Хууль зүйн сургуулийн эрүүгийн эрх зүйн ахлах багш Ж.Эрдэнэбулган хэллээ. Социалист системийн үед МАХН-ын ТХ-ноос ялыг чангаруулах замаар гэмт хэргийг бүрэн устгах тухай зорилт дэвшүүлж байсан баримт ч бий. Энэ үзэл санааны нөлөөгөөр хүмүүсийн ухамсарт “шоронд хийх” гээч ойлголт гэмт үйлдэл болгонд оноодог цорын ганц шийтгэл мэтээр ойлгогдоод гүн бат хадагдчихсан гэхэд хилс болохгүй. Өнөөдөр хүчин төгөлдөр байгаа Эрүүгийн хуулин дахь ялын оноолт ч яг хэвээрээ яваа. Тийм ч учраас сүүлийн үед хуульчид, улстөрчдийн дунд “моод” болоод байгаа “Монгол шоронжсон улс боллоо” гэх хэн хүн сэрдхиймээр хэллэг чухамдаа 2002 онд шинэчлэгдэн батлагдсан Эрүүгийн хууль руу чиглэсэн юм.

Ээжийн хүүгийн эвдрэл

Дөнгөж насанд хүрсэн иргэн Г ээж, дүүгийн хамт амьдардаг байлаа. Дүүтэйгээ хоёулаа орон сууцны хонгил түрээслэн оёдлын бяцхан бизнес эрхэлж, ээждээ нэмэр хандив болдог байж. Дэрсхэн хоёр хүү үе тэнгийн найз нөхөдтэйгөө дарвих, нийлж архидах явдал мэр сэр болно. Нэгэн удаагийн наргианы үеэр хэрүүл гарч, улмаар зодоон цохион болсон ч өөр хоорондоо төдийлөн өшөөрхөж хорссон нь үгүй. Харамсалтай арай их архи уусан нэг нь цардмал дээр савж унаад тархиа хагалж, эмнэлэгт хүргэгдсэн байна. түлхсэн, түлхээгүй гэх шүүхийн маргаан мэтгэлцээний эцэст хүү бусдын эрүүл мэндэд хүнд гэмтэл учруулсан гэсэн зүйлчлэлээр гурван жил хоригдох ял сонсчээ. “Жил гаруйн дараа ээж нь утсаар ярьсан юм.

“Хүүгийн минь ялыг наашлуулж, гаргаж авах арга чарга байна уу, тэнд байгаад дэмий юм байна, очих болгонд ааш нь эвдэрч, улам муудаж байна” гэж ярьсан” хэмээн өмгөөлөгч Д.Энхчимэг ярьж сууна. Г-г тэр үнэхээр эвдрээгүй хүүхэд байсан гэж тодорхойллоо. түүнийг өмгөөлж байхад таньж мэдэх бүх хүмүүс ингэж л нотолж байж. Харин “хоригдол” болсноос нь хойш ээж нь хүртэл энэ тодорхойлолтыг нотолж чадахаа больжээ. “Гарч ирээд тэр урьдын адилаар ээжийн сайн хүү, дүүгийн сайн ах байж, гэрийнхэндээ тус нэмэр болоод ажиллаж, амьдраад явна гэж хүлээж авах итгэл ээжид нь лав байхгүй болсон” гэж нэмж хэлэхдээ тэр “ээж нь л ингэж байхад нийгэм яаж хандах вэ...” гэх асуулттай харцаар шөвөгдсөн юм.

Өмгөөлөгчийн асуулт

Дотоод хэргийн их сургуулийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Г.Оюунболдын нотолж байгаагаар 2006, 2009 оны Өршөөлийн хуулиудад хамрагдаж, суллагдсан насанд хүрэгчдийн 30 гаруй, хүүхдүүдийн 50 гаруй хувь нь өмнө хийсэн гэмт хэргээсээ илүү хүнд хэрэг давтан үйлдэж эргээд шорондоо оржээ. Энэ хүмүүсийн тоонд 2008 оны долдугаар сарын 1-ний хэрэг явдалд оролцогчид ч багтаж байгаа юм. онц байдлын үеэр нийтдээ 800 гаруй залуусыг хоморголон барьж 300 гаруйд нь танхайн хэргээр 3-5 жил хорих ял өгсөн. Санаатай, санамсаргүйн алинаар ч байлаа алдаж эндээд, “аавын” хаалга татсан хэн ч бай тэндээс “гэмт хэрэгтэн болж” гарч ирдгийг хуульчдын дийлэнх нь хүлээн зөвшөөрсөн юм. Өмгөөлөгч Б.Энхзаяа надаар нэгэн “бодлого” бодуулав. Иргэн Ц шамшигдуулалтын хэргээр оржээ. Камерт нь малын, халаасны, орон байрны хулгайч нар сууж байна. Зөвхөн дансны аргаар хулгай хийх арга л мэддэг байсан тэр шоронгоос гарахдаа ямар мэдлэг, чадвартай болоод гарах бол? Ингэж асуугаад тэр надаас хариулт хүлээсэнгүй. Зүгээр л “шорон бол гэмт хэргийн их сургууль” гэсэн өөрийн дүгнэлтийг хэлсэн юм.

