Дэлхийд ховордож Монголд “илvvдсэн” жонш

2012-05-21

-Уул уурхайн салбар манайд хvчээ авч эдийн засгийн гол орлогийг

тодорхойлох болов. Гэвч энэ нь олон сөрөг vр нөлөө дагуулсаар буй. Тvvний нэг нь алт, нvvрс, жонш гар аргаар олборлогч нинжа нарын арми тэлж буй явдал. Нvvрснийх нь Налайхад, алтных нь төв болон хангайн бvсэд, жоншнийх зvvн бvс нутагт төвлөрч байна. Монголын эрдэс баялгийн экспортод зэсийн дараа орж байсан ашигт малтмал бол яах аргагvй жонш. Vvнийг стратегийн бvтээгдэхvvн хэмээн тооцдог.

Гэвч сvvлийн жилvvдэд төр засаг зэс, нvvрс, алтны томоохон ордоо яриад, жоншоо тоохоо больсон гэж болно. Ашигт малтмалын газрын мэдээллээр жонш олборлох зөвшөөрөлтэй 138 аж ахуйн нэгж бий гэдэг. Vvний хажуугаар гар аргаар олборлогчид жил ирэх бїр хvрээгээ тэлсээр байгаа. Тэдний олборлосон жоншийг баяжуулах, анхан шатны боловсруулалт хийх, бага оврын баяжуулах vйлдвэр Дорноговь, Хэнтий, Сvхбаатар, Дорнод аймагт олон бий. Ихэнхи нь хятадын хөрөнгө оруулалттай гэдэг.

Мэргэжлийн хяналтын газар өнгөрсөн онд жонш олборлогч 39 аж ахуйн нэгжид шалгалт хийж, тэдний наймынх нь vйл ажиллагааг зогсоож 12-т нь сануулга өгсөн удаатай. Тэд уурхай ашиглах ТЭЗV-д тусгасны дагуу ажилладаггvй сорчилж олборлож байж. Учир нь, зардал хэмнэж, судал дагуу нь 30-40 метр ухаж тухайн ордын энд тэндээс олборлодог ажээ. Уг нь, нэгэнт уурхай нээсэн бол 200-300 метрийн гvнд байгаа жоншийг авах ёстой. Жишээлбэл, Дорноговь аймгийн Хулд суманд нинжа нар дураараа авирлаж, 12 метр гvн 150 га газар эвдсэн хэрэг гарсан. Мэргэжлийн хяналтын газрын дvгнэлтээр энэ газарт техникийн нөхөн сэргээлт хийхэд 19 сая 250 мянган төгрөг зарцуулах тооцоо гарчээ. Гар аргаар олборлогчид 92 хувийн агуулгатай нэг тонн жоншоо 180 мянган төгрөгөөр эдvгээ худалдаалж буй. Гэвч Дорноговь аймагт одоо жонш худалдан авч буй газар тун цөөхөн болжээ. Vvний шалтгааныг нутгийн ардууд “Баяжуулах vйлдвэрvvд нөөц ихтэй болчихоор нэг хэсэгтээ авдаггvй юм” хэмээн тайлбарлаж байна.

Фторт хөнгөн цагаан vйлдвэрлэх боломж бий

Манай жоншны экспортыг тодорхойлж буй ганц vйлдвэр бол Монгол, Оросын хамтарсан аж ахуйн нэгж “Монголросцветмет” ХХК юм. Монголын экспортлогчдын холбооны мэдээллээр тус компани 250 мянган тонн баяжмал экспортолжээ. Өнгөрсөн жилийн байдлаар Бор-Өндөрийн уулын баяжуулах vйлдвэр 615 гаруй мянган тонн хvдэр олборлосон аж. Vvний 400 орчим мянгийг нь далд, vлдсэнийг нь ил уурхайгаас олборложээ. Эдvгээ гvний уурхайн хvдрийн нөөц, агуулга нь багасч буй тул vйлдвэрлэлийн зардал нэмэгдэх хандлагатай болжээ. Өөрөөр хэлбэл, жонш авалт буурч баяжмалын чанарт сөрөг нөлөөлж буй юм.

