тухай англи хэл, соёлт  ертөнц дэхь шинжлэх ухааны “сүүлийн үг” (последнее слово в науке) хэмээн үзэж болох талтай. Учир нь номын зохиогч хөгжимчин, угсаатны хөгжмийн судлагчийн үндсэн мэргэжилтэйн гадна америк дахь монгол судлалын цөм болох ИИС – ийн Төв Евразын Судлалын салбарын монгол судлалын тэнхимд монгол хэл, бичиг болон бусад судлагдхууныг ном дүрмээр нь үзсэн нэгэн. Тэгээд ч энэхүү салбарын профессор, мажар гаралт, өдгөө дэлхийд монгол судлалын “сүүлчийн могикан” (The Last of the Mohicans) гэгдэх, номч мэргэн Бямбын Ринчин (1905 - 1977) гуайн хүргэн, арав гаруй хэлээр бүтээлээ туурвидаг, “Алтан гадас” одонт Хар Дорж буюу Коро Дъёрдь (Kara, György(i) 1935) багшийн удирдлаган дор туурвисан, шинжлэх ухааны эрдмийн зэрэг (Ph.D.) горилсон бүтээлийнх нь нэгээхэн хэсэг нь энэхүү ном юм.

П. Марш уг судалгааныхаа бүтээлийн гол сэдэв болгон, морин хуур хөгжмийн зэмсгийг сонгосон ба энэхүү түлхүүрээр түлхүүрдэн, монголын эзэнт гүрний үеээс авахуулаад, тун саяханыг хүртэлх монгол түмний тахилга - шүтээн болсон энэхүү зэмсгийн үүсэл, түүх хийгээд хувьсал, хөгжлийн учир шалтгааны холбоосыг нь шинжээч - эрдэмтэн хүний нүдээр өөрийнхөөрөө тайлан онгойлгож, зураглажээ. Нэг талаар энэхүү бүтээл нь монголчуудын хөгжмийн товч түүх мэт болох ч уг номыг хэвлэсэн хэвлэлийн газар нь (Routledge) “Монгол – Хөгжим - XX зуун – түүх ба шүүмжлэл ” гэж тодотгсон байх. Энэ нь ч аргагүй юм. Зохиогч номынхоо дийлэнх хэсгийг 1921 оны Ардын хувьсгалаас хойшхи монголын хөгжмийн соёлд зориулж.

Ямартай ч монголын хөгжмийн соёлын сэдвийг тусгайлан хөндсөн, англи хэл дээр тэр бүр элбэг бус таарах нэгэн цогц бүтээл нь энэхүү ном болно. Түүнчилэн, шинэ зуун дөнгөж гараад (2001) хэвлэгдсэн орчим цагийн монголын ардын хөгжмийн язгуур урлагийн уламжлалын тухайд өгүүлэх Английн Кэмбрижийн Их Сургуулийн Нийгмийн хүн судлал ба Хөгжмийн тэнхимийн эрдэмтэн Кэрол Пэггийн (Carole Pegg) “Монголын хөгжим, бүжиг ба аман зохиол” (Mongolian Music, Dance & Oral Narrative) ном бол англи хэл дээр гарсан маш дэлгэр мэдээлэлтэй, нухац далайцтай, чамбай гаргалгаатай, шинэлэг бүтээл яахын аргагүй мөн билээ.

Петер Маршын энд дурьдан буй номонд туссан бүхий л утга, учир зүйг бүгдийг нь тоочин, нэгэн бичвэрт илтгэн илэрхийлэх боломжгүй авч, монгол уншигчийн сонирхол татаж мэдэх цөөн ойлголтод дулдуйдан, зохиогчийн үзэл санааг илтгэхийг зорьё.

Аргасун хуурчийн тухай: Зохиогч монгол судлалын эртний сонгодог бичмэл эх сурвалжуудыг шүүрдэн үзэх явцдаа, “...монголын нууц товчоонд чавхдаст нумт хөгжмийн аль нэгэн зэмсгийн талаар дурьдсан болон хөгжимдөж байгаа талаар өгүүлсэн зүйл байхгүй...” (х.17) хэмээжээ.

