биелүүллээ гэж нөгөөдүүл дээ их тал засч, худал хэлнэ билээ. Хэн хэн нь тэргүүлж байв. Хэн хэн нь хоцрогсод байв гэдгийг УИХ-ын дарга биш харин сонгогчид бид дүнгээ одоо тавина. Нэг ангийнханд онц сурч, бусдыгаа тэргүүлдэг нь ч байж л байдаг. Харин сахилгагүйтэж хэл аманд өртөх, хичээл таслах бусдад уруу татагдаж архи, тамхи хэрэглэх, хулгай хийх, муу сурч анги хамт олныхоо нэр төрийг багагүй хөөддөг нөхдүүд ч бас л байдаг. Энэ бол хаана ч байдаг жишиг. Тэргүүлдэг хэд нь цөөн, хоцорч чирэгддэг нь олуулаа л байдаг. УИХ-ын гишүүдээр бүрдсэн манай парламентын нэг ангийнхан энэ жишиг амьдралын хаагуур нь зөрж гарах билээ. Дайрч л өнгөрлөө.
Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг хамгаалах, ард түмний хүсэл зориг, хууль ёсны ашиг сонирхол, эв нэгдлийг хангах, ардчилал, шударга ёс, хүний эрх, эрх чөлөө, хуулиа дээдлэх зарчимд үндэслэсэн УИХ-ын үйл ажиллагаанд иргэд сонгогчдоо төлөөлөн оролцох бүрэн эрхийг ард түмэн таны гарт ямарч харамгүй итгэлтэйгээр олгосон.
Эрхэм түшээ та төрийн эрх барих дээд байгууллагад итгэл хүлээж сонгогдсон ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, улсын ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтлаж, чадна гэдгээ төрийн сүлдний өмнө : “Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн би ард түмнийхээ элчийн хувьд нийт иргэн, улсын ашиг сонирхлыг эрхэмлэн, төрийн хуулийг дээдлэн сахиж, гишүүний үүргээ чин шударгаар биелүүлэхээ тангараглая” хэмээн өргөсөн тангарагтаа үнэнч байж чадав уу гэж танаас бид асуух цаг ирлээ. Дөрвөн жил тэнд юу хийгээд одоо бидэндээ эргэж ирэв гэж. Чин үнэндээ нэр бүхий гишүүд үүргээ биелүүлж чадаагүйг таны үйл ажиллагааны тайлан сонгогч бидэнд харууллаа. УИХ-ын гишүүн та хуулиар олгогдсон ард түмний итгэлийг ингэж улаан цайм хөсөрт хаяж байгаа баримтыг “Өнөөдрийн тойм” сонгогч олны өмнө нээлттэй дэлгэж байна.

Жил бүрийн намар,хаврын чуулганы дараа    “УИХ-ын чуулганы үйл ажиллагааны дэлгэрэнгүй тайлан” гэсэн товхимолыг УИХ-ын ажлын албаны зүгээс нэгтгэн гаргадаг юм байна. Тэрхүү товхимолууд одоо УИХ-ын номын санд байна. Таны төрд сонгосон эрхэм түшээ тань төрийн хэрэгт таныг төлөөлж чадаж байсан уу үгүй юу гэдгийг тэрхүү товхимолоос тодорхой харж болно. Мөн УИХ-ын гишүүнийхээ ажил хэргийг нарийвчлан судлаж үзье гэвэл та чуулганы хуралдааны архив руу хаанаас ч гэсэн интернэтээр шууд нэвтэрч болно. www. parliament.mn-рүү шууд нэвтрээд вэб цонхыг сонгож, “чуулган” цэсийг нээхэд УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэлгэрэнгүй бүртгэл гэсэн хуудаснаас нээлттэй харж, уншиж, судлаж болно. Тэнд нийтдээ 730 гаруй хуралдааны дэлгэрэнгүй протокол байгаа. “Өнөөдрийн тойм” бүтэн сар гаруй хугацаанд судлах гэж цаг нараа зарцуулсан ажил хөдөлмөрийинхөө үр дүнг сонгогч   та нартаа толилуулахыг зорьлоо.   