Мартаж болох юм гэж бий. Бас мартаж болохгүй зүйл ч гэж бий. Ялангуяа улс орон, ард түмний хувь заяанд ноцтой

хохирол учруулсан аливаа хэрэг явдлыг бүр ч умартах ёсгүй. Алдсан алдааг эргэн санаж, ахиж тийм хэрэг бүү давтагдаасай гэдэг үүднээс одоогоос 20-иод жилийн өмнө Монголын эдийн засагт ноцтой хохирол учруулсан Алт дилерийн хэргийг сөхөхөөр шийдлээ. Иргэн та мартсанаа санаж, өнгөрснийг эргэцүүлэн бодож нэгийг тунгаагаарай. 1991 оны аравдугаар сар. Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар Дашийн Бямбасүрэн, Засгийн газрын Тэргүүн шадар сайдаар Даваадоржийн Ганболд, Шадар сайдаар Дамбийн Дорлигжав нар ажиллаж байв.

Тухайн он бол монголчуудын хувьд хүнд хэцүү үе байлаа. Өргөн хэрэглээний барааны хомсдол нүүрлэж дэлгүүрийн лангуун дээр давснаас өөр зүйл харагдахаа болив. Ардын хувьсгалаас хойш дутагдах гачигдах, өлсч цангахын зовлон үзээгүй бид амаараа шороо үмхсэн гэхэд болно. Ерөөсөө бүсээ чанга бүслэхээс өөр арга замгүй хар өдрүүд ингэж ирлээ Эрх баричдын хувьд 20 сая малтай 2 саяхан иргэдэд идэх махыг нь хүртэл картаар олгож болсны учрыг нэг нийгмээс нөгөө нийгэмд шилжих үйл явцтай холбон тайлбарлаж байлаа. Одоотой харьцуулбал иргэд маань харьцангүй гэнэн итгэмтгий байсан болохоор дээрх тайлбарт нэг их гүнзгий анализ хийсэнгүй. Сайхан цаг удахгүй ирнэ гэдэг гэгээн итгэлээр өдөр хоногийг өнгөрөөж байв. Гэтэл яг үнэн хэрэгтээ хариуцлагагүй албан тушаалтнуудын буруугаас болоод Монгол Улс хамаг алтаа гадагшаа алдчихжээ. Үүнээс болоод Монгол орон, монголчууд туйлдахад хүрсэн нь тодорхой байна.

Ерөөсөө ардчиллынхан гэж өөрсдийгөө өргөмжилдөг юм үзээгүй, боловсрол нэмгэн, ёс суртахуунгүй хэдэн хүн дилер гэдэг мөрийтэй тоглоом тоглосны гайгаар 100-гаад сая ам. доллар алдаж барьцаанд нь 4.4 тонн алтаа тавиад туучихсан нь ингэж илэрчээ. Монголын ард түмний өмч болох тэр их алтыг шөнжин онгоцоор зөөж гаргасан гэдэг. Хэн нэгэн хүн ажиг сэжиг авчих вий гэсэн шиг маш нууц байдалд үүнийг хийжээ. Гомдмоор, харуусч халагламаар… Хамгийн харамсалтай нь улсын сан хөмрөг хоосорсонд байгаа юм. Уг нь хүн ам цөөнтэй манай улсыг нэг хэсэгтээ элбэг аваад явчих их хэмжээний хөрөнгө байлаа шүү дээ. Дэлхийн зах зээл дээр алтны үнэ урьд байгаагүйгээр өссөөр байгаа үед энэ алт байсан бол…? Харамсаад баршгүй. Тухайн үед энэ хэрэг явдлын талаар олон хүн байр сууриа хатуу ширүүн илэрхийлж байсны хамгийн идэвхтэй хэсэг нь сэтгүүлчдийн бүхэл бүтэн арми байлаа. Үнэндээ тэд энэ булай асуудалтай огтхон ч эвлэрээгүй юм. Үүний ачаар л ард түмэн маань үнэн бодитой мэдээллийг авч эрх баригчидтай үзэлцэхэд бэлэн байсан юм. Тиймээ, олон сэтгүүлчид, ялангуяа, Д. Цэмбэл, Я. Даваа, Б. Пүрэвдаш, Б. Эрдэнэбаатар, Б. Оюунцэцэг нар маш их зориг гаргаж энэ бүхнийг илчилж байлаа. Тухайлбал, доктор профессор, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч, сэтгүүлч Д. Цэмбэлийн 1998 онд эмхэтгэн хэвлүүлсэн “Алт дилер, Ардын банк. Мөнгө цагаан, нүд улаан” номонд “…1991 оны 10 дугаар сард Засгийн газар нэгэн хаалттай хуралдааныг яаравчлан хийлгэжээ.