Энэхүү үзэл санаагаа бататгах үүднээс номынхоо тавдугаар бүлэгт Аргасун хуурчийн домгийг тусгайлан сэдэв болгон авч үзэхдээ, “...Ц. Дамдинсүрэн гуайн “Монгол уран зохиолын дээж зуун билэг оршвой” (1959) номонд орсон Аргасун хуурчийн домог нь уйгаржин монгол бичгийн хуучин хэлнээс шинэ цагийн хэлбэрт (орчин цагийн монгол яриа бичгийн хэлний аяст зохируулан, эмхтэгчийн Б. Б ) оруулан үйлдсэн хөрвүүлэг...XVII зууны (гүүш буюу хааны түүх зохиогч – төрийн бичээч Б. Б) Лувсанданзангийн “Алтан товч” – ийн жинхэнэ эхэд түшиглээгүй...харин Германы эрдэмтэн И. Шмидтын 1829 онд хуулж бичсэн гар бичмэлд тулгуурласан тул монгол бичгийг гараар хуулан бичих явцад хуур (quyur), хуурч болон хорч, хоор гэх зэрэг дуудлага ойролцоо үгийн ялгааг тэр бүр анзааралгүй хольж, хутган алдаа мадагтай бичсэн байж болох ...(тул баттай нотолгоо болохгүй гэх аястай Б. Б) гэхчилэн өгүүлж байна (х. 128 – 129).

1971 онд манай монгол бичгийн хоёр их аварга Ц. Дамдинсүрэн, Ш Гаадамба (1924 - 1993) нарын хооронд өрнөсөн, үеийн үед домог, үлгэр болон хэлэгдэх “хуурч” болон “хорч” хэмээх үгсийг тойрсон оюун сорилын алдарт мэтгэлцээн, тэмцэлдээний тухайд ч энэхүү номын зохиогч өөрийн саналыг өгүүлэхээ умартсангүй. Аргасун хэмээх Чингис хааны дотнын шадар хүн мал болтлоо согтсон үедээ Их Засаг хуулиар хүрэх хориотой байсан алтан хуурнаас бус алтан хор буюу алтан сумнаас болж Чингис хаанд толгойгоо алдах дөхсөн гэх Ш. Гаадамба эрдэмтний гаргалгыг энэхүү номын зохиогч П. Марш тандахдаа, “...хуур болон хор хэмээх үг нь босоо бичгээр нэг болон хос “у” - тай бичигддэгээрээ цэвэр ялгаатай...гэсэн ч дундад эртний гар бичмэлүүдэд хоорондоо хольж хутгалдаж болох талтай...гэсэн байлаа ч хуур болон хор хэмээх  нь  өөр утгатай үгс...” (х. 129) гээд “...Гаадамба хорч гэх жишээгээ Юань улсын түүхээс ишэлсэн нь Монгол хааны ордонд албан ёсны хорчтой болсон байсан үе...” (x. 129) гээд өөрийн багш түүхч, хэл шинжээч Хар Доржийнхоо саналыг дагаж өгүүлэн, “...хорч хэмээх үг нь Монголын эзэнт гүрний үед (арван хоёроос арван гуравдугаар зуунд) орж ирсэн...ба...цэрэг эсвэл засаг захиргааны нэгжийг анх заадаг байгаад энэхэн үест энэ үг бас эрхэлсэн ажил үүргийг илтгэх болсон...тэрхүү  нэгж бүлгийн нэр нь цаашдаа нийгмийн давхаргын зэрэг зиндаа, овог бүлэглэлийг нэрлэх болсоныг Өвөр Монголын зүүн хэсэгт орших Хорчин түмний нэрнээс мэдэж болно. Арван дөрөвдүгээр зууны үеээс энэхүү үг хэрэглээнээс гарсан. Энэ үеээс хойш уг үг болон үгийн утга нь мартагдахад хүрч, Хорчин түмэн ч өөрийн угсаатны нэрийн утга гарвалыг мартжээ...” (x. 129 - 130) хэмээсэн байх.