Танай тойргоос сонгогдсон гишүүн чинь чуулганы хуралдааныг орхисон, хоцорсон, тасалсан, гадаад зугаалаад алга болсон, өвчтэй гэж бүртгүүлээд суугаагүй, УИХ-ын чуулганы нэгэн бүрэн эрхийн хугацаанд ганц ч удаа таны төлөө үг хэлээгүй, ядахдаа асуулт ч асуугаагүй байвал таныг сонгогчдыг төрд төлөөлсөн гэж үзэж болох уу. Хууль тогтоох дээд байгууллагад бие дааж, хуулийн төсөлч өргөн мэдүүлээгүй яваа бол яахав дахиад л сонгох хэрэг үү. Эсвэл ардчилал, шударга ёс, хүний эрх ,эрх чөлөөний эсрэг үг хэлж, хууль бус үйлдлийг цээжээрээ хамгаалан кноп дарж,   олигархиудтай үзэл санаа нэгтэй байж, сонгогчдынхоо төлөө зүтгээгүй хэрнээ одоо намайг шүү гээд эргээд ирлээ. Одоо яахав. “Өнөөдрийн тойм” нийтдээ 730 гаруй хуралдааны протоколыг уншиж, судлаад гишүүн болох гэж яаж гуйж гувшиж ирдэг билээ. УИХ-ын гишүүнээр сонгогдчихоод үнэндээ төрийн хэргийг уландаа гишгэж орхидог гэвэл та нар итгэх үү? Чуулганы архиваас “ Өнөөдрийн тойм” парламентын сайчуудыг харж тодрууллаа. Бас ажлаа хийдэггүй. Төрийн эрх барих төлөөллийн эрхийг хөсөрт хаясан нөхдийг ч олж мэдлээ. Сайнд ч үгүй. Саарт нь ч үгүй. Олны дүйвээнд явдаг хэсэг ч бас байна.
Архивын баримт № 1.      Манай парламентын сайчууд
-   УИХ-ын чуулганы хуралдаан 2008 онд 74 удаа, 2009 онд 68 удаа, 2010 онд 68 удаа,   2011 онд 69 удаа нийтдээ 279 удаа чуулсан дүнтэй байна. Харин 2012 оны чуулганы хуралдааны дүн архивт бүрэн хэмжээгээр тусгагдаагүй учир өмнөх гурван жилийн хуралдааны дүнг авч нэгтгэсэн болно. УИХ-ын гишүүний үндсэн ажил нь бие дааж хуулийн төсөл санаачилж өргөн барих, эсвэл бусад гишүүдтэй хамтарч хууль санаачилах.    Чуулганы нэгдсэн болон байнгын хороодын хуралдаанд хэлэлцэж байгаа асуудалтай холбогдуулж, асуулт асуух, үг хэлэх, шүүмжлэл өрнүүлэх, горимын санал оруулах, асуулга тавих, хуулийн биелэлтэнд хяналт тавих бусад ажлын хэсэгт орж ажиллах гээд олон чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Сонгогчдынхоо өмнө авсан амлалтаа биелүүлэхийн төлөө хууль эрх зүйн орчин нөхцлийг бүрдүүлэх, санхүүгийн эх үүсвэрийг нь төсөвт тусгуулахын төлөө чуулганд лоббий бүлэг, хэсэг ч байгуулж ангийнхныхаа дэмжлэгийг авахыг хичээдэг.
