Ер нь сүүлийн жилүүдэд энэ өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлж, хэлмэгдсэн хүмүүсийн үр хүүхэд, ач зээд нөхөн олговор олгож байгаа. Төр засаг ч уучлал гуйсан. Цагаатгаж байгаа гэдгээ илэрхийлж. Гэхдээ 1939 оны хэдмэгдүүлэлт ил цагаан байсан. Харин одоо төр, засаг далд аргаар иргэдийг хэлмэгдүүлж, эрүүл мэнд, амь насаар нь хохироож байна гэж “Хохирогчдын холбоо”-ныхон мэдэгдэж байгаа юм. Хамгийн энгийн жишээ бол Хонгор сумын асуудал. Одоогоос таван жилийн өмнө эхэлсэн энэ асуудал одоо болтол хэл ам дагуулсаар байгаа.

Тэндхийн иргэд долоо хоногт 2-3-аараа үхэж байна. Гэтэл бүхэл бүтэн сумын иргэдийн амьдралаар тоглосон албан тушаалтнууд тушаал ахиж, эрх мэдэлд хүрсээр байгаа нь сонирхолтой. Өнгөрсөн даваа гарагт Хонгор сумын иргэн Ц.Мөнхбат “2007 оны дөрөвдүгээр сараас эхэлж өнөөг хүртэл манай суманд 60 гаруй эх зулбаж, 435 малыг албан ёсоор устгасан. Зүгээр хордлого аваад үхсэн малын тоо бол хэдэн мянгад хүрсэн байх. Мал яах вэ, хүн их үхэж байна. Өнгөрсөн хугацаанд 90 орчим хүн хорт хавдраар нас барсан. Өнгөрсөн долоо хоногийн даваа гарагт гэхэд нэг хүн элгээрээ бөөлжөөд нас барчихлаа. Одоо 30 гаруй хүн хорт хавдартай байна. Тийм байхад Хонгор сумыг нүүлгэн шилжүүлэх талаар ямар ч ажил зохион байгуулахгүй байгаа. Энэ албан тушаалтнууд биднийг малаас дор үзэж байгаа юм. Малын халдварт өвчин гарахаар яаж онцгой байдал тогтоож, хорио цээрийн дэглэмд оруулдаг билээ. Гэтэл биднийг тэгэхгүй байна. Тийм байтал Хонгор сумыг устгасан албан тушаалтнууд бүгд өндөр албан тушаалд хүрсэн байдаг. Нөхцөл байдал ийм л байна” гэж ярьсан юм. Хамгийн ноцтой нь Хонгорын хордлогыг нууж, асуудлыг хамуу, тэмбүү болгон хувиргасан шидтэнүүд бүгд өндөр албан тушаалд очсон гэдэгт байгаа юм.

Хонгорын хордлогын эх үндсийг Л.Амарсанаа тавьсан гэв
Хонгорт гурван хятад иргэн монголчуудтай нийлж цианит натриар алт угааж байгаад баригдсан. Тэр нь Хонгор сум үхлийн аюултай бүс нутаг болох эх үндэс болсон. Хамгийн гол нь Хятадын гурван иргэнийг хэн авчирсан бэ гэдэг нь сонирхолтой байсан. Тэгвэл Хонгор сумын иргэн Ц.Мөнхбатын хэлж байгаагаар гурван хятад иргэнийг Улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын дарга асан Л.Амарсанаа оруулж ирсэн гэнэ. Л.Амарсанаа Дархан-Уул аймгийн Засаг дарга, Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын дарга, МАХН-ын нарийн бичгийн даргын албыг хашч байгаад БНХАУ-д Элчин сайдаар сууж байсан. Тиймээс албан ажлынхаа журмаар гурван хятад иргэн оруулж ирж, Хонгор суманд алт угаалгасан гэх юм билээ. Тухайн үед Хонгор суманд алт олборлох зөвшөөрөлтэй нэг ч компани байгаагүй гэдгийг албаны хүмүүс хэлдэг. Тэгэхээр Л.Амарсанаа дарга албан тушаалаа ашиглаж, хувиараа хятад ажилчин оруулж ирсэн ч байж болно гэдгийг иргэд хэлж байна. Ямар ч байсан мань хүн сүүлд сонгуулийн өмнө Улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын дарга болж, цахим үнэмлэх “гацаах” зэрэг чухал ажлыг хийсэн хүн. Тухайн үед түүний дүү Л.Энхболд Дархан-Уул аймгийн ИТХ-ын дарга байсан юм билээ. Тэгэхээр мань хүн дүүгээрээ дамжуулж, Хонгорт хятадууд аваачсан байх. Одоо Л.Энхболд нь Дарханы халамжийн газрын байцаагч хийж байгаа гэнэ билээ.

Гол буруутан нь Д.Хаянхярваа
2007 онд Хонгор хордож эхлэхэд Дархан-Уул аймгийн Засаг дарга Д.Хаянхярваа байсан. Л.Амарсанаа дарга Хятадаас хоёр гурван харь элгийн хүн авч ирж, Хонгор сумыг хордуулж байхад хамаг гол зөвшөөрлийг тэр өгч, найр тавьж байсан гэдгийг иргэд хэлж байна. Тухайн үед Д.Хаянхярваа дарга Хонгор сумын Засаг даргаар Ч.Чүлтэмбат гэдэг хүнийг томилсон байдаг юм билээ. Ч.Чүлтэмбат Д.Хаянхярваа даргын баруун гар байсан юм гэсэн. Ерөнхийдөө Л.Амарсанаа даргын явуулсан хүмүүсийг Д.Хаянхярваа дарга баруун гараараа дамжуулж, Хонгорт дураараа дургих боломж олгосон гэсэн үг. Сүүлдээ эрхэм дарга УИХ-ын гишүүн, Сангийн сайд хүртэл албан тушаал хүртэж, “шагнал” авсан. Үндсэндээ Хонгорыг хордуулсныхаа төлөө авсан “шагнал” гэсэн үг. Сая сонгуулиар сайд асан Д.Хаянхярваа Дархан-Уул аймагт сая төгрөг тараасан шигээ давхиж явсан гэж байгаа. Тэгэхэд Хонгор сумынхан уух усгүй харангадаж, хорт хавдраар хорвоог орхисоор. Энэ бүхний хамгийн гол буруутан нь Д.Хаянхярваа гэж Хонгор сумынхан үздэг гэдгийг одоо ч илэрхийлсээр байгаа юм.

Ч.Чүлтэмбат гэгч хэн бэ
Албан тушаалтны баруун гар болж, албан тушаал ахисан Ч.Чүлтэмбат гэгч нь 800 шоо метр модыг хууль бусаар огтолж, иргэдийн газрыг булааж авсан хэргээр АТГ-т шалгуулж байгаа нөхөр. Түүнийг 15 мянган га газар зарсан гэдгийг Хонгор сумын иргэд ярьдаг юм билээ. Үндсэндээ Хонгор сумыг там болгож, газрыг нь зарж, модыг нь устгасан “дайсны цэрэг” юм байх. Одоо Дархан-Уул аймагт амьдарч, тэндээс ажлаа хийдэг юм гэнэ билээ. Сумандаа амьдардаггүй ажлаа хийдэг Засаг дарга гэж ч юу байх вэ. Хэрвээ Хонгор сум албаны хүмүүсийн яриад байгаагаар огт хордлогогүй юм бол Ч.Чүлтэмбат дарга сумандаа амьдраад, ажлаа хийгээд байх байсан биз ээ.

Албан тушаалтнууд ямар “бялуу” хүртэв
Хонгорт хордлого илэрч, асуудал ид сөхөгдөж байх үед хариуцлагатай алба хашч байсан хүмүүсийг нөхцөл байдлыг нуун дарагдуулсаных нь төлөө хариуцлага тооцох ёстой гэдгийг “Хохирогчдын холбоо”-нд нэгдсэн иргэд хэлж байгаа юм. Тухайн үед Онцгой байдлын сайд байсан С.Отгонбаяр одоо Мэргэжлийн хяналтын Ерөнхий газрын даргын албан тушаалд томилогдох сурагтай. Мөн Онцгой байдлын ерөнхий газрын Цацраг химийн хордолтоос хамгаалах асуудал хариуцсан мэргэжилтэн, шадар ахмад Г.Буянтогтох гэдэг хүн ч тухайн үедээ Хонгорын хордлогыг нуун дарагдуулах, цианит натри биш цемент байсан гэдэг “онигоо” зохиоход голлож оролцсон, үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг юм билээ. Бүр нарийн яривал Хонгорын хордлого гарч байх үед ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж байсан гэдэг. Үйл явдлын дараа Хонгор хордоогүй гэсэн илтгэлийг бүх албан тушаалтнууд давтаж байхад мань хүн ч тиймэрхүү утгатай зүйл ярьж байсан. Түүнийхээ төлөө хоёр жилийн өмнө Өмнөговь аймгийн Онцгой байдлын хэлтсийн даргаар томилогдсон гэдгийг Хонгорын хорт хавдартай иргэд хэлж байна.

Бас л албан тушаалын “бялуу” хүртэж. Түүнээс гадна тухайн үеийн Хөдөө аж ахуйн дэд сайд Ж.Сауле, БОЯ-ны хүрээлэн буй орчин байгалийн нөөцийн мэргэжилтэн Л.Жаргалсайхан, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын дарга асан Д.Батбаатар зэрэг олон хүний нэрийг дурьдаж болно. Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын дарга Д.Батбаатар тухайн үед ажлаасаа хөөгдөх шахам гарсан хүн. Гэтэл сүүлд нь Ерөнхий сайдын зөвлөх болсон. Дараа нь “Эрдэнэс Оюутолгой” компианийн гүйцэтгэх захирал болсон. Түүнийг Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын даргаас огцруулах гэж иргэд жагсч, тэмцэж байлаа. Дээр дурьдсан БОЯ-ны хүрээлэн буй орчин байгалийн нөөцийн мэргэжилтэн Л.Жаргалсайхан тухайн үед Хонгорын хордлогыг саармагжуулах ажилд гар бие оролцсон юм билээ. Гэхдээ Хонгорыг цианитад хордоогүй, мөнгөн уснаас болж байгаа юм гэсэн маягтай ярилцлага өгсөн байсан. Ямартай ч одоо бол мэргэжилтэн байсан Л.Жаргалсайхан Үндэсний зөвлөлийн дарга болж, албан тушаал ахисан байгаа. Энэ мэтээр дурьдаад байвал тухайн үед Хонгорын хордлогыг дарагдуулах, хордоогүй гэсэн байдлаар хандаж байсан хүмүүс бүгд албан тушаалд хүрсэн гэж ярьж байгаа иргэн Ц.Мөнхбатын яриа батлагдаж байх шиг байна.

Б.Батнаран Хонгор сумын иргэдээр даажигнаж байна
Энд дурьдалгүй өнгөрч болохгүй нэг хүн бол “Мич” компанийн захирал, Хонгор сумын Засаг дарга асан Б.Батнаран юм. 2006 оноос эхлэн "Мич" ХХК-ийн уурын зууханд түүний ах Б.Батболд болон хятад иргэд цианит, натри ашиглан алт угааж гадагшаа алдсан гэдэг. Тэрхүү алдагдсан химийн бодис бүхий ус, засмал замын урд талын тосгон руу хальж хүн, мал хордуулсан. Ерөнхийдөө Хонгор сумын хордлого ч бас түүнтэй салшгүй холбоотой. Гэтэл Дархан-Уул аймгийн Засаг дарга Д.Хаянхярваа түүнийг өмгөөлж байсан. Яагаад гэвэл Б.Батнаран түүний хүн. Гэтэл одоо Б.Батнаран дахин Хонгор сумын Засаг дарга болох гэж улайрч, иргэдэд ус татаж өгнө хэмээн амлаж байгаа гэнэ. Эхлээд хордуулчихаад, ундны усгүй болгочихоод одоо усаар хангана гэж ярьж яваа этгээдэд хариуцлага тооцох төр засаг байгаа гэдэгт иргэд итгэж байгаагаа илэрхийлж байгаа юм. Хордоогүй Хонгорт одоо ч иргэд хорт хавдраар амь насаа алдсаар байхад хордуулсан нөхдүүд нь албан тушаалын төлөө тэмцэж явна.