П Марш “...Аргасун хуурчийн домгийг монголын их мэргэд мэтгэлцэн, алдаршуулсан нь Д. Нансалмаа, Ж. Энэбиш нарын зэрэг судлагчид даруй шүүрэн авч, монголын түүхэнд байсан үнэхээрийн аугаа их хуурч хэмээн /цоллон/ өгүүлэх болсон нь цаашдаа ард олонд дэлгэрэн тархаж, улмаар монгол хүмүүсийн үндэсний домогт онцгой байр суурь эзлэх болжээ...” (x. 130) хэмээн өгүүлжээ.

Морин хуурын үүсэл, нэрийн гарвалын тухай: Номын зохиогч П. Марш морин хуурын үүслийн тухай асуудлыг эхлэн хөндөхдөө Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгын (өдгөө ҮДБЭЧ) даргаар олон жил ажиллаж байсан Д. Батцэнгэл гуайн тэртээ 1978 онд Японы Токио хотод болсон Азийн хөгжмийн судлалын нэгэн хурал дээр тавьсан “Уртын дуу, хөөмий ба морин хуур” гэсэн англи хэлээр хэвлэгдсэн нэгэн илтгэлийг дурьджээ.

Энэ илтгэлд шанага (айрагны утгуур, бүлүүр Б. Б) гэх монгол гал тогооны нэгэн хэрэгслийн нэрээр нэрлэж  байсан “шанаган хуур” - ын нэрийг латинаар галиглахдаа shanagai xuur хэмээн андуу галигласныг анзаараад, цааш асуудлаа хөвүүлэн, хөгжим судлаач Д. Нансалмаа, Ж. Энэбиш нарын морин хуурын үүслийн тухай бүтээлүүдэд өөрийн хариугаа барьжээ. Тэгээд шанаган хуураас морин хуур үүссэн гэх онолыг анх  түүхч Г. Бадрах 1937 онд гаргаж тавьсаныг өгүүлээд, Ж. Бадраа гуайн цааш хөгжүүлэн олон төрөл, ангилалаар баяжуулсан хувь нэмрийг ч бас дурьдаж.

Номын зохиогч морин хуурын гарал үүслийн  тухайд өөрийн дүгнэлтээ ийн өгүүлнэ. “...Харамсалтай нь Бадрах ч тэр Бадраа ч мөн адил хуурын гарлыг айрагны утгуур - шанагнаас үүдэлтэй хэмээх онолыг түүхэн эх бүтээлүүддээ дурьдсан. Шанаган хэлбэртэй шанаган хуурыг эрт үед хэрэглэж байсан хэмээн өгүүлсэнийг нь үнэхээрийн шанагнаас үүдэлтэй гэдгийг нь нотлох боломжгүй. Тэдний айрагны утгуураас үүссэн гэх нотолгоог батлахад маш хүнд. Шанаган хэлбэртэй чавхдаст хөгжмийн зэмсэг нь мянган жил биш юм аа гэхэд олон зууны туршид Төв Азийн нийгэмд суурьшсаар ирсэн нүүдэлчдэд дэлгэрмэл бөгөөд тэдгээр нь “хул” (аяга, тагш Б. Б) хэлбэртэй  ба “лийр” (жимс Б. Б) хэлбэртэй гэсэн өөр зүйрлэл нэртэй байдаг ...” (x. 126) гэжээ. Үүнээ нотлон, энэхүү бичвэрийн эзэнд хичээл зааж байсан, Зөвлөлтийн Дундад Азийн хөгжмийн соёлын сэдвийг голлон судалсан, шинжлэх ухааны доктор, хатагтай Тамара Семеновна Вызго (1906 - 1998) агсан болон М. Слобины ном бүтээлээр гул барьжээ.