-   2008-2012 оны чуулганы хуралдаанд энэхүү журамт эрхэм үүргээ онцгой идэвхитэй, хүчин чармайлт гаргаж ажилласан УИХ-ын гишүүдийг Хэнтий аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Н. Ганбямба тэргүүлж байна. Тэрээр чуулганы бүрэн эрхийн хугацаанд 149 удаа үг хэлж, 655 удаа асуулт асуусан байх юм. Түүний араас УИХ-ын гишүүн Д.Ганхуяг / 99 удаа үг хэлж, 330 удаа асуулт асууж/, УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэн / 96 удаа үг хэлж, 245 удаа асуулт асууж/,
УИХ-ын гишүүн   З.Энхболд / 52 удаа үг хэлж, 244 удаа асуулт асууж/, УИХ-ын гишүүн Л.Гүндалай / 112 удаа үг хэлж, 188 удаа асуулт асууж/, УИХ-ын гишүүн Р.Гончигдорж /156 удаа үг хэлж, 185 удаа асуулт асууж/, УИХ-ын гишүүн
Г.Баярсайхан / 68 удаа үг хэлж, 180 удаа асуулт асууж /, УИХ-ын гишүүн Н.Батбаяр/ 53 удаа үг хэлж, 141 удаа асуулт асууж/, УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэ / 43 удаа үг хэлж, 113 удаа асуулт асууж / , УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ / 41 удаа үг хэлж, 111 асуулт асууж/, УИХ-ын гишүүн Ц.Сүхбаатар 39 удаа үг хэлж, 110 удаа асуулт асууж, нэг ангийнхныгаа тэргүүлжээ.

УИХ-ын чуулганы 2008 оны үйл ажиллагаанд   тангараг өргөөгүй шалтгаанаар   гишүүн С.Эрдэнэ оролцоогүй хэрнээ   парламентын шилдэг тэргүүний идэвхитэй гишүүдтэй мөр зэрэгцэж ирсэн нь сурлагаар хоцорсон сурагч бусдыгаа гүйцэж ирдэгтэй адил санагдлаа.   Д.Дэмбэрэл даргатай энэ удаагийн чуулганы сайчууд гэж нэр бүхий эдгээр гишүүд тодорч байна.

Хуулийн төсөл санаачлан өргөн барих, ажлын хэсэг гаргах, Үндсэн хуулийн цэцэд хандах, нийгмийн хамгаалал, халамжинд анхаарах, өндөр настны тэтгэврийн
зөрүүг арилгах, оюутан залуучуудын төлөө хууль санаачлах, хууль шүүхийн тогтолцоог шинэчлэн өөрчлөх, хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахад чиглэгдсэн эрхзүйн харилцааг улам боловсронгуй болгох,   Монгол Улсын засгийн газрын гишүүн сайд, Ерөнхий сайдад хандаж асуулга асуух, заримыг нь огцруулах хүртэл санал гаргаж чуулганы хуралдаанд оруулж хэлэлцүүлэх, сайд дарга нарын сонсголыг нэгдсэн чуулганы хуралдаанд оруулж сонсох, эх орныхоо эрдэс баялаг, уул уурхай, стратегийн орд газруудад хууль хэрэгжүүлэхийг Засгийн газраас шаардах,   нутаг дэвсгэрийнхээ   бүрэн бүтэн байдлын төлөө нэр бүхий эдгээр гишүүд энэ удаагийн чуулганы хуралдаанд онцгой шударга байр суурьтай ажиллаж байсныг парламентын   архиваас олж уншиж болно.   Аль ч ангид сайчууд байхад бас нойлууд байдаг нь жам ёсных л доо. Нойлууд гэдгийг сахилга сурлагаараа хоцрогсодыг хэлдэг. Нойл гэвэл доромжлол биш харин муу сурлагтан гэсэн ойлголт. Сургууль цэцэрлэгийн хүүхдүүд бүр ч андахгүй.
Архивын баримт № 2. Манай парламентын “нойлууд” ?
Эрхмүүд төрд ингэж ард түмнийг төлөөлдөг гэж үү. Арайч дээ гэмээр гишүүд цөөнгүй байх юм. Энэ удаагийн парламетын үйл ажиллагааг тасалдуулан орхиж хаясан гишүүдийг Санжаагийн Баяр тэргүүлжээ. Тэрбээр 146 удаагийн хуралдаанд ирээгүй байна. Өвчтэй гэсэн шалтгаанаар 110 удаа, гадаадад 11 удаа, хуралдааныг тасалсан гурав, хоцорч оролцсон долоо, нэг удаа үг хэлжээ гэхчилэн Сүхбаатар дүүргийн сонгогчдын төлөөллийн эрхээр ёстой тоглож орхисон байх юм. Нэгэн удааагийн чуулганы бүрэн эрхийн хугацаанд сонгогчдынхоо өмнөөс ганц удаа үг хэлсэн гэхэд ямар сонсогдож байна. Эрүүл мэндийн шалтгаанаар чуулганы хуралдаанд оролцох боломжгүй байгаа бол сонгогчиддоо хандаад чөлөөлөгдөж болох хуультай. Ард түмний төлөөллийн эрхийг Ардын намын даргын суудлаас дорд үзжээ. Намаа хүндэтгээд чөлөө гуйсан атал сонгогчдоо бодоод чөлөө гуйгаагүй.