Уг хуралдааны протоколыг “Маш нууц” гэсэн зэрэглэлтэйгээр, эдүгээ ч чандлан нууцласаар байна. Энэ бол дуулиант алт дилерийн хэрэг байв. Өчүүхэн хэсгээр нь импортыг санхүүжүүлж, ямар ч хүнд үед улс орноо нэг хэсэгтээ аваад явчихад элбэг хүрэлцэхүйц 100 сая шахам ам. долларыг ардчиллын толгой нь эргэсэн хэсэг бүлэг хүн дур мэдэн эцгийнхээ хөрөнгөөр туйлж сурсан айлын эрх жаалууд шиг дилер хэмээх нэг ёсны мөрийтэй тоглоомд алдчихжээ. Энэ тухай хоёрхон хүн, тухайлбал, Монгол банкны ерөнхийлөгч ноён Жаргалсайхан, Засгийн газрын эдийн засаг, мөнгө санхүү хариуцсан Шадар сайд Да. Ганболд хоёр л мэдэж байжээ” гэсэн хэсэг бий. Энэ бол ерөөсөө хөдлөшгүй баримт билээ. Энэ бол яах аргагүй гэмт хэрэг. Бүр ноцтой хэрэг. Гэтэл тухайн үед Алт дилертэй холбогдсон хэл аманд өртөж байсан эрх мэдэлтнүүдээс хэн нь ч хариуцлага хүлээгээгүй. Тиймээ. Ард түмний ой санамж арилаагүй гэдгийг тэр хэрэг явдлыг үйлдсэн хүмүүс өөрсдөө мартах учиргүй.

Тэр хүмүүс өнөөдөр УИХ-д нэрээ дэвшүүлэхээр ид завгүй явна. Тэднээс та шударга зүйл хүлээж байна уу? Хамгийн гол нь өөрсдийгөө энхийн цагаан тагтаа мэтээр сурталчилж байгааг нь харахаар инээдтэй, бас эмгэнэлтэй.Тэд дахиад Монголын ард түмэнд ямар гай удах бол? 1990-ээд оноос хойш хойш олон жил өнгөрчихөж. Гэхдээ тэр үед бужигнуулж явсан энэ нэвтрүүлэгт нэр дурдагдсан хүмүүсийн улстөрийн тавцан дахь тоглолт дуусаагүй байна. Та нэгийг эргэцүүлж бодоорой. Учир нь энэ эх орны, та бидний хувь заяа ямар хүмүүсийн гарт очихоос Монгол орны ирээдүй хамаарах билээ. №2 “Балагтай бодлогын үр дагавар ба банкны дампуурал” 1996 онд болсон парламентын сонгуулиар “МҮАН, МСДН-ын Ардчилсан холбоо” эвсэл 50 суудал авч олонхи боллоо. Ингэж тэдэнд эрх мэдлээ дангаараа хэрэгжүүлэх түүхэн боломжийг сонгогчид олгосон юм. Гэвч тэд тэр их итгэлийн хариуд ямархуу “бэлэг” барьсны нэгэн жишээг одоо энд өгүүлэх болно. Уг нь эвслийн ноёдууд “Таны итгэл-Бидний зүтгэл” нэртэй их гоё уриатайгаар сонгуульд оролцсон шүү дээ. Гэвч зүтгэсэн ч юмгүй хөөрхий ард түмнээ дөрвөн жил ёстой л нэг зүдрээх шиг болсон доо.