Морин хуурын нэрийн гарвалыг хэл шинжлэлийн аргаар монгол судлагч нарын дундаас анхлан мөшгисөн, манай нэрт ардын урлаг судлаач Ж. Бадраа (1926 - 1993) гуайн “Xiongnu khonghou” (Хүннү буюу Сүннү хун хуур буюу кун-хэү Б. Б) – г монгол үг бөгөөд  “кун гэдэг нь  хун шувууны хун, хэү гэдэг нь хуур, өөрөөр хэлбэл “хун толгойтой хуур” гэсэн үг юм ” гэсэн нотолгооны тухайд уг номын зохиогчийн саналыг толилуулбал, “...Хун хуур хэмээх үгийг монголынх хэмээсэн Бадраагийн санал нь цэвэр хийсвэрлэл юм. Хүннүгийн хун (kong) гэдэг үгийг кө-хө (kö-khö) язгуураас үүдэлтэй хуур (khugur) гэсэн монгол үгтэй хамаатуулсан Бадраагийн санаа нь монголын хэлшинжлэл болон үгийн гаралзүйн онолын эндүүрэл юм (x. 128) ...”  гээд Бадраагийн энэ саналыг нь тухайн үед түүхч (Монгол Нирун Улсын түүхийг нээгч Б. Б) Г. Сүхбаатар бүтээлдээ дурьдан, дэмжиж байсныг номынх нэр, хуудсыг нь заан тэмдэглэжээ.

Н. Жанцанноров гуайн тухай: П. Марш номынхоо дөрөвдүгээр бүлгээ (x. 100 - 120) бүхэлд нь Зөвлөлтийн нөлөөлөлд өсч бойжсон, монголчуудын хэв шинжит, космополит үндсэрхэг үзэлтнүүдийн  шинэ үеийн нэгэн тод төлөөлөл болох хөгжмийн зохиолч, хөгжим судлаач, улс төрч Н. Жанцанноровын (1949) үзэл санаа, ажил үйлсийн замналд зориулжээ.

Тэрээр уг бүлгийн эхэнд Н. Жанцанноровын товчхон намтрын зүйлсээс нь дурьдаад (ийн дурьдахдаа номын зохиогч түүнийг Хөгжим Бүжгийн Коллежийг 1971 онд төгссөн гэж андуу мэдээлсэн. XX зууны монголын хөгжмийн зохиомж, хөгжмийн ухааны сэтгэлгээний “багшийн сургууль”, “хөгжим бүжиг” хэмээх хоёр үндсэн дэг сургуулийн эхнийхэд нь хамаатах оройлогчдын нэгэн нь яахын аргагүй Н. Жанцанноров мөн билээ Б. Б) /x. 101/, цааш 32 – хон наснаасаа эхлэн МАХН – ын Төв Хорооны Үзэл Суртлын хэлтэс, Соёлын яам, Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбоонд удирдах ажил хийж байсан урлагийн талаарх бодлогыг нь тус номын бүлгийн гол баатартай 1999 онд Улаанбаатар хотод удаа дараа ярилцсан баримтандаа голлон тулгуурлаж, эл номын зохиогч, энэ бие хүний монголын хөгжмийн урлагийн хөгжилд оруулсан бодлогын чанартай нэмэр тусыг илтгэн, харуулахыг зорьжээ. Ингэхдээ Н. Жанцанноровын ярьсан зүйлийг баталгаажуулах үүднээс түүхч Ж. Болдбаатарын (академич Б. Б) энэ бүлэгт дурьдан буй өгүүлэгчийн тухай туурвисан нэгэн бичвэрыг үе үе дурьдана.

Америкийн эрдэмтэн П. Марш тус номынхоо энэхүү бүлгийг “Дуу хоолойгоо олсон түүний эхний тогтоол шийдвэрүүд” (The early desides-finding his voice ), “Хөгжмийн зохиомжийн чиг баримжааг өөрчилсөн нь” (Reorienting musical composition), “Азийн” шинэ маягийн хөгжмийн зохиомжийг хөгжүүлсэн нь” (Developing a modern ‘asian’ style of composition),” Морин хуурын үүдэл дэхь “хятадуудын” үүрэг“ (The role of the “chinese” in the emergence of the), “Морин хуурын анхдугаар наадам” (The first horse-head fiddle naadam) хэмээн таван дэд хэсэг болгон Н. Жанцанноровын тухайд тун нухацтай авч үзжээ.