Гэмтнийг бөөнөөр үйлдвэрлэх механизм

Одоо үйлчилж байгаа монгол улсын эрүүгийн хуулийг баталж байсан 2002 онд эрүүгийн нөхцөл байдал хүнд байсныг зарим судлаачид онцолж байлаа. Тийм ч учраас тухайн үеийн бэрх хэцүү байдлыг даван туулахын тулд ялын бодлогыг чангатгах шаардлага гарсан байх. Гэвч тэр чангатгал өнөөдөр хатуудаж байгааг хуульчид төдийгүй олон нийт ч хэлж байна. Уг хууль дахь ял шийтгэлийн хэм хэмжээг харьцуулан үзвэл, гэмт хэрэг гэж тооцож байгаа бүх 320 орчим үйлдлийн 90 шахам хувьд нь хорих ялыг сонгож оноох боломжтой байгаа юм. Сүүлийн 20 жилийн дундаж үзүүлэлтүүдийг жигнэвэл, нийт гэмт хэргүүдэд оноож байгаа ялын 70 шахам хувийг хорих ял эзэлсэн байна.

“Хорих ялын хэрэглээг илтгэх энэ үзүүлэлт Барууны гэж бидний нэрлэдэг өндөр хөгжилтэй орнуудад 35 хувиас хэтэрдэггүй” гэж дэлхийн 80 гаруй улсын Эрүүгийн хуулийг судалж Харьцуулсан эрүүгийн эрх зүй хэмээх ном бичсэн, профессор Д.Баярсайхан өгүүлсэн юм. Посткоммунист гэж дэлхий нийтээр тодорхойлж байгаа Казахстан, Азербайжан, Армен зэрэг цөөн оронд хорих ялын хэрэглээ өндөр байдаг аж. Гэхдээ манай улс посткоммунистууд дотроо ч хамгийн их хэрэглэдэгт ордог бөгөөд хойд хөрш ОХУ нийт гэмт хэргүүдийнхээ 60 орчим хувьд хорих ял өгдөг байна. Орос ах нараасаа ч эрчимтэй “хорьж” байгаа манай хууль цаазын систем “гэмт хэрэгтнүүдийг бөөнөөр үйлдвэрлэх” механизм болж хувирсан юм биш байгаа гэх хардлага эндээс ургасан юм.

Ямар зорилготой ял вэ?

Өмгөөлөгч Б.Энхзаяагийн асуултад дахин анхаарлаа хандуулъя. Эрүүгийн эрхзүйн тэнхмийн эрхлэгч Д.Баярсайхан харьцуулсан судалгааныхаа үр дүнд тулгуурлан хорих ял асар боловсронгуй болж, улам нарийвчлагдан хөгжиж буйг жишээ баримттайгаар дурдсан. Тухайлбал, Германы эрүүгийн зохицуулалтад гэмт хэргийг хөнгөвтөр, хөнгөн, хүндэвтэр, хүнд, ноцтой, аюултай гэхчлэн ангилахын зэрэгцээ тус бүрийг нь дотогш задлан 6-8 түвшинд хуваадаг байна. Хүнд, ноцтой хэргүүдэд л хорих ял оноох бөгөөд ялыг эдлүүлэхдээ үйлдсэн хэргээр нь хоригдлуудыг тус тусад нь байлгадаг аж.

Тэр бүү хэл анх удаа шоронд орж байгаа ялтныг олон удаа орсонтой нь хольдоггүй, гэмт хэрэг санаатай үйлдсэн этгээдийг болгоомжгүйгээр хэрэг үйлдсэн хоригдолтой нэг дор байлгадаггүй гэнэ. мөн нээлттэй, хаалттай гэсэн шоронгийн хоёр систем үйлчилдэг байна. Нээлттэй шоронд ялтан өөрийн зав, боломжийг харгалзан саналаараа хоригддог аж. Өөрөөр хэлбэл гэмт хэрэгтэн долоо хоногийн эхээр ажил ихтэй байвал долоо хоногийн сүүлээр хорих газарт очихоор шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагатай тохиролцох ч юм уу, эсвэл долоо хоногийн эхээр боломжтой бол тэр хугацаандаа очоод хоригдчихдог, түүнийг нь эрх бүхий байгууллага ялын хугацаанаас нь хасаж тооцсоор бүрэн эдлүүлж дуусгадаг тогтолцоо юм. Харин манай хорих ялын хэрэгжүүлэлтэд энэ мэт ангилал, зохицуулалт огтхон ч байдаггүй.

Жирийн, чанга, онцгой дэглэмтэй хорих ангиудад ял эдлүүлэхээр тогтоох боловч ялангуяа хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг нэг хорих ангид бөөгнүүлэн хорьж, зөвхөн амьдрах байраар нь тусгаарлах, бусадтай уулзах тоонд хязгаарлалт тавих гэх мэт хэлбэрийн төдийгөөр дэглэмийн ялгааг хэрэгжүүлж буй. Бүх хэв шинжийн гэмт хэрэгтнүүдийг ингэж нэг дор цуглуулаад, хүн бусаар харьцаад эхлэхээр монголын хоригдлуудад засрах, хүмүүжих нөхцөл боломж огтхон ч үгүй. Хорих ялыг, ер нь ялыг гэмт хэрэгтнүүдэд яах гэж оноодог юм бэ? монгол улсын ялын бодлогод гэмт хэрэгт холбогдсон, амьдралдаа алдаж гишгэсэн хүмүүсийг хүмүүжүүлэх, нийгэмшүүлэх, засан сайжруулах, хувь заяаг нь зөв тийшээ залж залуурдах үүрэг функц байхгүй гэж үү? миний уулзсан бүх хуульч нар эдгээр асуултын хариуд толгой сэгсэрцгээсэн юм.

Д.ЭНХБОЛДБААТАР

№14 (113) 2012 он 04-р сар "Үндэстний Тойм" сэтгүүл