Биднийг намрын дунд сарын налгар наран ээсэн саяхны нэгэн өдрийн үд хэвийлгээд Вашингтон Ди.Си. хотоос гарч баруун хойт зүгийг чиглэн хурдны замаар довтолгосоор Кунзанг Палеул Чойлин Хийдэд (18400, River Road, Poolesville MD 20837) очиход Гончиг лам гаднаа угтан мэндчилж, хийдээ танилцуулахаар хамтдаа бяцхан “тойрон аялал” хийхийг санал болголоо.

Мөргөлийн уншлага, бясалгалын танхимууд, хол ойрын мөргөлчдийн алжаал тайлж амрах байр, номын сан, бэлэг дурсгалын зүйлс, ном зохиол худалдах мухлаг зэрэг нэлээд олон өрөө тасалгаатай, даруухан хэр нь тун ч тохилог Кунзанг Палеул Чойлин хийд гаднаа уужим хашаатай, хавь орчиндоо 260 гаруй хавтгай дөрвөлжин километр эзэмшил газартай, Хойд Америкт төдийгүй, бөмбөрцөгийн баруун хагаст томхонд тооцогддог Буддын шашин, соёлын төв юм байна. Эх болсон зургаан зүйл-хамаг амьтны тусын тулд хэмээх энэрэнгүйн үзлийг дээдлэн зовж зүдэрсэн, өнчирч золбирсон, өвчин эмгэгт шаналсан нохой, муур, тоть тэргүүтнийг хүртэл асран халамжилж, эмчлэн тэнхрүүлэхээс гадна зориод очсон хэнийг боловч ийнхүү уриалгахан угтдаг заншилтай ажээ.

Ингээд Гончиг лам залбирлын танхим дахь 21 Дарь эх, Сайн цагийн мянган бурхад, Балбын ид хавтай дархчуудын урласан Бурхан багш, алтадсан Ловон Бадамжунай тэргүүтнийг бидэнд тайлбарлан сонирхуулж цай, жигнэмгээр дайлаад ярилцлагадаа оров.

Гончиг - Манай хийд хоногийн 24 цагаар, жил тойрон ажилладаг. Сүсэгтнүүд заримдаа бүр шөнө дөлөөр, өглөөний гурав, дөрвөн цагт ч ирдэг тохиолдол байдаг. Америкт ажил хөдөлмөр эрхлэхгүй бол аж төрж амьдран суухад амаргүй. Тиймээс долоо хоногт өдөр өнжилгүй ажилладаг хүмүүс ч байдаг болохоор хийд маань “хаалгаа барьдаггүй” юм. Манай хийдийг анх байгуулагдаж байхад америкчууд ер нь Бурхан багшийн сургааль, Буддын шашин гэж бараг мэддэггүй шахам байлаа. Шар орхимж нөмөрсөн, хувраг харагдвал Энэтхэгийн христчин, магадгүй хиппичүүдийн нэг гэж төсөөлдөг байсан. Урьд өмнө нь орхимжтой хүн огт харагдаж байгааүйгээс тэгдэг байсан хэрэг. Дээрхийн гэгээнтэн Далай ламтан 1989 онд Нобелийн шагнал хүртсэнээс хойш америкчууд буддын шашныг овоо мэддэг болсон юм. Одоо хүртэл зарим хүн надаас хэн болохыг маань асуугаад “Яагаа вэ? Далай ламын шүтдэг шашин” гэхээр шууд ойлгодог болсон...

Та Мэриланд мужид хэдийд ирж суурьшив. Энэ нутгийн эр Буддын шашны хувраг болоод улааны шашныг сэргээн хөгжүүлэхээр Монголд очиж, ном сургаал айлдана гэдэг сонин хувь тавилан юм даа?

Энэ ертөнц гэж үнэхээрийн их сонин шүү. Би Монголд очоод хичээл зааж байхдаа америк лам ингээд Монголд Буддын ном заагаад сууж байх гэж хэмээн заримдаа дотроо боддог юм. Гэвч Буддын сургаал ёсоор учир шалтгаангүй зүйл гэж нэгээхэн ч үгүй. Урд төрөлдөө би монгол хүн байсан ч юм бил үү? Би өөрийгөө үзэгдэх царайндаа америк боловч дотоод сэтгэлдээ монгол хүн гэж боддог. Говьд ялангуяа тун дуртай, магадгүй урд аль нэгэн төрөлдөө говийн тэмээ ч байсан байж мэднэ.

Ер нь анх Монголтой хэрхэн холбогдож, мэддэг болов?

