Орой гэртээ очоод зурагт харна сонгуулийн пиар, талх авахаар дэлгүүр орно сонгуулийн пиар, FM сонсоно сонгуулийн пиар. Тэд зам талбайгаар завсар зайгүй өөрсдийн зургаа өлгөн иргэдийг сурталчилгаагаар ард иргэдийг хүчирхийлж байна УИХ-д суудал горилохыг хүсэгчдийн ярьж хэлэхийг сонсохнээ ирэх дөрвөн жилд Монгол Улс дэлхийн диваажин болно хэмээн амлана. Гэвч зуун дамнасан сонгууль яг л ингэж л үргэлжилж, нэр дэвшигчид нь манийгаа ийнхүү хошгоруулсаар өдийг хүрсэн. Харин өнөөгийн нийгмийг харваас ард иргэд эцэж туйлдан, өлсгөлөн ходоод ажилласаар хатсан борц болох нь.

Гудамж талбай хаана л явна чихэнд чийртэй мөрийн хөтөлбөрөө уншиж, оройн мэдээний цагаас минь хумслан байж өөрсдийгөө рекламдах эрхэм нэр дэвшигчид шөнө нь зүүдэнд харагдаж сүнс зайлуулчих шахаж байна. Инфляцийг тэг болгоно энэ тэр гэж олон юм тэд ярих юм. Бодит байдал дээр бүх юм эсрэгээрээ. Харин миний хувьд нэр дэвшигчдээс биелэх боломжгүй худал зүйл ярин ард иргэдийг доромжлохын оронд Монголын нийгэмд аюулын харанга дэгдээгээд буй, бултаараа хэлэлцэж шийдвэрлэх ёстой хэд хэдэн асуудал байгааг энд дурдах гэсэн юм.

АРХИН ДАЛАЙД ЖИВСЭН МОНГОЛЫН НИЙГМИЙГ АРХИНААС НЬ САЛГАХ ТҮШЭЭГ МОНГОЛЧУУД ХАЙЖ БАЙНА
Ардчилал ялснаас хойш манай улсад хавтгайрсан архидалт өнөөдөр нийгмийн хамгийн эмзэг сэдэв болоод байна. Архи уудаг эмэгтэй хүн Монголд бараг л байдаггүй байсан цаг саяхан. Гэтэл өнөөдөр аавууд, ээжүүд дээрээс нь нэмэгдээд хүүхдүүд архичдын эгнээнд шилжээд удаж байна. Энд архичин гэдэг ухагдахуунд нийгмийн шавхруу болж траншейн ч юм уу эсвэл хогон дунд шээсэндээ хөлбөрч хэвтэх бөбө нарыг дурдаагүй юм шүү. Нийгмийн бүх давхарга архиар угжигдаж байна. Худлаа гэвэл эрхэм гишүүд тансаг харшнаасаа гараад нэг шөнө хотын гудамжаар яваад үзээсэй. Тэгвэл хамгийн эхлээд 18-25 насны хөлчүү залуусыг, дараагаар нь уушийн газарт ороод 25-55 насны архичин ээж аавуудыг, үргэлжлээд гэр хорооллоор явах юм бол хөл толгойгоо алдтал найрлах гэр бүлийн архидалтыг олж үзэх болно.

Өсвөр насныхнаас бусдыг хамарсан байсан архидалт тэднийг тойрч гараагүй нь даанч харамсалтай. Архинд хөлчүүрхсэн 14-15 насны охид хөвгүүд хааяа нэгхэн харагддаг байсан бол одоо хаа сайгүй архидаж суухтай нь таарах боллоо. Цаашилбал долоон настай найман настай архичид цагдаад баригдан агсам тавих нь хүртэл нүдэнд чинь харагдах вий. Монгол аавын амьсгалаас архи сэнгэнэж, Монгол эхийн хөхний сүүнээс архи амтагдаж, идэр залуусын уудаг ундаа нь beer болчихоод байна. Энэ байдлаараа бол ороо хураахдаа архины шилээ түүж хаях дээрээ тулжээ. Бид архигүй Монголыг хүсч байна. Бид эрүүл эцэг эхийг үгүйлж байна. Монголыг диваажин болгооч гэж би гуйхгүй, харин халаасанд байгаад нь тохируулан спирт найруулан зарах архины үйлдвэрүүдийг хаагаад өгөөч гэж хүсч байна.

