Гэвч тэр өдрүүдэд Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн 50 гаруй хувийг эрх баригчид лиценз нэрээр хуваан авч, харийнханд 70 хүртэл жилээр түрээслэх, худалдах эрх олгосон хуулийг хоёрхон хоногийн емнө  нь шинэчлэн баталсныг мэдэх хүн хөөрсөн олны дотор тун цөөхөн байлаа. 1924 оны анхны үндсэн хуулинд газрыг улсын өмч хэмээн тусгасан байсан учраас газартай холбоотой бүх харилцааг төр өөрөө дангаараа зохицуулах эрх мэдэлтэй байв. Харин ардчилсан засаг төр тогтсоноор энэ харилцаанд зарчмын өөрчлөлт орж, 1992 онд батлагдсан шинэ үндсэн хуулинд томьёолсноор “газар ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна” гээд заачихсан билээ. Харамсалтай нь үүнээс тавхан жилийн ,дараа буюу 1997 онд ашигт малтмалын хуулийг хам хум алж орхисны уршгаар үндсэн хуулийн дээрх заалтыг мэдэлтнүүд уландаа гишгэж, уул уурхайг дэмжиж улс орнoo хөгжүүлэх лоозон өлгөчихөөд харин газар нутгаа гадныханд сорчлон зарах их наймаанд ханцуй шамлан орцгоосонтой одоо хэн ч маргахгүй биз ээ.

Ашигт маптмалын хуулийг батлагсад “Монгол оронд хөрөнгө оруулагчдыг далласан хууль” болсон хэмээн тэр үед тунхаглан сүржигнэлдэж байсан боловч үнэн хэрэгтээ Монголын баялагийг харийнханд үнэгүй бэлэглэн дараа нь өөрсдөө дааж давшгүй өрөнд орох үүд хаалгыг нээж өгсөн гэж би хувьдаа боддог. Бидний хийж байсан судалгаагаар зөвхөн Сэлэнгэ аймгийн нутагт 1997-2000 онуудад 35 лиценз олгогдож байсан бол 2000-2004 он буюу МАХНам дангаараа төрийн жолоог атгаж байх үед 480 лиценз тараагдаж, Мандал сумын нутаг 100% “лицензлэгдэж”, Ерөе сумын нутагт 247 ашиглалтын лиценз хэн нэгэн овсгоотны гарт орон худалдагдаж эхэлсэн байлаа. Хууль батлагдсаны дараахнаас алтаар баялаг энэ нутагт Канадын “Сентерра Гоулд” 120 ш, Оросын “Алтан дорнод” компани 40ш, Өмнийн говийг тэр чигээр нь эзэгнэж байгаа “Айвенху Майнз” хүртэл энэ нутагт ашиглалтын 12 лиценз авчихсан байгаа гээд бод доо. Өнгөн дээрээ лиценз эзэмшигч нь хэнбугай ч байж харагдах боловч, газар нутгийн далд наймааны жинхэнэ эзэд нь төрийн өндөр албан тушаалтнууд. Хэрвээ хүмүүс мартаагүй бол  Германы “Шпигель” сэтгүулд ч энэ тухай бичигдэж л байсан.

Энэ хуулийг даруй өөрчилж засаж залруулахгүй бол алсдаа улс орныг эгзэгтэй хүнд байдалд хүргэж болзошгүйг манай нэрт эрдэмтэд, судлаачид, ТББ, хөдөлгеөнүүд олон удаа ярьж, бичиж, жагсаал цуглаан хийж шаардсанаар УИХ нийтлэлийн эхэнд дурьдсанчлан 2006-7-8-ны өдөр буюу 800-н жилийн наадмын яг өмнөхөн нэмэлт өөрчлөлт хийсэн дүр эсгэн АМХ-ийг бараг хуучнаар нь буцаагаад батапчихсан билээ.

Нэгэн зүйл. Ашигт малтмалын хэрэгжүүлэх, хяналт тавих онцгой эрхийг засгийн газар, тодруулбал яамны нэгэн агентлаг бүр АМХЭГазрын даргын мэдэлд өгснөөр Монгол улсын газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал алдагдах хэмжээнд хүргэсэн талаар олон хүн харуусан ярьдаг. Уул уурхай хөгжсөн орнуудын жишгээс харахад тухайн орон нутагг компани нь лиценз эзэмшихийн тулд санхүүгийн болоод технологийнхоо чадварын хувьд өрсөлдөхүйц чадвартай гэдгээ харуулсан бүх үзүүлэлт, баталгаажсан тайлангуудаа вэб сайтандаа байршуулж, зарлагдсан нээлттэй тендерт өрсөлдөн ялж эрхээ олж авдаг жаягтай байдаг. Манайхан шиг хэн нь үл мэдэгдэх нэг нөхер хэдэн зуугаар нь лиценз ямар ч замаар юм бүү мэд олж авчихаад “зарна” гэсэн пайз зүүчихээд Эрээний зах дээр явдаг жишиг дэлхийд хаа ч байхгүй ээ.