Миний хувьд анх их сонирхолтой байдлаар Монголтой холбогдсон. Америкийн буддистуудын эхний үеийнхэн бол лам нар биш, энгийн хүмүүс. Хийд маань санхүүгийн хувьд биеэ дааж чадаагүй, лам хувраг, хандмаа нараа тэтгэж чаддаггүй. Тийм болохоор ихэнх маань амьжиргаагаа залгуулахын тулд давхар ажил эрхэлдэг юм. Ива гэдэг нэг хандмаа Потомакт шүдний эмчийн сувилагчаар ажилладаг байлаа. Нэгэн өдөр тэдний эмнэлэгт ази царайтай бүсгүй очжээ. Түүнтэй танилцаад ярилцтал Монгол улсын Элчин сайд Ж.Чойнхор гуайн гэргий Д.Майжаргал байж. Ингээд л тэднээр дамжуулан бид холбоотой болж, яваандаа бие биенээсээ сонссон монголчууд манай хийдээр олонтоо ирдэг болсон. Америкчууд угаасаа Монголын талаар мэдлэг багатай, сүүлийн үед л ганц нэг зүйл олж сонссоноос биш ер нь сайн мэдэхгүй. Бид ч тэдний л нэгэн адил байсан хэрэг шүү дээ. Монголчууд их ирдэг болсон тул бид Элчин сайд Ж.Чойнхор гуай, түүний гэргий Д.Майжаргал нараас Монголын эрт, эдүгээ цагийн түүх, Бурханы шашин, лам нарын хэлмэгдүүлэлт зэргийн талаар асууж сонирхсоор анхны мэдээллүүдийг авсан. Тэгээд багш маань Монголын Бурханы шашинд, тэр дундаа улааны шашныг сэргэн хөгжихэд дэмжиж туслах хэрэгтэй гэж болгоосон. Би ч интэрнэтээр бишгүй судалж эхэллээ. Богино хугацаанд би говийн ноён хутагт Данзанравжаа, Хамрын хийдийн тухай овоо мэдээлэл цуглуулсан. Энэ бүх судалгааныхаа дүнг багшдаа танилцуултал, “Яг наадах чинь л биднийг холбоно, удтал эрж хайсан зүйл маань мөн байна. Энэ бүхнийг чи хайж олсон болохоор Гончиг, чи өөрөө Монголд явж оч” хэмээн айлдаж билээ. Ингээд л дөрөв таван сарын дараа гэхэд би Улаанбаатарыг зорин нисэхээр нисэх онгоцонд суусан даа.

Монголд анх очиход хэцүү байсан уу?

Үгүй шүү. Хэдийгээр холын хүн ховор очдог байсан ч гэсэн азаар, Бушийн засгийн үед ч гэсэн (инээмсэглэв) Америкт талтай улс бас байсны нэг нь Монгол юм. Хүмүүс нь их найрсаг, тусархуу. Их холоос Монголыг зориод очсон, бас тэгээд лам хүн юм гээд хүмүүс элгэмсүү хандаж байсан. Түүнээс гадна надад тус болсон олон хүн бий. Жишээ нь, УИХ-ын гишүүн асан Ц.Шаравдорж гуай байна. Түүнийг анх Вашингтонд ирэхэд хуульч Ганзориг бидэнтэй танилцуулж билээ. Манай төслийг хэрэгжиж эхлэхэд Дорноговиос УИХ-д сонгогдсон Ц.Шаравдорж гишүүн, түүний гэргий, Дэлхийн Банкинд ажиллаж байсан хатагтай Эрдэнэчулуун, бас тэдний охин нь тусалж дэмжсэн. Монголд очиход шарын шашин сэргэж байсан. Харин нэлээд нуугдмал байдалтай байсан улааны шашны хувьд сүм хийд, лам нарыг хайж сурагласаар их ч явсан, хүмүүстэй уулзаж, яриаг нь сонсч, олон ч аяга сүүтэй цай уусан даа. Тэгж явсаар Дорноговь аймагт байдаг Хамрын хийдэд анх хүрч очиход нэг их сонин содон мэдрэмж төрж билээ. Яг төрсөн гэртээ эргээд нэг очиж байгаа ч юм шиг санагдсан. Тэрхүү сонин агаад сайхан сэтгэгдэл маань одоо ч сэтгэлд тодхон санагдаж байна

Ингэхэд Хамрын хийд, Равжаа хутагт улааныг илүү баримталдаг байв уу, шарын шашных байсан юм уу?