Шууд хэлээгүй ч “Биднийг сонгосны хохь” гэдэг арга барж, цөхөрч гүйцмээр хариулт хэрэгжүүлж байсан бодлогоос нь тодорхой харагдаж байлаа. Түүний нэг нь дээр дурдсан нэгэн жишээ буюу эрх мэдлийн золиос болсон банкны улаан цагаан луйвар байлаа. Банк гэдэг хөгжиж буй орны хувьд эрсдэл дагуулж болзошгүй ч нэг хөлөө олчихвол үнэлж баршгүй маш том капитал. Шударга хөдөлмөрөөрөө энэ их хуримтлалыг бий болгох нь ардчилсан нийгэмд нээлттэй асуудал. Гэвч эвслийн ичих нүүрээ элгэндээ наасан улстөрчид эрх мэдлээ эд хөрөнгө олж авахад зориулсан нь гутармаар болсон явдал. Тэр тусмаа томоохон банк дахь төрийн оролцоог нэмэгдүүлэх шаардлагатай гэдэг үндэслэлээр Ард, Даатгал зэрэг хэд хэдэн банкийг дампууруулж өөрсдийн мэдэлд шилжүүлсэн нь монголын шинэ үеийн түүхэнд хараар тэмдэглэгдэн үлджээ. Тэдгээрээс монголчуудын хамгийн сайн мэддэг Ардын банкны луйврыг эхлээд бүгдээрээ эргээд нэг санацгаая. Яг юу болов? 1996 оны сонгуулийн дараа эвслийнхэн сандал ширээгээ аваад ганц сар ч бололгүй төрийн өмчийн оролцоотой томоохон компаниудын захирлуудыг үг сөггүй хомроглон халж эхэллээ.

Хамт олон,Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн санал бодол гэдэг чухал хүчин зүйл тэдэнд огт хамаагүй. Зөвхөн өөрсдийн эрх ашгаар улайрсан бух шиг зүтгэж зорилгодоо хүрэх нь эрхэм байв. Тэд энэ арга хэмжээгээ туйлын муйхар, ардчиллын биш зарчмаар хэрэгжүүлснийг дурдах хэрэгтэй. Энэ дайралт нь 62 хувь нь хадгаламж эзэмшигчдийн мэдэлд байдаг Ардын банкыг тойрсонгүй. Өөрөөр хэлбэл 1996 оны 9 дүгээр сараас банк, санхүүгийн тогтолцоонд бүтцийн өөрчлөлт хийх нэрээр томоохон банкуудыг атгандаа оруулах далд санаа нь Ардын банкаар ил болж эхэлсэн гэсэн үг. Ердөө л орлого нь зарлагаасаа их боллоо гэдэг зохиомол шалтгаар Ардын банкийг идчихсэн юм. Тухайн үед энэ банк 130 салбартай, түүгээрээ дамжуулж 23 мянган байгууллага, 300 гаруй мянган иргэдэд банкны бүх төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг монголын хамгийн том банк байлаа. Ийм банк яаж ч бодсон дампуурах үндэсгүй болохыг мэргэжлийн хүмүүс болоод сэтгүүлчид хэлж ярихаараа нэг болж байв.

Тухайлбал, Ардын банкны ерөнхий захирал А. Цэрэндорж байхгүй алдагдлыг бий болгож Ардын банкийг татан буулгасан талаар сонинд өгсөн ярилцлагадаа “Ардын банкийг 17.4 тэрбум төгрөгийн алдагдалд орсон гэж үзээд татан буулгалаа. Энэ нь бодит амьдралд нийцэхгүй байгаа юм. Бид сар бүр тайлан балансаа гаргаад Монгол банкинд өгдөг. Тайлан тэнцэл гэдэг бол тэр банкны бүхий л үйл ажиллагааг харуулдаг баримт бичиг юм. 12 дугаар сарын нэгний байдлаар Ардын банк тэрбум 700 сая төгрөгийн алдагдалтай байгаа. Манайх байгуулагдсанаасаа хойш ерөөсөө алдагдал хүлээж байгаагүй. Харин 1996 оны 9 дүгээр сарын 18-нд Ардын банкийг авах гэж оролдсон үеэс л энэ алдагдал бий болсон. Энэ бол Монгол банкны ерөнхийлөгчийн тушаал гараад зээл олохыг зогсоосонтой холбогдон гарсан алдагдал. Түүнээс биш 17.4 тэрбумын алдагдал гэж хаа ч байхгүй” гэж тодорхой тайлбарлаж байжээ. Үүнээс үзвэл яах аргагүй зохиомол үндэслэлээр Ардын банкны амыг барьсан байгаа юм. Ардын банкийг хүчээр татан буулгахаас өмнө тус банкны ТУЗ-ийн даргаар ажиллаж байсан Р. Раш ийм бусармаг луйврын шинжтэй үйл ажиллагаатай эвлэрэхгүй байгаагаа тухайн үед хурц илэрхийлж байсан хүний нэг юм. Тэр байр суурь нь сонин хэвлэлийн шарласан хуудаснаа түүхийн гэрч болон үлджээ.