Эцэст нь хэдэн тоо хэлэхэд архичин аавууд эрүүлжүүлэх байруудыг дүүргэн сүүлдээ багтахаа ч байлаа. Нийслэлийн хэмжээнд л аваад үзвэл нэг шөнийн дотор 220 хөлчүү монгол эрүүлжүүлэх байранд ухаан орж байна. Архи, согтууруулах ундаа үйлдвэрлэж байгаа компаниуд өнгөрсөн жил нэг иргэнд 40 литр архи ноогдох хэмжээний архи үйлдвэрлэсэн гэсэн албан ёсны тоо байдаг. Дээрх тоо бол зөвхөн дотоодод үйлдвэрлэж байгаа архины хэмжээ. Харин гадаадаас оруулж ирж буй архины хэмжээ дээрх тоон дээр хэд дахин нэмэгдэх нь ойлгомжтой. ДЭМБ-ын гаргасан судалгаагаар нэг хүн ам-д ноогдох согтууруулах ундааны хэмжээ 8 литрээс давсан тохиолдолд тухайн улс үндэстнийг “мөхлийн ирмэг”-т тулсан хэмээн тооцдог байна. Тэгвэл бид хэдийнээ архин далайд живж, мөхчихөөд байна биш гэж үү?

Гэмт хэргийн улмаас 1191 хүн нас барж, 7486 хүн гэмтжээ. Нийт гэмт хэргийн 23,3 хувь нь согтуугаар үйлдэгдсэн байх бөгөөд дөрвөн гэмт хэрэг тутмын нэг нь согтуугаар үйлдэгдэж байна. Монгол үр удмыг залгамжлагч, эхчүүд эмэгтэйчүүдийн 15,1 хувь нь архийг хэтрүүлэн хэрэглэдэг дадалтай байна. Хоёр жилийн өмнө өсвөр үеийнхний дунд хийсэн судалгаагаар 14-16 насны хүүхдүүдийн 70,6 хувь нь нэг болон түүнээс дээш удаа согтууруулах ундаа хэрэглэж үзсэн хэмээн хариулжээ. Энэ насныхны 5,2 хувь нь долоо хоногт тогтмол 2-3 удаа согтууруулах ундаа хэрэглэдэг байх юм. Харамсалтай нь өсвөр үеийнхэнд архины хор хөнөөлийн талаарх сургалт сурталчилгаа явуулахаас илүүтэй архины гоё сайхныг магтан дуулсан, архины чанар чансаатайг гайхуулсан сурталчилгаа хэвлэл мэдээллээр өдөр бүр цацагдсаар.

Замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын эсрэг гэмт хэргийн 20 гаруй хувь нь согтуугаар тээврийн хэрэгсэл жолоодсоны улмаас үйлдэгддэг. Өвлийн цагт архи хэтрүүлэн хэрэглэсний улмаас хөлдөж, осгож үхэх явдал нэмэгдсээр байгаа. Хоногт дунджаар 3-4 хүн золгүй байдлаар амь насаа алдаж байгаа бөгөөд үүний дийлэнх нь архи хэтрүүлэн хэрэглэснээс үүдэлтэй байгаа юм. Яаралтай түргэн тусламжийн төвийн шөнийн дуудлаганд согтуугаар танхайран биенээ гэмтээсэн болон архи согтууруулах ундааны хордлогод орсон дуудлага зонхилж байна. Тиймээс архин далайд живсэн Монголын нийгмийг архинаас салгахыг л та бүхнээс хүсч байна.