Аль аль нь гэж хэлж болно. Равжаа хутагтын номлол сургаал, үйл ажиллагаанд Ловон Бадамжунайн нөлөө маш их байдаг юм.

Монголд, тухайлбал, Хамрын хийдэд хэрэгжүүлж байгаа тэр төслөө манай уншигчдад товчхон танилцуулна уу?

Манай төслийн нэр Mongolian Buddhism Revival Project (Монгол дахь Буддын шашны Дахин Сэргэлт). Товчлохоор MBRP болчихно. Бараг л MPRP (МАХН) байгаа биз дээ? (хошигнонгуй инээв). Анх Хамрын хийдийн тахилч байсан, одоо бол менежер Алтангэрэл нартай уулзаад, эхлээд тэдэнд чухам юу шаардлагатай, ямар тус дэм хэрэгтэйг олж мэдэхээр ажилласан. Залуу ламаахай нарыг Энэтхэгт болон, Улаанбаатарт илгээж сургах хөрөнгө мөнгө, тэтгэлэг тэдний хувьд тулгамдсан шаардлагатай хэрэгцээ болоод байв. Ингээд эхний ээлжинд Энэтхэг дэх Серагийн дацан, шашны сургуулиудтай холбоо тогтоож “Говиос Энэтхэгийг хүртэл” гэсэн нэрийн доор 11-34 настай 10 эрэгтэй, 9 эмэгтэйг тэнд сургахаар илгээсэн. Равжаагийн нэг онцлог нь эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийг хүйсээр ялгаварлалгүй ном эрдэмд сургадаг, ном сурахад бүх хүн адил тэгш эрхтэй гэж үздэг байсан юм. Энэ уламжлалыг үргэлжлүүлэн, охидыг бас тийнхүү илгээсэн хэрэг. Одоо хүртэл бид тэр хүүхдүүдийнхээ багш нартай байнгын холбоотой байгаа. Залуучууд маань хичээл номоо тун сайн сурч байгаа гэж үргэлж магтаал сонсч байдаг. Зарим нь бүр сургуулийнхаа олон зуун сурагчдыг сурлагаараа манлайлж, тэдэн дотроо шилдэг нь болсон байна билээ.

Энэ хүүхдүүд хэдийд номоо үзэж дуусгах вэ? Ямар нэг зэрэг цол хамгаалах уу?

Хугацаа нь хүн бүрийн хувьд өөр л дөө. Гэхдээ арваад жил сурах байх. Шарын шашнаас улааны нэг ялгаа байдаг. Гэлүгбагийн номонд эхлэн сурч байхад ёс жаягийг цээжлүүлэх сургалтад ихэд анхаарч чухалчилдаг. Нямавагийн номонд харин суралцахын сацуу тунгаан бодох, бясалгах зэргийг шууд үйлдэж болдог онцлогтой. Тэгэхээр тэдний зарим нь цаашид судалгааны чиглэлийг сонгоно гэвэл үргэлжлүүлээд нарийвчлан үзэх байх, зарим нь бясалгалд анхаарлаа хандуулж болно, зарим нь шашны янз бүрийн ёслол жаяг зэргийг тухайлан үйлдэхэд суралцаж ч болно.

Төслийн тань хоёр дахь чиглэл юу сан билээ?

Улааны шашны олон тооны чухал ном, хөлгөн судар байдаг. Монголоос тэдгээрийг олох маш хэцүү болсон байлаа. Ганц нэг нь Улсын Төв Нийтийн Номын Санд хадгалагддаг байх, гэхдээ л авч үзэхэд хялбар биш. Би багшдаа энэ тухай ярьсанд тэр судруудыг хэвлэж олшруулаад наад зах нь Хамрын хийдэд, цаашилбал бусад хийдэд ч өгөх нь чухал юм байна гэж болгоосон. Ингээд тэдгээр судрын бичлэгийг хийлгэж цахим ялтас (Сompact Disc)-т буулгаснаар энэ ажил амархаан хэрэгжих боломж бүрдсэн. Нийт 262 судрыг ингэж хэвлэж, Хамрын хийдэд бэлэглэсэн байгаа. Энгэрийн тань халаасанд тэр олон судар багтана гээд бодоод үз дээ. Энэ хугацаанд хийсэн өөр нэгэн ажил гэвэл орчуулгын баг байгуулж төвд хэл дээрх уншлага, мааниудыг монгол хэлэнд хөрвүүлж хэвлүүлсэн. Эхлээд төвдөөр, доор нь төвд дуудлагыг нь кирилл үсгээр галиглаад, монгол хэлээрх хадмал орчуулгын хамт хэвлүүлж гаргасан. Ойрын ирээдүйд бидний хийхийг зорьж байгаа өөр нэг ажил бол улааны шашны, эрдэмтэй лам нарыг Монголд урьж хичээл ном заалгах явдал байгаа юм.