“….Р. Раш /Ардын банкны ТУЗ-ийн дарга/: Ардын банкны талаар гарсан шийдвэрийг Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргын хувьд би огт мэдээгүй. Баасан гаригийн орой “Цагийн хүрдээр” сонссон. Ер нь Засгийн газрын банк мөн Хадгаламжийн банкийг тусад нь байгуулах тухай яриа эрт гарч байсан. Гагцхүү ийм алхам хийхдээ далд аргаар зохион байгуулсны учрыг би ойлгохгүй байна. Ардын банк өөрийн дүрэмтэй, хувь нийлүүлэгчдээс бүрдүүлсэн дүрмийн сантай, төлөөлөн удирдах зөвлөлтэй тэр нь хуралдаж банкны захирлыг томилдог юм. Гэтэл энэ байдлыг харгалзалгүй шууд шийдчихсэн. ТУЗ-ийн гишүүн хувь нийлүүлэгч олон хүн над руу утасдаж байдлыг асуусан. Би яахав. Өгөх хариултгүй балмагдаж суусан. Хөрөнгөө оруулсан улс сэтгэл зовж таарна”. /”Өнөөдөр сонин. 1996 он. №33/” Энэ ганцхан жишээ дээрх алхам хууль зөрчсөн болохыг тодорхой гэрчилж байгаа биз. Хамгийн “аюултай” нь 1996 оны 12 дугаар сарын 13-ны баасан гаригт цэрэг цагдаагийн хүчээр Ардын банкийг дайран эзэлсэн юм. Энэ талаар “Үнэн” сонины 1996 оны дугаар121-т Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч Жа. Пүрэв хэрхэн бичсэнийг иш татахад хангалттай. “…Цагдаагийн 801 дүгээр ангийн цэргүүд бүхээгтэй ногоон машинаараа баасан гаригийн орой нийслэлийн гудамжаар орж ирэв.

Яг л 1937 он санаанд ормоор. Тэд Ардын банк, түүний салбаруудыг бүслэн авав. Ардын банкны 516 дугаар салбарынхан тэр нэгэн баасан гаригт ажлаа хэвийн байдалд хийж байв. Гэнэт цагдаа цэрэг бүсэлж албан хаагчдийг хаашаа ч явж болохгүйг хатуу сануулав. Цагдаагийнхныг Монгол банкныхан, бас шүүхийн тогтоол гүйцэтгэгчид дагажээ. Монгол банкны төлөөлөгчид Ардын банкийг татан буулгах тухай Монгол банкны ерөнхийлөгч Үнэнбатын тушаалыг уншиж сонсгов. Еэ базарваань, 1937 оны дотоод яамны баривчлах бичиг санаанд орно. Тус салбарын эрхлэгч Цэнгэлээс түлхүүрийг хүчээр авлаа. Ажилчдад хөдөлмөрийн гэрээ гэгчийг уншиж сонсгоод түүнийг эсэргүүцсэн хүнийг ажил амьдралгүй болгоно гэж хатуу сануулав. Ажилтнуудыг хүнтэй уулзаж утсаар ярихыг хориглов. Эмэгтэйчүүдийг бие засахад нь ч дагаж явна. Хянана. Цай уухад нь жагсаалаар нь авч явна. Ийм байдлаар хорионд байсан Ардын банкны албан хаагчид 48 цагийн турш гадаад ертөнцөөс тасарчээ. Тэд юуны өмнө хэвлэл мэдээллийнхэнтэй л яаралтай уулзахсан гэж аргаа барна. Гэтэл төр засгийн мэдэлд байгаа хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл тэдэнд үйлчлэхгүйг ухаарч бас л 1937 оныг санахад хүргэнэ”. Жа. Пүрэв гуайн энэ нийтлэл бол ерөөсөө тухайн үе болсон бодит дүр зураг.