“Москвагийн намар” хөгжмийн наадмын дууриалаар 1982 онд Н. Жанцанноровын анхлан санаачилсан, монголын хөгжмийн зохиолчдын шинэ бүтээлийн “Алтан намар” хөгжмийн наадам болон 1989 онд энэхүү наадмын хүрээнд зохион байгуулсан “Морин хуурын наадам” зэрэг манай хөгжмийн амьдралын ойрхи цагийн түүхэнд тодрон харагдах төсөл – ажлуудыг нь ном зохиогч тун нямбай, дэс дараатай, үнэн баримт түшин дэлгэрэнгүйгээр, учир зүйн маргаан үгүй холбоостойгоор өгүүлнэ.

XX зууны монголын хөгжмийн зохиомжийн шинэ арга барилыг хөгжмийн зохиолч З. Хангалын 1972 онд оюутан ахуй цагтаа туурвисан “чавдаст хөгжмийн дөрвөл” бүтээл эхлүүлсэн гэж үзэх Н. Жанцанноровын энэхүү номонд өгүүлж буй яриаг номын зохиогч бүтээлдээ оруулсан нь түүхийн үнэнд дөхүү, нийцтэй байна.

Англи, америк, франц зэрэг оронд хэвшин, дэлгэрсэн угсаатны /хөгжмийн/ судлал шинжлэлийн салбарт, тухайн судлан буй объектынхоо тухайд эхний баримт мэдээ цуглуулах үүднээс хийн гүйцэтгэдэг анхдагч үндсэн аргын нэг нь тухайн нэгэн угсаатны, тухайн мэдлэгийг тээгч шилмэл төлөөллийн аман мэдээ буюу яриа болдог. Энэхүү арга зүй нь “нүд чих хоёрын хооронд дөрвөн хуруу зай бий” хэмээн эртнээс ярьж ирсэн монголчуудын хувьд түүхийн үнэнийг зөвхөн аман ярианд тулгуурлан тогтоох орлдлого нь эргэлзээтэйн дээр үндэстний сэтгэлзүйн өвөрмөц онцлогоос хамааралтайгаар таарч, тохирохгүй байж мэдэх юм. Тэр тусмаа орчим цагийн монгол нийгэмд “үг худал, баримт үнэн” гэх хандлага нийгмийн ахуйн сэтгэлзүйн хүрээнд хэвшин, элбэгшсэн энэ цаг үест бүүр ч ихээр эргэлзээ төрүүлж мэдэх юм.

Монгол хөгжмийг судалсан монгол судлаачдын бүтээлийн тухайд: Номын зохиогч монгол эрдэмтдийн морин хуур хөгжмийн зэмсэгийг тойрсон шинжлэл судлалын зарим бүтээлд өөрийн үнэлэлт дүгнэлтээ өгч байна.

Морин хуур хөгжмийн зэмсэгийн асуудлыг шинжлэл судлалын бүтээлдээ олонтой тусган илэрхийлсэн манай үндэсний мэргэжлийн хөгжим судлагч (манай урлагийн түүхнээ өөрийн эх орондоо урлагийн дээд сургууль байгуулах гэсэн анхны оролдлого хэмээн бичигдэх Багшийн Дээд Сургуульд ганцхан төгсөлтөөр 1970 – д оны эхэн хагаст явуулсан сургалтаар хөгжим судлаачийн мэргэжил эзэмшсэн нэгэн) нарын анхдагчдын нэг, эрдэмтэн, морин хуурч хөгжимчин Ж. Энэбишийн бүтээл туурвилын агуулгын хандлагыг П. Марш өөрийн номондоо олонтой нягтлан дурьдах аж (x. 3, 26, 28 – 29, 34, 35, 45, 66, 69, 94, 125, 130 ). Энэ нь ч аргагүй хэрэг. Номын зохиогч энэхүү бүтээл дээрээ ажиллах явцдаа, цөөнгүй жилийг Улаанбаатар хотод өнгөрүүлсэн ба Ж. Энэбиш гуайг өөрийн “монгол багш” – аа хэмээн үздэгт юм.

