Бурхан халдунд, газрын гүнд бүхэл бүтэн сүм байгаа юу?

2012-05-18

Вашингтон хотноо хуралдсан “Чингис хаан 850” Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурлыг сурвалжилсан тэмдэглэл - 3

М. Саруул-Эрдэнэ.

Салбар хуралдаан: Чингис хааны өв-Орчин цагт

4 илтгэлтэй энэхүү салбар хуралдааныг монголч эрдэмтэн Алисиа Кампи удирдан явуулав.

Эхлээд МУИС-ийн социологийн тэнхмийн багш Чүлтэмсүрэнгийн Тамир “1990 оны ардчилсан хувьсгал ба Чингис хаан эргэж ирсэн нь: эсэргүүцлийн хөдөлгөөн, дэглэм солигдолт” сэдвээр илтгэлээ. Ч. Тамир 1990 оны 3-р сард Монголын УТТ огцорч дэглэм солигдсон үйл явдалд олон нийтийн мобилизаци жагсаал, цуглаан хэрхэн нөлөөлснийг судалсан байна. Ингээд дэглэм солигдох үйл явцыг судалсан өмнөх эрдэмтдийн “Улаанбаатар” төвтэй ба “элит” төвтэй онолын үндэслэлүүдийг шүүмжлэн үзэж, УТТ огцрох шийдвэр гаргахад нөлөө үзүүлсэн гол хүчин зүйл нь орон нутагт болсон жагсаал цуглаан, түүнд оролцсон хүмүүсийн мобилизаци юм хэмээн дүгнэжээ. Тийм ч учраас Тамир багш 1990 оны хувьсгалыг “хотын хувьсгал”, “элитийн хувьсгал” хэмээн үзсээр, нэрлэсээр ирсэнтэй санал үл нийлэн, 1990 оны хувьсгалд сөрөг хүчин “масс улс төр” буюу олон нийтийн жагсаал, цуглаан дээр тулгуурласан улс төрийн бодлогыг идэвхтэй явуулж чадсан учраас богинохон хугацаанд амжилт олсон юм хэмээн өгүүлсэн юм.

Дараагийн илтгэгч, БХЭШХ-ийн захирал Доржжүгдэрийн Мөнх-Очир 1962 онд Чингис хааны талаар манай судлаач эрдэмтдийн гаргаж байсан үнэлэлт дүгнэлтийг өнөөгийн судалгаа, дүгнэлт сэлттэй харьцуулан ярьсан юм. Түүний гайхан өгүүлж буйгаар судалгааны эрх чөлөө нэлээд хаагдмал тэр хэцүү үед харин ч манай түүхийн томчууд Чингис хааны талаар түүх судлалын маш оновчтой дүгнэлтэд хүрээд байсан атал өнөөгийн эрх чөлөөт, нээлттэй нийгэмд гарч буй түүхийн судалгаа, Чингис хааны талаарх үнэлэлт дүгнэлт эсрэгээрээ, өөрөөр хэлбэл 1962 оныхоосоо дордсон ажээ.

Дараагийн илтгэлийг Үндэсний Газарзүйн Хүрээлэнгийн судлаач, Сан-Диего дахь Калифорнийн Их Сургуулийн багш, доктор Алберт Ю Мин Лин “Хаадын хөндий - төсөл” сэдвээр тавив. Алберт оршил болгон яагаад Монголд элэгтэй болсноо ярилаа. Тэрбээр АНУ-д төрсөн, эцэг эх нь хятад хүн ажээ. Гэвч мань эр хөх толботой төрсөн гэнэ. Тэгээд гайхан уг гарлаа судлаад үзтэл Хятад биш, Монгол руу чиг гарсан аж. Тийм ч учраас байгалийн шинжлэх ухааны эрдэмтэн атлаа Монголын эртний хаадын түүхийг ихэд сонирхох болсон гэнэ. Түүний санаачлан хэрэгжүүлж буй “Хаадын хөндий” хэмээх төсөл нь Бурхан халдун уулын нэг оргилыг газрыг нь хөндөхгүйгээр хиймэл дагуул, бусад мэдрэгч техник технологи ашиглан судалж, доор нь юу байгааг тодорхойлж байгаа юм байна. Монголын талаас ОУМСХ, Ш.Бира, Ц. Ишдорж гуай нар тус төсөл дээр хамтран ажиллаж байгаа ажээ. Булгаран унасан хэдэн зуун жилийн настай модны үндэснээс олдсон ваарны хэлтэрхий, сүмийн оройны хэсэг байж болох материал зэргээс үзэхэд тэрхүү модны үндэс хүрсэн, газрын бүр тэр доор хэсэгт сүм хэлбэрийн байгууламжийн орой байгаа бололтой. Тандан судалсан технологи нь ч үүнийг баталж байна. Алберт энэхүү сонирхолтой судалгаагаа аль болох олон монгол хүнд танилцуулах хүсэлтэй байгаагаа хурлын завсарлагаар ярьсан, түүний багшилдаг Сан-Диегогийн их сургууль Лос-Анжелос, Сан-Франсиско зэрэг монголчууд олноор оршин суудаг хотуудтай ойрхон тул лекц яриа зохион байгуулах ажлыг үргэлжлүүлэн ярилцаж, төлөвлөхөөр тохирсон болно.