Ардын банкийг хүчээр татан буулгаснаар хамгийн их хохирсон хүмүүс бол харилцагч хадгаламж эзэмшигчид. Банкийг татан буулгахад тэнд банкны өөрийнх нь 10-аад тэрбум, мөн 22 мянган харилцагчийн гурван тэрбум орчим төгрөг байсан. Үүнийг нэг ёсондоо төр засаг булаачихсан юм. Хохирсон иргэд шүүхэд хандсан боловч шүүх уг хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон хачирхалтай шийдвэр гаргаж билээ. Тэр үед ямар одоогийнх шиг жагсаал цуглаан хийж, өлсгөлөн зарлаж байж мөнгөө салгаж авах сэтгэхүй байсан биш, хөөрхий иргэд хохироод л үлдсэн билээ. Өөрөөр хэлбэл хадгалуулсан мөнгө нь эрх мэдэлтнүүдийн дампууруулсан банктай хамт газрын гаваар орсон гэсэн үг. Дампуурууах операцийн золиосонд нэлээд хэдэн төгрөгөө алдсан нэгэн иргэн амиа хорлохоос аргагүйд хүрсэн тухайгаа сэтгүүлчдэд ярьсан нь эрх баригчдын чихэнд хүрсэн нь мэдээж. Гэхдээ тэдэнд ард иргэдийнх нь эд хөрөнгө, сэтгэл санааны хохирол юу ч биш байжээ. Монголын томоохон банкинд мөнгөө хадгалуулсныхаа горонд бие сэтгэл, эд хөрөнгөөрөө хохирно гэдэг ямар сайн байхав дээ. Тэнгэр хол, газар хатуу гэж тэрийг л хэлэх байх. Гэхдээ л ийм шийдвэрийг шүүх гаргасан. Тийм шийдвэрт хүрэх замыг зассан хүмүүс нь өнөөдөр ч суудал горилоод хэнэгч үгүй давхиж явна.

Энэ бусармаг увайгүй үйлдэлтэй эвлэрэлгүй үнэний талд зогсч байснаараа сэтгүүлчид үнэлж баршгүй гавьяа байгуулсан юм. Ялангуяа “Өнөөдөр”, “Хөх толбо”, “Үнэн”, “Ардчилал таймс” зэрэг сонины сэтгүүлчдийн нийтлэл эрх баригчдын толгой дээр аянга шиг бууж байлаа. М. Энхсайхан Засгийн газрыг хоёр жил орчим тэргүүлээд журмын нөхдийнхөө “ачаар” огцорлоо. Үүнд банкны системд хийсэн алдаа нь нөлөөлсөн нь тодорхой. Эвслийн нэр хүнд ч энэ хэрээр доошоо орсон гэдэгтэй маргалтгүй. Гэвч дараагийн Ерөнхий сайд Ц. Элбэгдорж “найзынхаа” алдааг засах нь бүү хэл дордуулж давтсанаараа буруутай этгээд. Түүний Засгийн газар үүрэг гүйцэтгэсэн хугацааг эс тооцвол албан ёсоор ердөө гуравхан сар насласан. Бас л банктай холбоотой асуудлаар зам нь шулуудсан гэсэн үг. Төрийн өмчийн Сэргээн босголт банкийг хувийн өмчийн Голомт гэдэг жижигхэн арилжааны банкны бөөрөнд аваачиж наасан тоглоом нь шоглоом болсон гэсэн үг. “Өөдөө шидсэн чулуу өөрийн толгой дээр” гэдэг үг байдаг даа. Түүнтэй утга дүйхээр хэтэрхий том асуудлаар хамаагүй шунаж оролдож, увайгүй загнаж байж унах нүхээ ухсан гэсэн үг. “АХ” эвслийн хоёр дахь Засгийн газрын тэргүүн Ц. Элбэгдорж, Сангийн сайд Баабар хэмээх Батбаяр, Голомт банкны ТУЗ-ийн дарга Л. Болд нар өөрсдөдөө ашигтай наймаа хийх гэсэн биш нэр хүндээ хадан хавцал руу түлхсэн тэр цаг арваадхан жилийн өмнө болоод өнгөрчээ.