Нэгэн зүйл. Өнөөдөр мөрдөгдөж буй АМХ-ийн17.4- т Нэг тусгай зөвшөөрлөөр олгох хайгуулын талбайн хэмжээ 25 гектараас багагүй, 400 мянган гектараас ихгүй байна. 17.5. Нэг хуулийн этгээдэд олгох хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн тоог хязгаарлахгүй. гэх мэтчилэн балмад заалтуудын хар балгаар нэг хүний хувийн эзэмшлийн компаний нэр дээр хэдэн зуун лиценз бүртгэгдэн сая сая га газар нутаг гараас гар дамжин зарагдаж, Монголын нутгийг бүрхсэн газрын их наймаа нь энэ өмчийн эзэн ард түмэн, түүнийг хамгаапах үүрэгтэй төр гээчийн хяналтаас хэдийнэ гарсан байна. Мөн орд бүхий газар нутгийг эхлээд 30 жилээр эзэмшиж, дараа нь 20, 20 жилээр сунгах эрхийг нь олгохдоо тухайн хуулийн 26.3.2-т зааснаар “ажлын гурван өдөрт багтаан 30 жилийн хугацаагаар олгох” гээд биччихсэнэзс харахад л энэ хуулийг хэний эрх ашигг нийцүүлж хийсэн нь илэрхий. Жирийн иргэд маань амьдарч байгаа хашааныхаа алга дарам газрынхаа гэрчилгээг авахын тулд хэдэн хоног сараар өчнөөн байгууллагын хаалга үүд сахьж, яаж үйлээ үздэг билээ.

Нэгэн зүйл. Энэ хуулийн 32.2-т. Хайгуулын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр эхний жилд 0,1 ам доллар, II жилд 0,2$, III жилд 0,3$, IV-VI жилд 1,0$, VII-IX жилд тус бүр 1,5$ байна. Мөн 32.3-т Ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр нь га тутамд 15$, харин нүүрс болон түгээмэл   тархацтай ашигт маптмапын хувьд га тутамд 5$ доллар байна. гэсэн заалтууд буй. Одоогоос 150 жилийн өмнө Оросын эзэн хаан II Александр Аляскийн хойгийн эзэнгүй их хөлдүү тайгын нэг га-г таван центээр үнэлэн АНУ-д зарсан тухай яригддаг байсан болохоос алт эрдэнэсээр арвин баялаг нутгаа гектарыг нь 10 центээр үнэлэн түрээсэлдэг мунхаг хуультай улс орон гэж би л хувьдаа сонсоогуй юм байна. Аливаа эд хөрөнгийг үнэгүйтүүлж байгаад хувьчилж, тэндээсээ дараа нь асар их ашиг унагадаг аргыг зах зээл эхэлсэн ерөөд оноос манай овсгойтнууд гайгүй сайн эзэмшсэн. Яг ийм замаар СЭВ- ийн орнуудын тусламжаар 40-50 жил босгосон үйлдвэр аж ахуйн газруудыг 4-5-хан жилийн дотор бүгдийг нь дампууруулсан шүү дээ. Одоо бид эх орон газар нутгаараа ингэж “наадаж" хэрхэвч болмооргүй.

Нэгэн зүйл. АМХ-ийн 49.1-д “Хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь нэгдэх, нийлэх хэлбэрээр өөрчлөн байгуулагдсан тохиолдолд шинээр бий болсон компанидаа тусгай зөвшөөрлийг шилжүүлж болно. 51.1-д Хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь...шаардагдах санхүүжилт олох, хөрөнгө оруулалтын асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд холбогдох баримт бичгийн хамтаар банк, банк бус санхүүгийн байгууллагад барьцаалж болох бөгөөд тусгай зөвшөөрөл нь дангаараа барыдааны зүйл болохгүй” гэсэн заалтууд буй.

Зөвхөн энэ хоёр заалтыг хуулинд оруулснаар ашигт малтмалын хууль гарсан өдрөөс эхлэн улс төрийн хүчнүүд бие биенээсээ уралдан монгол газар нутгаа яаж зохистой ашиглах талаас нь биш гаднынханд хурдан түргэн дамлан худапдаж ашиг олох сонирхлын үүднээс хувааж авах ажилдаа чухам ханцуй шамлан орцгоосон билээ. Эзэмших эрхээ алга урвуулахын төдий өмчлөх эрх болгон өөрчилж, хотон дахь бог борлон шигээ зарж наймаалцдаг хуультай орон энэ орчлонд манайхаас өөр хаа ч байдаггүй. Лицензийн барьцаанд хуурагдсан хичнээн ч банк дампуурав даа. Наймаачдын гар дээр одоо эргэлдэж байгаа 5000 гаруй лицензийг дээрх хоёр зүйл ангийн дагуу нэгбүрчлэн шалгаж, авилгын энэ аймшигт торон сүлжээг задлахын тулд одоогийнх шиг орон тоотой АТГ арвыг нэмэж байгуулсан ч хүчин мөхөсдөх буй заа.