ХЭРЭГТНИЙГ БУС ХОХИРОГЧИЙГ ШИЙТГЭХ ШУДАРГА БУС ШҮҮХИЙГ ШИНЭТГЭХИЙГ АРД ТҮМЭН ХҮСЧ БАЙНА
Шударга байцгаая л даа хэмээн архирах хэрнээ шударга бус байдал, авлига хээл хахууль, шударга бус явдал Монголын нийгэмд бугшчихлаа. Мөнгөтэй нэгний ялыг халаас хоосон нэгэн нь үүрч гарах нийгмийн гачлан бидний нийгэмд бодитоор оршин байна. 10 настай хүүг архичин жолооч дайрчихаад нохойноос долоон дор үзэн бос хэмээн өшиглөж зогссоныхоо хариуд гурван жилийн ял авна. Түүнчлэн хийгээгүй хэргийнхээ төлөө ял үүрдэг гаж тогтолцоо хууль хяналтын байгууллагынханд бугшжээ. Хохирсон иргэн шүүхийн хаалгыг татан хэргийн үнэн зөвийг шийдүүлэх гэж гутлынхаа улыг ханзартал гүйгээд хэрэг алга хэмээн гачлах иргэд дэндүү олон байна. Алх барьсан төрийн алуурчдыг нийгмээс арчиж шударга ёсыг тогтоох төрийн түшээ Монголд байна уу? Монголд хууль ийн үйлчилж байна. Согтуу жолооч хүн дайрч алчихаад эрдэнэт хүний амийг хоёр сая төгрөгөөр үнэлээд өнгөрч байхад Land 200 машиныг хэн нэгэн жолооч мөргөж сэвтүүлээд 32 сая төгрөгийн өрөнд орж байна. Бодит байдал дээр хүний аминаас эд материал дээгүүр тооцогддог болжээ.

Цаашилбал нэг хүний амь хөнөөсөн этгээд өршөөлийн хуулиа оруулаад 3-5 жил, хоёр хүнийг цааш нь харуулсан этгээд 10-15 жилийн хорих ялаар шийтгэгддэг жишиг тогтчихоод байна. Шүүгчдийн буруутай үйл ажиллагаанаас болж гэм зэмгүй нэгэн 15 жилийн ял аваад одоогоор найман жилийг нь эдэлчихсэн тохиолдол ч байгаа талаар хэлэх хуульч байна. Монголыг эрүүлжүүлэхийн тулд хийх ёстой эхний алхмуудын нэг бол яах аргагүй шударга бус явдлыг таслан зогсоож, хэрэгтнийг бус хохирогчийг шийтгэдэг шударга бус шүүхийн хууль бус шийдвэрийг таслан зогсоох явдал юм.

ХАРЬ ОРНООС ЦАГААЧИЛЖ ИРЭЭД, ХААН МЭТ АВИРЛАХ ХЯТАД АЖИЛЧДАД “ХАЗААР” ХЭРЭГТЭЙ БАЙНА
18-35 насны эх орондоо гологдсон залуус харийн улсыг зорих нь ихэслээ. Тэд эх орондоо боолын хөдөлмөр эрхэлж, эцэст нь харийн цагаачдад ажлын байраа булаалган харь орныг зорих Монгол иргэд жилээс жилд нэмэгдэж байна. Тэдэнд эхнэр хүүхэд, хайртай эцэг эх бий. Гэвч төрөлх нутагт нь түрэмгийлэн орж ирчихээд нутгийн иргэдээс нь өндөр цалин авч ажиллах хятад ажилчид өөрийн эрхгүй тэднийг шахаж байна. Гэтэл харийнхны түрэмгийлэл хэрээс хэтэрч алгын чинээ хүүхдүүдээс нь эхлээд төрийн цагдааг нь хүртэл барьж зодож эхэллээ. Тэдэнд хүнийг хайрлах сэтгэл гэж үгүй. Дургүйг нь хүргэсэн нэгнийг алх, сүх, лантуу, хүрз зээтүү гээд гарт таарснаараа нүднэ.

Ингэхдээ бүр цэргийн зохион байгуулалттайгаар хөгшин залуу гэлтгүй гөвшиж байна. Ямар сайндаа 16 настай хүүхдийн хөлийг хугартал зодож байхав. Харийг зорих монголчуудын оронд монголчуудыг боолчлох хятад ажилчдыг хөөн гарган нийгмийг эрүүлжүүлэгч Монголд үгүйлэгдэж байна. Эцсийн дүндээ эрүүл нийгэм, архигүй орчин, шударга ёсыг монгол хүн бүр хүсч байна. Эрх баригчид энэ байтугайг амлан Засгийн эрхэнд гардаг ч нийгмийг эрүүлжүүлэх ёстой хамгийн эхний алхмуудыг олж харахгүй байна. Монгол хүн Монгол нутагтаа ажиллаж, амьдарч байж гэмээнэ улс орон хөгжихийн сацуу, эхнэр хүүхдээ орхиод харийг зорих иргэдэд өнчрөл хагацал үгүй болно. Басхүү газар нутгийг түрэмгийлээд байгаа гадны ажилчдаас газар нутаг ажлын местээ эргүүлж авснаар үндэсний аюулгүй байдал ч хэвийн хэмжээнд орно.

С.Мөнх