Сэргээн босголт банкийг хувийн өмчийн Голомт банкинд нийлүүлсэн шийдвэрээс болж “АХ” эвслийн хоёр дахь Засгийн газар огцорсон түүхтэй. Гол нь их хэмжээний найдваргүй зээлээс болоод Сэргээн босголт банкны алдагдал хэтэрсэн гэдэг шалтааныг дурдаж байсан. Үнэн хэрэгтээ тэр үед эвслийн лидерүүд танил тал, найз нөхөд, хамаатан садандаа зээл зуучилсан нь чанаргүйд тооцогдож, энэ банкны үйл ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлсөн талаар УИХ дахь цөөнх буюу МАХН-ын /МАН/ бүлэг ил тод мэдэгдэж байсны хүчинд ард түмэн бодит үнэнийг мэдсэн юм. Банк санхүүгийн салбар гэдэг улстөрөөс ангид байх ёстой амин чухал тогтолцоо. Гэтэл энэ эмзэг салбарыг улстөржүүлж, үр дүнг нь өөрсдийнхөө эрх ашиг руу хөтлөх бодлого барьснаар тэр үеийн АХ эвслийн эрх баригчид, одоогийн АН-ийн лидерүүд уучилж болшгүй алдаа хийсэн билээ. №3 Өмч хувьчлалын гажуудал буюу ард түмний амаараа шороо үмхсэн эмгэнэлт түүх 1990 он. Идэр есийн хүйтэн ид тачигнаж байсан ч Сүхбаатарын талбай олон зуун хүний хөлд дараатай өнждөг болов. Хийх байхаа олж ядсан ажилгүйчүүд биш, нийгмийн шинэчлэлийг дэмжсэн хүмүүс дийлэнх нь байсан нь мэдээж. Тэдний зорилго нь эрх чөлөөнийхөө төлөө буюу чөлөөтэй сэтгэн бодох, сурч боловсрох, бизнес эрхлэх, ажиллаж хөдөлмөрлөхөд оршиж байлаа. Тэр үед төв талбайд цуглан тэмцэж байсан залууст хойд, урд хөрш рүү ганзганд явж, гахай үүрэх эрх чөлөө олдсон боловч зах зээлийн зарчим гэх нэрийн дор задалсан социалист нийгмийн өмч хөрөнгөнөөс хувь хүртэх заяа олдсонгүй.

Өөрөөр хэлбэл эмээ өвөө, ээж аавынхаа бүтээсэн баялагаас үр хүүхэд нь юу ч олж долоогоогүй гэсэн үг. Тухайн үеийн эрх баригчид улсын нийт хөрөнгөний хэмжээг гаргаад бүх иргэнд хувааж үзэхэд нэг хүнд 10000 төгрөг оногдох тооцоо гарсан юм билээ. Тэгээд түүнийгээ их, бага хувьчлал нэрээр хувьцаа хэлбэрээр тараах ажиллагааг эхлүүлсэн. Гэвч угаасаа бэлтгэлгүй, туршлагагүй дээр нь мэдлэг дутуу хийсний гайгаар энэ бодлого дампуурсан гэхэд болно. Ерөнхийлөгч П. Очирбат, Ерөнхий сайд Д. Бямбасүрэн нарын гарын үсэгтэй нэг л их цэнхэр, ягаан тасалбартай хүмүүс. Түүний ид шидийг жирийн ард иргэд л лав хүртээгүй нь гашуун боловч үнэн. Их хувьчлалын цэнхэр тасалбарыг хүлээн авсан хүмүүс “Улаанбаатар”, “Баянгол” зочид буудал, “Говь”,“НИК”, “Улаанбаатар хивс”, “Гутал”, зэрэг компаниудын хувьцааг худалдан авсан. Бодвол эдгээр аж ахуйн нэгжүүдийг их ашиг өгнө гэж итгэсэн байх л даа. Гэвч их, бага хувьчлалын тасалбарыг тарааснаас хойш зургаан жил өнгөрсний дараа буюу 1997 онд нөгөө ашгаа өгнө гэж итгэсэн компаниуд нь жилд үсрээд 5000-10000 төгрөгийн ногдол ашиг хуваарилсан гэж байгаа. “НИК” ХК л гэхэд хоёр жилд 8200 төгрөгийн л ногдол ашгийг хувьцаа эзэмшигчиддээ олгосон гэдэг. Бүтэн жилд хоёр кг гурил авах мөнгөний төлөө бид өмчөө хувьчилсан гэж үү.