Өнөөдөр газрын наймаачдын хөлд өртөөгүй аймаг сум баг бригадыг Монголын нутгаас хайхад хэцүү болсон. Лиценз эзэмшигч улсуудын жагсааптыг ажихад Хятад-232, Солонгос-70, Австрали-28, Ирланд-1, Кайманы арлууд- 59, Орос-248, Канад-76, Унгар-2, Бермуд-156, Малайз-1, Япон-141, Герман-16, Люксембург-8, Болгар-8, Бельги-1, АНУ-12, Украйн-3, Багами-98, Шинэ Зеланд-З6, Англи- 443, Чех-4, Франц-14, Антигуа, Барбода... гээд зарим нь дэлхийн газрын зураг дээр хаа байдаг нь мэдэгдэхгүй  шахам улсууд харагддаг юм билээ. Ийнхүү Монгол улс өнөөдөр хүссэн болгонд нь газар нутгаасаа мянган мянган га-гаар, хамгийн хямд үнээр, 70 жил хүртэл хугацаагаар зарах, худалдах эрхийг нь дагуулан эзэмшүүлдэг дэлхийд хосгүй өгөөмөр засаг тертэй орноор тодроод байна. Энэ тухай 2005 онд Лондонд болсон дэлхийн уул уурхайн том хөрөнгө оруулагчдын хурал дээр Авенхоу Майнз компаны захирал ноён Фрийдланд “Бид монголд Итали, Япон шиг том газар нутгийг эзэмшиж байна. Энэ асар их газар нутаг баялгийг би Монголын төр засаг, удирдлагуудын сэтгэл харамгүй тусламжийн ачаар авсан” гэж сайрхан тэнд хуран цугласан олныг алмайруулж байв.

Хоёр жилийн өмнө ерөнхийлөгч маань ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олгох, лицензийг шилжүүлэн наймаалдгийг зогсоох үүрэг өгсөн боловч хэрэгжилт үр дүн нь өнөөх “урт нэртэй хуулийн” нэгэн адил урагшлахгүй байна.

Монгол улсын газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал нь улс орны эдийн засаг, үндэсний аюулгүй байдалтай салшгүй холбоотой. Үе үеийн эх оронч баатарлаг эрс энэ газар нутгийг эрдэм ухаан, авьяас билиг, хөлс цусаа урсган байж ӨНӨӨ vefl бидэнд өвлүүлж улдээсэн. Гэтэл өнөөдөр Монгол улсыг гаднаас нь харахад бүрэн бүтэн мэт харагдавч, дотроо яг өтсөн гүзээтэй тос шиг болчихсон байгаа нь даанч гол харламаар. Бид нэгэнт лицензээр 40-50 жилээр харийнханд эзэмшүүлчихсэн нутгаа эргүүлээд авья гэтэл лицензийн эздийнх нь аманд орсон үнээр худалдан авахаас өөр аргагүйгээр урхидуулсан байна. Ойрхоны ганц нэг жишгээс харахад тэдний лицензийг цуцлахад тэрбум тэрбум долларын нөхөн төлбөрийн асуудал яригдсан. Иймэрхүү маягаар хэдэн мянган лицензийг цуцалж, наймаачдын гараар орсон газар нутгаа эргүүлэн авахын тулд сая сая доллараар өмгөөлөгч хөлслөн олон улсын шүүхийн хаалгыг дараагийн хэдэн жил сахиж таарах нь. Хатуухан хэлэхэд улс үндэстнээ хэдэн ногоон цаасны золиосонд ийм байдалд хүргэсэн өнөөгийн эрх баригчдыг бид эх орноосоо урвагчдын зиндаанд авч үзэхэд буруудах юм апга. •

XXI зууны эхин энэ цаг мөч алсдаа Монголын түүхэнд томоос том толбо, бидний үр ач нарт хамгийн шившигт дурсамж болон үлдэх нь дамжиггүй. Ашигт малтмалын хуулинд дорвитой өөрчлөлт хийж лицензийн асуудлыг нэн даруй хумих ажилд түрүү түрүүчийн их хурапд сууж, гадныхны захиалгаар “гал голомтыг маань самарсан” хууль батлахад rap бие оролцсон луйварчид лав тус болохгүй нь ойлгомжтой. Харин энэ нөхдийг цаашдаа монгол төрийн хойморт гишгэх газаргүй болгох цаг нь нэгэнт болсон байна шүү, ард тумэн минь.

duulian.mn