Тус салбар хуралдаан, ерөөс хурлын эхний өдрийн хамгийн сүүлчийн илтгэлийг Идэр дээд сургуулийн багш Жамьянсүрэнгийн Бурмаа Монголын эдийн засгийн сэдвээр, тухайлбал байр, орон сууцны үнийн талаар тавьсан юм.

Салбар хуралдаан: Хэл зохиол судлал

5 сарын 5-ны өглөө, энэ өдрийн анхны, хурлын 5 дахь салбар хуралдаан “Монгол хэл зохиол судлал” сэдвийн дор болж өнгөрлөө:

Эхний илтгэлийг Вашингтон хотноо оршин суугч Сонинбаярын Хүслэн тавилаа. С. Хүслэн нь манай нэрт эрдэмтэн лам Сонинбаяр гуайн хүү бөгөөд төвд хэл, утга зохиол, орчуулга сонирхон судалдаг залуу юм. С. Хүслэн Чойжи-Одсэрийн орчуулсан Бодичаръяавадарагийн төгсгөлийн үгэнд “Энэтхэгээс” гэдэг үг байдгаас шалтгаалан олон судлаач тус зохиолыг самгарди хэлнээс орчуулсан хэмээн үздэгийг нарийвчлан задлан шинжилжээ. Ингээд 1957 онд Локэш Чандраад Гандан хийдийн гэсгүй Гомбодоогийн бэлэглэсэн гар бичмэл судар, О.Ковалевскийн Бээжингээс олж Б.Я.Владимирцовын 1929 онд Ленинград хотод хэвлүүлсэн хувилбар болон Данжуурын 114-р ботид орж хэвлэгдсэн Бодичаръяавадараг харьцуулан судалсныхаа дүнд Чойжи Одсэр уг зохиолыг яах аргагүй самгардиас бус төвд хэлнээс орчуулжээ гэсэн дүгнэлтэд хүрснээ танилцуулав.

Дараагийн илтгэгч нь БНСУ-аас ирсэн зочин, Ханкүкийн Гадаад Судлалын Дээд Сургуулийн Монгол судлалын тэнхмийн эрхлэгч Дамдинсүрэнгийн Отгонцэцэг байлаа. Тус сургуульд монгол хэл заадаг Отгонцэцэг багш гадаад иргэдэд монгол хэл заадаг 60 гаруй монгол, 10 гаруй солонгос сурах бичгийн агуулгыг задлан шинжлээд ямар ямар алдаа дутагдал байгааг нь тоочин, цаашид монгол хэлний сурах бичигт юуг анхаарах ёстойг ярьсан юм.

“Чингис хаан 850” хуралд хазара нар маш идэвхтэй оролцож, нэг судлаачаа илтгэгчээр, бусад хэд хэдэн төлөөлөгчөө сонсогчоор оролцуулсан юм. Илтгэгч Ишак Мохаммади нь Пакистанд Археологийн хүрээлэнгийн дэд захирал, Хазар сэтгүүлийн эрхлэгч, Хазар Оюутны холбооны тэргүүн зэрэг алба эрхэлж явсан судлаач аж. Мохаммади илтгэлдээ хазара нар монгол гаралтай болох тухай, Хазара-д боржигин хэмээх овог байдаг талаар, мөн Хазарагийн Аргун Хаант улс одоогийн Афганистан, Пакистаны нутагт хэрхэн мандаад унасан тухай дэлгэрэнгүй өгүүлэв.

Үргэлжлэл бий…

Хурлын эхний салбар хуралдаануудын мэдээг доорх холбоосоор үзнэ үү.

http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7212:-850-&catid=25&Itemid=66

http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=7222:2012-05-16-02-25-50&catid=25&Itemid=66