Ер нь тэгсхийгээд ногдол ашиг гэдэг хэд гурван төгрөгөөр ам хаадаг үзэгдэл мартагдсан даа. 1990-ээд онд хэрэв өмч хувьчлалын бодлогыг зөв, шударга хэрэгжүүлсэн бол Монгол Улсын иргэн бүр өмч хөрөнгөтэй болоод зогсохгүй хүнсний хомсдол нүүрлэсэн хэцүү цагийг туулах биш тойроод гараад ирэх боломжтой байлаа. Харамсалтай нь өмч хөрөнгөн дээр сууж байсан хэдхэн эрх мэдэлтнүүд, тэдний ах дүү, хамаатан садан, найз нөхөд улсын хэдэн үйлдвэр, томоохон обьектыг ил далд аргаар хувьдаа завшчихсан билээ. Тиймээ. Барууны либерал эдийн засагчдын онол номыг зах зухаас нь судалсан хэсэг бүлэг хүн төр засгийн эрхэнд гарч, өөрсдийнхөө мэдлэгийн хүрээнд шилжилтийг богино хугацаанд дуусгах боломжтой гэж үзсэний гайгаар нийгмийн баялаг үрэн таран болсон нь гашуун боловч үнэн билээ. Тэдний нэг болох 1991 онд Засгийн газрын Тэргүүн шадар сайдаар ажиллаж байсан Да. Ганболдод энэ асуудал бүр ч их хамаатай. Энэ хүн Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам гэгчийг байгуулж “улаан” либерал” үзлийг тунхаглаж байсныхаа хүчинд тухайн үеийн МоАН-ын лидерүүд болох Ц. Элбэгдорж, Э. Бат-Үүл нарт тоогдож төр засгийн бодлого тодорхойлох шатанд очитлоо суга дэвшсэн юм.

Даанч өргөн мэдлэг, гүнзгий туршлагад дулдуйдаж маш нарийн тооцоо судалгаатай хэрэгжүүлэх байсан өмч хувьчлалыг түргэн түүхий хийж, Монголын эдийн засгийг хутганы ирэн дээр аваачсан хүн. Академич Т. Намжим бол 1990-ээд оноос хойших Монголын эдийн засгийн төлөв байдалд дүн шинжилгээ хийсэн эрдэмтдийн нэг.Тухайн үеийн эрх баригчид хувийн өмчийн хэвшлийг бүрэлдүүлэх талаар бодлого чиглэл боловсруулаагүй, шууд л улсын өмчийг хувьчилж, хувийн өмчийн хэлбэрийг механик аргаар бий бий болгох гэж хэт яарсан нь арга зүйн хувьд оновчтой бус байсан бөгөөд ихээхэн хохирол учруулсан үйл явц бий болсныг гэж дүгнэсэн юм. За юутай ч 1992 оны УИХ-ын сонгуульд МАХН /МАН/ дийлэнх олонхийн санал авснаар өмнөх эрх баригчдын осолтой тоглоом үргэлжлэх боломжгүй болсон юм. Харин 1996 онд МҮАН, МСДН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл засгийн эрхэнд гарснаар өнөөх хөл толгойгүй бодлого гаарсныг иргэд олон санаж байгаа. 1996-2000 оны хооронд буюу дөрвөн жилд “АХ” эвсэл дөрвөн Засгийн газрын нүүр үзсэн. Гэхдээ өмч хувьчлал дээр нэг л бодлого хэрэгжиж байсан билээ.

Тэр бол нүдээ аниад чихээ бөглөөд хувьдаа өмч хөрөнгөтэй болж авцгаая гэдэг даанч увайгүй лоозон байсан юм. Үнэхээр ч энэ бодлого нь гялалзтал бүтсэн. Эвслийн эрх баригчдаас хувьдаа обьектгүй хоцорсон хүн гараагүй билээ. Эвслийн хоёр дахь Засгийн газрын тэргүүнээр томилогдсон Ц. Элбэгдорж “Бороо гоулдтай” байгуулах тогтвортой байдлын гэрээнд гарын үсэг зурсныхаа шанд алтан хүрээтэй шилээр гангартлаа баяжсаны нууцыг сэтгүүлчид хөндөхөөрөө нэг болж байлаа. 1996 оноос хойш 1999-ны хооронд ТӨХ-ны даргаар ажилласан З. Энхболд төрийн өмчийн 14 обьектийг хууль бусаар хувьчлахаар завдаж байсныг бодоход АН-ын хашрууд ард түмний хөрөнгөөр арай дэндүү наадаж байсан байгаа биз. Энэ хүн Р. Гончигдоржийн эхнэрт “Говь” комбинатын 60 хувийг үнэгүй бэлэглэж, төрсөн ахыг нь Дарханы мах комбинатын даргаар тавьсан гээд журмын нөхөддөө мөн ч их “буян” үйлдсэн дээ. Өөрөө улсын өмчөөс нэг ч төгрөг хумслаагүй гэж ярьдаг. Тэгсэн мөртөө “Би тэрбум төгрөгийн хөрөнгөтэй, үүнийгээ ганзагын наймаа хийж олсон” гэж одоо хэр ичих ч үгүй ярихыг нь яана. “АХ” эвслийн эрх баригчид төрийн өмчийг хувьчлаад л байсан, хувьчлаад л байсан. Улсын төсөвт хэдий хэрийн мөнгө орж ирж байгаа нь бүү мэд. Төсвийн ажилтнууд сарын цалингаа авч чадалгүй 3-4 сар болох нь юу ч биш байсныг бодоход олигтой мөнгө төвлөрч чаддаггүй байжээ.