Өөр нэгэн үндэсний хөгжим судлаач эрдэмтэн, эмэгтэй Л. Эрдэнэчимэгийн бүтээл туурвилын тухайд номын зохиогч бас өгүүлж байна. Уг номын V бүлгийн “Арга - билэг” (Arga-bileg) хэмээн нэр хайрласан дэд хэсэгтээ номын зохиогч “...Монголын эрдэмтэд болон сэхээтнүүдийн дэлгэрүүлсэн морин хуурын тухайд хэлэгдэх өөр нэгэн хүчтэй санаа бол монголын гүн ухааны арга - билэг онол юм...” (x. 130) гэж дурьдаад...энэхүү онолыг Хятадын ян – иг болон Бурханы шашны пражна ба упаяа (prajna and upaya) зэрэгтэй ойролцоо онол гэж тэмдэглээд...1990 оны эхээр нэрт сэтгүүлч – орчуулагч Г. Аким “Ил товчоо” сонинд бичсэн томоохон нийтлэлээрээ энэхүү онолыг анх үндэслэсэн гээд...энэ цаг үест...тухайлан 1993 онд хөгжим судлаач Л. Эрдэнэчимэгийн бичсэн “Морин хуурын авиаг арга билгийн онолын үүднээс судлах нь” диссертац...хэт хүнд онолын гаргалгаатай...гээд “...түүний арга - билэгийн тухай санаа морин хуурын тухайд төдий л өрнүүн маргаан, мэтгэлцээн өрнүүлэхээргүй авч, монгол эрдэмтэн ийм сэдвээр бүтээл туурвисан гэдэг нь зарим монголчуудын хувьд бахархал юм даа...” (x. 132 - 133) хэмээн номын туурьвилч өгүүлжээ.

Монгол хөгжим болон морин хуурын асуудлыг хөндсөн цөөнгүй эрдэмтдийн (Д. Оюунцэцэг, М. Озила, М. Каратигина, Е. Васильченко, И. Кульганек г.м) орос хэл дээр туурвисан, Оросын монгол судлалын сүүл үеийн даацтай бүтээлийн үзэл санаа энэхүү номонд огт тусгагдаагүй байна.

П. Маршын “Морин хуур ба монгол уламжлал дахь космополит үзлийн сэргэлт” номыг чадан ядан уншиж, зарим утга явдлыг нь махран тайлахуйд, Сээм авгын зөвлөгөө ба монгол төвч үзлийн сүүдэр гэх гарчигтай дүгнэлт хиймээр санагдлаа.

Уг номын бичлэгт үзэл суртлын хүйтэн дайны үед үүссэн социализм тийш өнгийн харах барууны сэтгэлгээний аяс багагүй таарна. Магадгүй англи хэлт уншигчийн сэтгэлзүй нь постсоциалист өнөөгийн нийгмийг бодит байдлаар нь хүлээн авах мэдээллийн үнэмшилтэй болж хараахан амжаагүй байж болох. Цаг хугацааны түүхэн боломж ч бас бага юм.

Манай нийгмийн эрдэм судлалын салбарт гадаад эрдэмтдийн бүтээлийг хүлээн авахдаа, эсвэл шууд “сохроор шүтэх” эс бол “үг сөггүй үгүйсгэх” хоёр туйл хандлага хэвшмэл тохиолддог. Үүний ойрхоны жишээ нь дөнгөж ардчилсан хувьсгал гарангуут манай нийгэмд маш хүчтэй өрнөж байсан “гумилевизм” – ын үзэл санаа юм. Зөвлөлтийн түүх – угсаатны судлалын эрдэмтэн Лев Николаевич Гумилевын (1912 - 1992) угсаатны түүхэн хөгжлийн зүй тогтол, байгаль хийгээд угсаатан хоорондын харилцан хамаарлын тухай пассионарын онол - таамаглалыг туйлын үнэн зөв хэмээн лүндэн лугаа хүлээн авч, түгэн дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэж байсан цөөнгүй монгол эрдэмтдийн бүтээлийг өргөн олон мартаагүй байх. Марксын диалектик материализмын онолыг өнөө тэр чигт нь тас хар өнгөөр будсан бидний хандлага энэ асуудлын нөгөө тууль нь болох жишээ юм.