Иймд технолгийн шинэчлэлт хийх болон баяжмалаа боловсруулж, зах зээлд нийлvvлэх нь илvv өндөр ашигтай болно. Энэ талаар сvvлийн жилvvдэд чамгvй судалгаа шинжилгээ хийж ирэв. Тухайлбал, ХБНГУ-ын Аахен хот ОХУ-ын Читийн Техникийн их сургууль, “EKOF Flotation”, “Commadas-Ultrasort”, “Новотек”, “РАДОС” зэрэг байгууллага, компаниудтай хамтарч хvдрийн чанар, технологийн шинэчлэлт хийх нэмvv өртөг шингэсэн бvтээгдэхvvн гаргах судалгаа шинжилгээ хийсэн байна. Технологийн шинэчлэлт хийснээр 97 хувиас дээш агуулгатай бvтээгдэхvvн vйлдвэрлэх боломж бvрдэнэ хэмээн тооцож буй. Мөн химийн vйлдвэрийн чухал тvvхий эд фторт хөнгөн цагаан vйлдвэрлэх боломжтой хэмээн тодорхойлжээ. Судалгаагаар нэг тонн фторт хөнгөн цагаан гаргаж авахад ойролцоогоор 700 кг жоншны хvчил, 630 кг хөнгөн цагааны шvлт шаардлагатай гэсэн тооцоо гарчээ.

Монгол Улс нөөцөөрөө дэлхийд дөрөвт ордог

Олон улсын зах зээлд нэг тонн жоншны vнэ агуулга, чанараасаа хамаарч 400-600 ам.доллар байгаа аж. Манайх өнгөрсөн онд 407 мянган тонн баяжмал экспортолсон. Vvний дийлэнхи нь 25-75 хувийн жоншны агуулгатай бөгөөд 92 сая ам.долларын vнэ хvрчээ. Энэ сард тогтоосон уул уурхайн жишиг vнээр манайх нэг тонн баяжмалаа 79-370 мянган ам.доллар байх нь хэмээн тогтоосон. Хамгийн өндөр vнэ нь ОХУ-ын Наушик өртөөн дээр байна. Харин бага оврын баяжуулах vйлдвэрvvд нэг тонн бvтээгдэхvvнээ дунджаар 80-120 ам.доллараар борлуулдаг мэдээлэл бий. Монгол Улс жоншны нөөц, vйлдвэрлэлийн хэмжээгээр дэлхийд тэргvvлэх байрт жагсдаг. Тухайлбал, олон улсын судалгааны байгууллагууд өнгөрсөн онд Монголыг жоншны 100 сая гаруй тонн, 32 сая тонн минералжуулсан нөөцтэй хэмээн тооцсон мэдээлэл бий. Энэ нөөцөөрөө дэлхийд БНХАУ, Мексик, Өмнөд Африкийн дараа орж байна.

Дэлхийд жилд 5.7 сая тонн баяжмал ашигладаг гэсэн судалгаа бий. Vvний 60 гаруй хувийг манай урд хөрш дангаараа хэрэглэдэг аж. Одоо дэлхийн хэмжээнд тогтоогдоод буй нийт нөөц дээрх хэрэгцээг 30 гаруй жил хангана хэмээн судлаачид vздэг. Гэвч жил ирэх тутам уг ашигт малтмалын нөөц дундарч, хэрэглээ нь өсч буй. Иймд жонш стратегийн бvтээгдэхvvнд тооцогддог болоод буй. Жоншийг металлурги, хими, шилний vйлдвэрт их ашигладаг. Мөн халуунд тэсвэртэй пластик материал гаргаж авахад хэрэглэдэг тул сансрын хөлөг, хиймэл дагуул хийхэд ч гол vvрэгтэй аж. Авто машин, электроникийн салбарт ч чухал тvvхий эд болжээ. Өнөөдөр жонш дэлхийд ховордож буй эрдэсийн нэг. Тэгэхээр жонш олборлох, тvvнийгээ боловсруулахад цэгцтэй, зөв бодлого яах аргагvй шаардлагатай болж байна. Дур зоргоороо дуртай газраа ухаж буй жонш олборлогчдыг цэгцэлж ховордож буй эрдэсээ төр хяналтадаа авах цаг иржээ. Өнөөдөр бид нvvрс, зэс, алт, уран гэж хошуурах юм. Їїнээс бусад нь манайд илvvдсэн, хэрэггvй баялаг гэж vv. Уг нь байгаа жаахан эрдэсээ “хатуу юм” болгоод ариг гамтай ашиглаж чадвал монголчууд хангалуун амьдрахсан.

ardchilal