Ном эрдэмтэй лам нараар хичээл заалгана гэдэг тань лам нарт уу, жирийн хүмүүст үү?

Наадах чинь их сонирхолтой асуулт байна. Бид аль алинд нь хичээл заалгана гэж төлөвлөж байгаа. Энд Америкт бол Буддын шашинтай хүмүүсийн ихэнх нь лам нар биш, энгийн хүмүүс байдаг. Манай хийд бол арай өөр л дөө. Манайх 40 гаруй лам хувраг, хандмаатай, энэ тоогоороо Хойт Америктаа их дээгүүрт орно. Бусад газар бол Америк буддистуудын ихэнх нь сахил хүртээгүй, “хар” хүмүүс байдаг. Одоогийн Монгол дахь байдлыг харахад лам нар жирийн хүмүүст шашны мөн чанарын талаар зааж ойлгуулах нь бага байх шиг санагдсан. Миний танил олон хүн өнөөдрийн Монголын сүсэгтнүүдийн байдал, сүм хийдэд очоод ном уншуулах, ламд өргөл барих төдийгөөр хязгаарлагдаж, уншуулсан номынхоо учрыг өөрсдөө ойлгохгүй байдагт сэтгэл дундуур явдгаа хэлж байгаа. Тийм учраас бид сургаал номыг жирийн иргэд, олон түмэнд илүүтэй ойртуулна гэж бодож байгаа. Америкт хүмүүс Буддизмыг амьдралынхаа хэв шинж, өөрсдийнхөө зам мөр гэж ойлгодог. Угаасаа Бурхан багш шашнаа мухар сохроор шүтэн бишрэх зүйл гэхээсээ илүү тухайн хүн өөрийн хэрхэн амьдрах зам мөр, тунгаах арга хэмээн айлдсан юм шүү дээ. Сүм хийдэд очоод мөргөх, өргөл өргөх төдий биш маань, бясалгалын утга чанарыг тунгаан ойлгож, өөрсдөө бясалгаж сурах гэсэн хүсэлтэй хүн Монголд маш олон байдаг юм билээ.

Энэ бүх төсөл, үйл ажиллагаагаа цаашид хир удаан үргэлжлүүлнэ гэж бодож байна?

Анх намайг Монголд явахад багш маань “Гончиг оо, чи энэ үйл хэргийг хоёр, гурван жилийн хугацааны юм биш, хоёр гурван насныхаа ажил гэж санаарай” гэж хэлж сургасан. Монголд коммунист дэглэм ноёрхсон, хүний амьдралын үргэлжлэх дундаж хугацаагаар барагцаалахад хоёр гурван үеийн туршид шашингүй, сүсэг бишрэл алдагдсан жилүүд байлаа. Тиймээс энэ бүхнийг сэргээн хөгжүүлэхэд цаг хугацаа, тэвчээр, хүч чармайлт хэрэгтэй. Тэгээд ч өнөөдөр чинь хорин нэгдүгээр зуун шүү дээ. Христийн шашныхан их мөнгө хөрөнгө зарцуулж өрсөлдөхийг хичээж байна, зах зээлийн эдийн засгийн хүчин зүйлүүд ч нөлөөлж байна. Энэ тохиолдолд хэт яарч богино хугацаанд их үр дүнд хүрнэ хэмээн хүсч хүлээх хэрэггүй. Хийх ажил бол маш их байна. Жишээлж хэлэхэд Хятадад явагдсан Соёлын хувьсгал Төвдэд хэчнээн их уршиг тарьсан. Гэхдээ Далай лам болон түүнийг дагаж Энэтхэг, Балбад дүрвэн гарсан төвдүүд шашин, соёлоо үндсэнд нь авч үлдэж чадсан. Гэтэл 1930-аад онд Монголд болсон хэлмэгдүүлэлт түүнээс илүү хор хөнөөл учруулсан. Яагаад гэвэл монголчуудад гадаадад дүрвэж, шашин соёлоо хадгалж үлдээх боломж байгаагүй. Тиймээс тэр үеэр сүйдсэн шашин, соёлыг сэргээхэд үнэхээр амаргүй. Хойд насандаа хүний төрлийг олж Монголд төрөөд энэхүү их үйл хэргээ үргэлжлүүлж бас болно ( хөхиүн инээв).

Үргэлжлэл бий