Монголын түүх болон нийгмийн шинжлэлийн салбар дахь “монгол төвч үзэл” бол туйлын муйхар хандлага мөнөөс мөн юм. Ертөнцийн үүдлийн бараг бүхий л зүйлийг өөрийн үндэстэнд хүчээр хамаатуулах гэсэн мулгууд оролдлого нь эрүүл ухаантай хүний наргиа болохоос өөр үр дүн авчирахгүй билээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл буюу тэнгэризм гэх мэт соёлт ертөнцөд хүлээн зөвшөөрөгдөх боломжгүй, шашин номын алин болох нь үл мэдэгдэх абсолют хандлага нь манай шинжлэх ухаан дахь сэтгэлгээний гажиг яахын аргагүй мөн биз хэмээн ухаарна.

Америкийн эрдэмтэн Петер Маршын өгүүлэн буй номонд зөвхөн манай эрдэмтэд төдийгүй засаг төр баригч, улс төрийн хүрээний эрх мэдэлтнүүд ч анзаармаар ниргэлтэт санаа байгаа юм.

Энэ бол Чингис хааны үед тухайлан морин хуурыг тахин шүтэж, төр улсын ёслолын албан дэгт багтааж байсныг батлах түүхэн нотолгоот баримт дэлхийн монгол судлалд байхгүй гэх маягийн утгатай санаа юм. Номын зохиогч өөрийн бүтээлдээ Төв Цэнгэлдэх Хүрээлэнд болдог өнөөгийн монгол баяр наадмын ажиллагааны дэг ёсыг санамсаргүй ч зураглан хэлээгүй байх.

Ер нь гадны оюун санааны зөвлөхтэй байх монголчуудын заншил Чингис хаанаас үйдэлтэй байж мэдэх. Уйгурын Тата – Тунга, Төвдийн Пагваас өгсүүлээд, энэхүү сэдвийг тусгайлан судалбал лавтайяа Орос ахын дараагаар Сээм Авга хүртэл үргэлжлэх нь дамжиггүй.

Энэхүү номон дахь гүн ухааны хийгээд улс төрийн өнгө аястай цөөнгүй бодрол, гаргалгуудыг нь бусад судлагч нар үгээ хэлэх биз хэмээн түр орхиод, ямартай ч энэхүү бүтээл ном монгол хөгжмийн соёлын судлалын сэтгэлгээг дэлхийн тавцанд ахиулсан, морин хуур хэмээх ойлголтыг нэгэн цуваанд иж бүрдлээр нь илэрхийлэн гаргасан тулхтай бүтээл хэмээн дүгнэж буйгаар энэхүү номын товч шүүмжээ өндөрлөе.

“Шүүмж” хэмээх нь үзэл суртлын чанд тандалттай байх үед монгол хэлэнд тогтсон бичгийн арга, маягийн нэгэн хэлбэр нэр томьёо боловч, алив нэг бүтээгч хүний оюун ухаанаар босгон үүтгээд, базаж баглан, цэгцлэн баринтгалсан туурвилыг үг сөггүй цавчин, үгүйсгэхэд чиглэх бус харин “үнэн’ хэмээгч шинжлэх ухааны голч луужин болсон,  хүмүүн төрөлхийтний таних мэдэхүйн зөв зам дахь мэтгэлцэн, ном хаялцах соёлжин, боловсорсон нийгмийн харилцааны нэг хэлбэр хэмээн ухаарна.

Номын адистэт бат орших болтугай ! Ном дор мөргөмү !

Б. Батжаргал (Чикаго хот)

2009 оны хаврын дунд сар