Үнэн хэрэгтээ мань хашрууд маш хямд үнээр хэдэн үндэсний үйлдвэрийг маань тарааж байсан юм билээ. Хэдэн тоо баримт дурдахад “Зоос гоёл”, Бороогийн алтны уурхай, Дарханы цементийн үйлдвэр, “Алтан тариа”, “Мах импекс”, “Талх чихэр” гээд 75 аж ахуйн нэгжийг ердөө 17.6-хан тэрбум төгрөгөөр арилжсан байдаг. Ичиж үхмээр тоо байгаа биз. Ганц “Алтан тариаг” л гэхэд 20-иод тэрбумын үнэ хүрэх боломжтой талаар тухайн үед эдийн засагчид мөн ч их хэлсэн дээ. Гэвч нүдэн балай чихэн дүлий ардчилагчид ердөө 800-гаадхан саяар чехүүдэд өгчихсөн билээ. Шуудхан хэлэхэд луйврын аргаар буюу Монгол Улсын Засгийн газар Чехийн “Рамелл” компанитай нууц хэлэлцээ хийж, тэдний нэрлэсэн үнээр ямар ч өрсөлдөгчгүй өгнө гэдэг амандаа хүрсэн гэсэн үг. “Мах импекс” гэдэг үндэсний томоохон үйлдвэрийг эвслийнхэн 1999 онд “Женко” Баттулгад бас л хууль зөрчөөд өгснийг хуудуутай хувьчлалын нэгэн жишээнд дурдая. 20-иод тэрбумаар үнэлэгдэх энэ аварга үйлдвэрийг “Женкогийн” босс 2-хон тэрбумаар авчихсан. Энэ хүн өнөөдөр АН-ынхандаа өрөө төлөөд завгүй явна. Гутлын үйлдвэр гэдэг том айл байлаа, монголд. Харамсалтай нь АХ эвслийн шударга бус хувьчлалын золиос болоод үрэн таран болсон. УИХ-ын гишүүн Б. Батбаяр худалдаж авсан гэдэг.

Гэвч мань хүнд улс орныхоо эрх ашгийг бодоод үндэсний үйлдвэр чигээр нь аваад явах сэтгэл дутсан юм. Мо дарга бүх тоног төхөөрөмжийг нь зарж үрээд байрыг нь хятадуудад түрээсэлж орхисон. Энэ нь эзнийхээ хармааг дүүргэхийг эс тооцвол Монгол Улсад нэмэр болж байгаа юм алга. Нөгөө хятадууд нь арьс шир угаадаг үйлдвэр ажиллуулж, бохирыг нь Туул гол руу юүлж байгаа талаар нэг хэсэг хэл ам гарч байсан санагдана. Өнөөдөр АН-ыхан “эдийн засгийн хувьсгал” гэдэг үгийг их ярих боллоо. Сонгуульд коко авахад тустай гэж найдаж байгаа нь илт. Английн аж үйлдвэрийн хувьсгалын санааг шууд тусгасан энэ бодлогыг харин ард түмэнд эсрэгээр хүлээн авч байна. Товчхондоо шинээр үйлдвэр байгуулж ажлын байр нэмэгдүүлэх нь гэдгээсээ илүү устгаж үгүй болгосон үйлдвэрүүдээ сэргээн босгох талаар яриад байна гэж шууд ойлгогдоод байгаа юм. Тэдэнд нураана уу гэхээс бүтээн байгуулах туршлага бий гэж үү?

Д. Лхагвадорж №1