Үндсэн ажлаа хийгээгүй гишүүнийг эргүүлэн татах, ажил тасалсан, цалгардуулсан тохиолдолд цалинг олгохгүй байх шаардлага цаашдаа гарцаагүй тавигдах нөхцөл бий болсныг эндээс харагдаж байгаа юм. Түүний араас Засгийн газрын гишүүн сайдууд шил шилээ харан хөвөрч байх юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч УИХ-ын гишүүдийг дан дээлтэй болгоно гэсэн нь ёстой онож хэлжээ. УИХ-ын гишүүд Засгийн газрын гишүүн,сайд болонгуутаа л УИХ-ын чуулган буюу хууль тогтоох дээд байгууллагын үйл ажиллагааг хаячихдаг юм байна.
Та бидний төрийн эрх дархыг барих   нөгөө төлөөллийн эрхийг хөсөрт орхичихдог юм байна шүү дээ. Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн сайд байсан, сайдаар ажиллаж байгаа эрхмүүд үнэндээ чуулганы хуралдааныг таслах, орхих, ирэхгүй байх нь тэдний дур зоргын асуудал, халдашгүй бүрэн эрх бололтой. Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сү.Батболд 124 удаагийн чуулганы хуралдаанд ирээгүй байна. Тэргүүн шадар сайд асан Н.Алтанхуяг 126 удаа, Гишүүн Ц.Мөнх-Оргил 110 удаа, сайд асан Л.Гансүх 91 удаа, УИХ-ын гишүүн тэргүүн шадар сайд М.Энхболд 79 удаа чуулгандаа оролцоогүй байна. УИХ-ын гишүүдээс гишүүн З.Алтай   сайд нартай эн зэрэгцсэн нь анхаарал татлаа. Тэрбээр 74 удаа чуулганы хуралдаанд байхгүй байжээ. Өвчтэй гэсэн шалтгаанаар 17 удаа, хоцорч ирсэн 29 удаа, ор сураггүй тасалсан 29 удаа, 22 удаа гадаадад гэсэн шалтгаанаар УИХ-ын чуулганы хуралдаандаа ирж оролцоогүй байна. Гурав дахь ч хүчний хяналт ч бас алдагджээ. УИХ-ын гишүүн Д.Энхбат гэхэд л чуулганы хуралдаанаа 85 удаа ирээгүй байж юуных нь хяналт ч тавих юм билээ дээ.

Чуулганы хуралдаандаа ирдэггүй тасалчихдаг гишүүдийг одоо яасан гэж дахин сонгох юм билээ. Парламентын “нойлууд” гэж тийм хүмүүсийг л нэрлэх байх. Гэтэл нойлоос дор ногоон нойл гэж бас байна л даа. Тэд чуулганы хуралдаанд Монголчуудын язгуур эрх ашгийн эсрэг үг хэлж, нутаг дэвсгэрийнхээ бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах, эх орныхоо газар шороо, монгол түмний баялгыг гадаадынханд найр тавихын төлөө хүчин зүтгэж байсан нэр бүхий нөхдүүд юм. Сонгогчдынхоо өөдөөс автоматаар шүршиж, олон сайхан залуучуудыг шархдуулж, тахир дутуу болгосон, хэд хэдэн сонгогч иргэдийг буудаж хөнөөсөн явдлыг зөвд тооцож, төрийн зүгээс уучлалт гуйхыг чадлынхаа хэрээр эсэргүүцэж байсан түшээд хэний төлөө төрд алба хашив гэдгийг ч эргэж ухаарах цаг иржээ. Хэн хэн бэ гэдгээ та бидэнд таниуллаа.

Эх сурвалж: