Эхнэр, хүүхэд, бэр ач нарын хамт Ховд хотноо 48 дахь жилдээ оршин суугаа. Баян-Өлгийн уугуул боловч, Ховд аймагт анх 1964 онд сургууль төгсч ирж ажил, амьдралын гараагаа эхэлсэн. 1998 онд автомашины осолд орж баруун хөлөө тайруулж, нуруу, түнх, зүүн гарт гэмтэл авснаас албан ажил үргэлжлүүлэн хийх ямар ч боломжгүй болсон.

Ховд хотын захын ус, намаг, цэвдэг мөстөлттэй Рашаант хэмээх багын нутаг дэвсгэрт түүхий тоосго, үнсэн блокоор хольж барьсан гap галлагаатай, газар байшиндаа амьдарч сууна. Өвчний зовиур, сэтгэл санааны байнгын дарамт, шаналгаатай, хорвоогийн олон бор хоногийг өнгөрөөсөөр суумгай хүүхэд адил байна. Ахуй, амьдрал ч туйлын дорой байгааг нуух юун. Би 37 жил МАХН-ын (одоо Монгол Ардын Намын гишүүн) үйл ажиллагаа, үзэл бодлоор хүмүүжсэн нэгэн. Улс төрийн ууган хүчин МАХН- тай ажил, амьдралаа холбосон тэр өнгөрсөн он жилүүд миний амьдрал, ажил үйлст сайн сайхнаар нөлөөлсөн. Хувь хүний хувьд нам надад буруу, зөрүү, гэм хор үзүүлээгүй, ажил, албанд хатуужил сургасанд өнөө ч талархаж сууна. Сүүлийн жилүүдэд зарчим алдагдаж, ялангуяа 2008 оны УИХ-ын сонгуулиас хойш зөвшилцөл, эс зөвшилцөл улам их ширүүсч, 2012 оны УИХ, Нийслэлийн иргэдийн хуралд МАН олонх суудал авч төр барих хэмжээнд хүрч чадаагүй цөөнх болсонд хэд хэдэн хүчин зүйл хүчтэй нөлөөлсөн гэж би намын жирийн ахмад хүний хувьд үздэг.

1.МАН-ын дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, нарийн бичгийн дарга нар, Удирдах зөвлөл, Төв, орон нутгийн намын анхан шатны байгууллагын удирдлагууд намын мянга, мянган жирийн гишүүдийн санал бодлыг сонсох, манлайллыг дээшлүүлэх, гишүүдтэй холбоотой ажлыг умартан мартаж, намын гишүүдээ мартсан.

2. У.Хүрэлсүх тэргүүтэй намын удирдлага, Удирдах зөвлөлийнхөн 2010 оны сүүлчээс "MAXH” гэсэн дөрвөн үсгээс “X” буюу “Хувьсгалт” гэсэн үг, үсгийг авч хаях хүсэл эрмэлзэлтэй болж ёсоор нь болгосон нь намын гишүүд хоёр хуваагдаж Н.Энхбаяр, Шинэбаяр тэргүүтнүүд "МАХН” буурь сахиж үлдэж 2012 оны УИХ-ын сонгуульд энэ намаас нэр дэвшигчид 11 суудал, намаас урваж ИЗНН-д элссэн зарим хүмүүс нэг суудал эзэлсэн нь Монгол Ардын Нам авах ёстой 12 суудпыг эзэлсэн нь нам олонх болж чадаагүйд шууд нөлөөлөв.

3.2012 оны УИХ-ын сонгуульд Монгол Ардын Намын удирдлага, Удирдах зөвлөл намдаа баттай, баталгаатайгаар суудал авч ирэх улс төрчид, ялангуяа залуу лидерүүд, улс төрийн ноён нуруутай боловсон хүчнүүдийг дэвшүүлээгүй. Намдаа “мөнгө хөрөнгө, бэл бэлчинтэй, хөрөнгөлөг хүмүүс танил талын хүмүүсийг илгээснээс “Онгоцны суудал” хоосон ирэв. Албан тушаалаа хортойгоор урвуулан ашиглаж, иргэдийн санал авч, өөрийнхөө сонгогдсон Дархан-Уул аймагт бусад аймаг, хотын (эл аймаг, УБ хот) ахмад өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд улсын төсөвт суусан нэг сая төгрөгийн сүүлийн 340 мянгыг аваагүй (одоо хүртэл) байхад Сангийн сайд, Засгийн газрын гишүүн Хаянхярваа гэгч 670 мянга буюу бүтнээр нь гүйцээж өгч парламентын суудалд тухалсан нь байж болохгүй гэмт хэрэг учир эгүүлэн татаж, гишүүнчлэлээс чөлөөлөх нь хууль зүйд нийцнэ.

4.Ийм будлиантай гэх Өвөрхангайн Төмөрхүү, Чинзориг, Увсын Чойжилсүрэн, Хүрэлбаатар, Эрдэнэтийн Содбилэг, Дорнодын Номтойбаяр нарыг эгүүлэн татвал зохино. Ө.Чойжилсүрэн гэгч 2008 онд мөнгөөр зодож гарсан.

5.МАН-ын Удирдлага, Удирдах зөвлөл намын бат илэрхийлэх солих (МАХН-ыг МАН-аар) ажлыг улс төр, үзэл, суртал, зохион байгуулалтын өндөр хэмжээнд хийгээгүй. Намын 180 орчим мянган гишүүний бат илэрхийллийг гишүүн тус бүртэй уулзаж элсэх, эс элсэхийг нь асуугаагүй анкет, хувийн хэргээс нь шууд хуулан бичиж “Айлын хуримын урилга” тарааж байгаа хэмжээнд тараасан. Энэ нь олон жилийн өмнө сэтгэл зүрхээрээ элссэн гишүүд (МАХН) энэ удаад “Сэтгэлгүйгээр элссэн” МАН болсон нь “Намын нэр хүндэд муугаар нөлөөлсөн. “Нам ялагдвал хариуцлагыг би хүлээнэ” гэж уриа хашгирсан У.Хүрэлсүх хаана байна.

6.Миний, та бүхний нам хэдийгээр 2012 онд олонх суудал аваагүй ч намын шинээр сонгогдсон удирдлага, Удирдах зөвлөл дүгнэлт хийж, намд шинэчлэлт, өөрчлөлт гаргаж, жирийн гишүүдтэй тулж ажиллах, тэдний санал, бодлыг сонсч намын манлайллыг дээшлүүлэх нь юунаас ч чухал. Орон нутгийн болон Ерөнхийлөгчийн сонгууль айсуй...

7.Энэ нийтлэлийн гол баатар нь болох миний сонгосон төрийн түшээ (2008.2012 онд) С.Бямбацогтод гомдсон хувийн гомдлоо 2012-05-30нд бичиж намын удирдлагад хүргүүлсэн захидлын хэсгийг оруулан бичив.

УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт Ховд аймгийн Жаргалант сумын (Ховд хот) Засаг даргын орлогч Нохойжав нарт гомдож, сэтгэл дундуур байгааг бичье.
2012.5.30 Монгол Улсын Үндсэн хуульд Монгол Улсын харьяат иргэн хэвлэн нийтлэх, шүүмжлэх, үг хэлэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэнийгч чөлөөтэй шүүмжлэх, хэн нэгнээс хараат бус байх онцгой заалтууд байдаг. Би 2010 оны наймдугаар сарын 1-ний өдөр Ховд хотоос 12 км орчим Буянт голын хөвөө Шүүтийн тохой хэмээх ховдчуудын амрах, зугаалах газарт энэ үед томилолт, ажлаар ирсэн С.Бямбацогт гишүүнтэй уулзахаар хос таягтай (Балдак) мөлхөх шахам такси хөлсөлж очиж сонгогчийн хувьд анх удаа уулзсан билээ. Уулзахаар зорьж очсон учир шалтгаан нь гишүүн сонгогдсон тойрогтоо олонтоо ирсэн боловч, тахир дутуу, хөлгүй миний хувьд араас нь нэхэн хөөж даган очих боломжгүйгээс олон удаа өөрийн ахуй, амьдралын талаар өргөдөл, хүсэлт баталгаат шуудангаар явуулаад байсан ч нэг ч удаа хариу ирээгүй юм. Өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, МАХН-ын (одоо Монгол Ардын Намын) гишүүн намын ахмад зүтгэлтэн намайг энэ төрийн эрхэм түшээ харьцахгүй нь зөв л дөө! Өөрөөр хэлбэл, сонгогч би гишүүний өмнө “Бөөс” юм. Сонгогчдоос зугтах боллоо!... Сонгогч бид зөвхөн санал өгөх өдөр л тэдэнд хэрэг болох юм. Сонгуулийн маргааш бид хэн ч биш гэдгийг ойлгов.

Тэртээ 1975 онд миний сэтгэл зүрхээрээ элссэн МАХН, өнөөдрийн нам, өөрөөр хэлбэл, миний, та бидний намаас төрд илгээсэн С.Бямбацогт шиг гишүүн олширвол 2012 онд манай нам ялагдах магадлалтай. Ховдчууд сонгууль, сонголтын “өнгийг” 2012 онд өөрчлөх бололтой, ажиглагдаж байна гэж 2012.5.30-нд С.Батболд, У.Хүрэлсүхэд захидал бичсэн ч тоож хариу ирүүлээгүй, хүнд суртал гэж энэ буюу. УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт, Жаргалант сумын Засаг даргын орлогч Нохойжав нарт хандаж би уулзахаар зорьж ирсэн шалтгаан, өөрийн амьдрал ахуй байдлын талаар илэн далангүй, дэлгэрэнгүй ярив. Тэд ч халуун дулаанаар анхаарлаа хандуулав.
-1970-аад оны эхэнд хотын баруун зах, ус намагтай цэвдэг орчинд түүхий тоосго, үнсэн блокоор хольж барьсан энгийн галлагаатай шавар байшинд өнөө хүртэл 40 шахам жил болж, уг байшин сүүлийн 10 жилд гурван удаа нурж унаж, урсгал засвар хийсэн ч хүн амьдарч суух ямар ч боломжгүй гэсэн аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газрын Барилгын улсын байцаагч Чанцалын акт материал, өөрийн амьдарч суугаа Рашаант багын Засаг даргын бичиг, аймгийн Онцгой байдлын газрын орлогч, дэд ахмад Баянмөнхийн уг орон байрыг газар дээр нь ирж үзэж, цаашид энд сууж болохгүй, нуралт үүсч, гэр орны хүмүүс дарагдаж болзошгүйг анхааруулсан бичиг баримт бүгдийг танилцуулсны эцэст гишүүн, Засаг даргын орлогч хоёр надад хандаж дараах хариулт өгөв.

...Өндөр настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, намын ахмад гишүүн, зүтгэлтэн таны орон байр хэд хэдэн удаа нурж унаж, суулт, хагаралт үүсч цаашид энд амьдрах боломжгүй болсныг дээрх хүмүүсийн тодорхойлолт, акт, дүгнэлтүүдээс бүрэн ойлголоо.Танд дараах, тусламж дэмжлэгийг үзүүлье. Нэгэнт орон нутагт хувийн компаниудын барьж ашиглалтад оруулж буй байрууд зөвхөн нэг өрөө гэхэд 30- 35 саяын хооронд байгаа. Ийм байр олгох боломжгүй учир та хуучин байраа нурааж дахин ашиглах боломжтой тоосго, үнсэн блок ялзраагүй модон материалыг ашиглаж сэргээж, барилгын мэргэжлийн хүмүүсээр бариулж аваарай. Танд нэг сая төгрөг тойргоо хөгжүүлэх, хөрөнгө оруулалт, тойргийн иргэд, хөдөлмөрчид, сонгогчдын нийгмийн асуудалд зориулан олгож буй нэг тэрбум төгрөгөөс ойрын өдөр олгоно. Үүнийг Засаг даргын орлогч, та, бид гурав гурвалжилж гар барьж баталгаажуулж байгаа нь энэ шүү гэж гишүүн нүүрэндээ инээмсэглэж байж бид гар барив. Энэ инээмсэглэл доромжлолын “инээмсэглэл” байжээ. Социализмын үед Депутат ард түмний зарц гэдэг байлаа. Тэгвэл одоогийн УИХ-ын гишүүд иргэд, сонгогчдын ноёнтон боллоо. Ингээд би нөгөө Алтан загасны үлгэрт гардаг загасчин өвгөний дүрээр баярласандаа ура хашгирах шахам шавар байшиндаа ирэв. Гишүүн, Засаг даргын орлогч хоёр намайг “гол гаргаж, чулуу хөөлгөн хууран мэхэлсэн” гэдгийг яахан төсөөлөх билээ. 2010 оны наймдугаар сарын 11-нд шавар байшингаа нурааж буулгав. Хоёр эрхмийн өгөх амлалт (тусламж) гэх заль мэхэнд өвдөг шороодож, сөхөрч хуучин байраа сэргээх гэж банкнаас олон сарын өндөр хүүтэй тэтгэврийн зээл авч давж чадахгүй их өрөнд оров.

Гишүүн, Засаг даргын орлогч хоёр танд тусалж, дэмжих ямар ч боломжгүй гэж шударга үнэнийг хэлсэн бол би ингэж өрөнд орохгүй байсансан. Ингэхэд би төрд парламентад хэнийг илгээв, цаашид хэрхэх талаар нэгэн ойлголттой болж, хууран мэхлэх нь” жирийн сонгогчид ямар “гай гамшиг” учруулдгийг яс махаараа мэдэрч сууна. Түүнээс хойш хоёр жил болж, олон удаа хүсэлт явуулсан ч 10 төгрөг ч өгсөнгүй. Тойргоо хөгжүүлэх тэрбум төгрөгөөс 1 сая төгрөг өгөх сэтгэлийн тэнхээ гишүүнд байгаагүйд харамсч байна. Тэр нас, биенээсээ заль мэх нь дэндсэн этгээд байжээ. Би гишүүн, засаг даргын орлогч хоёрт гомдсон гомдлоо С.Батболд Ерөнхий сайд, Гүйцэтгэх засаглалын тэргүүний хувьд биш, миний намын даргын, мөн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүхэд хандаж ил захидал илгээж байв. Гишүүн сонгогдсон дөрвөн жилийн хугацаанд тойргийн өрх толгойлсон ганц бие эмэгтэй, эрэгтэй, тахир дутуу, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, өндөр настан, амьжиргааны баталгаажих түвшнээс доогуур орлоготой, орлогогүй өрх айлд ямар нэгэн тусламж дэмжлэг үзүүлэв үү, үгүй шүү ёстой үлгэр...

2008 оны УИХ-д улс төрийн нам, эвслүүд аймаг, хот, дүүргүүдийн намын байгууллагуудын бага хурал (Бүгд хурал билүү) өрсөлдөх хүмүүсийг онооны дарааллаар байр эзлэхэд Ховдын намын хорооны хуралд С.Бямбацогг оролцоогүй, үзэгдээ ч үгүй. Сонгуульд санал хураах өдрөөс 20 хүрэхгүй хоногийн өмнө түүний нэр гэнэт цойлон гарч ирэв.Түүнд гэнэтийн “Аз” тохиов. Тэр тэнгэрээс од шүүрэв. С.Бямбацогт парламентын танхимд анхлан алхан ормогц “Их сэргэлэнтэж” эхэлсэн байгаа. Манай казах ардын нэгэн цэцэн үгэнд, “Аса кайрат тас жарады, Тас жармаса бас жарады” гэсэн байдаг. “Бас жарады” нь онох болов уу! Би залуу улс төрч (Парламентын отгон нь) С.Бямбацогтыг ноён нуруутай, залуудаа улс төрд гарч ирлээ.

Намд тулахтай, ажил хэрэгч нэг хүн нэмэгдлээ гэж итгэлтэй харж, бодож төсөөлж суусан. Харамсалтай нь тийм хүн биш бололтой. Тэрээр 2010 онд ч билүү, парламентын нэгэн нэгдсэн хуралдаанд хоёр намыг хооронд нь хагаралдуулж үг, хэлээр доромжлон хатуухан үг хэлж яс хаяв. Нэг л биш. Буруугаар сэхэж байгаа биш үү. Ардчилсан нам руу дайрав. Хамтарсан Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд орсон Ардчилсан намын зургаан сайдыг та нарыг Засгийн газрын бүрэлдэхүүнээс хөөж гаргавал, хөөгдөж гарах уу, шууд асуув. Хойноос ирээд хот минийх, хотонд ороод хонь минийх гэдэг шиг та нар илүү, эрх, мэдэл эдлэх гэж байна уу гэж дайран доромжилсон хатуу үг чулуудаж танхим дотор, гишүүдийн хооронд таагүй уур амьсгал үүсгэв. Урд өмнө ганц нэг гишүүний хоорондын үг булаацалдах, жижиг маргаан /алба болон хувийн/ гарч байсныг эс тооцвол ийм хоёр намыг бүхэлд нь дайран доромжилсон цадиггүй үг хэлсэн хүн парламентад 3-5 удаа сонгогдсон төрийн түшээ, ахмад гишүүд ч хэлж байгаагүй гэж Монголын бүх ард иргэд дургүйцэж байлаа.

Аливаа эрх мэдэлтэн ч бай. Сайд, эрх баригчид ч бай, ямар аж ахуйгаа яаж хөгжүүлэх нь эрхийн асуудал боловч өндөр эрх мэдэл, албан тушаалаар бусдыг басамжилж, дарангуйлал тогтоож болохгүй л дээ. “УИХ-ын гишүүний халдашгүй эрх” гэдэг нэгэн “Бичигдсэн, бичигдээгүй” нэгэн цэцэн үг байдаг шиг. Тэр хир буртаг, тоос шороо халдаахгүй шил, толь биш шүү. Тойрог хөгжүүлэх гэх нэрийдлээр сүүлийн жилүүдэд тэдний халаасанд 500 сая- аас нэг тэрбумаар ч улсын төсөв буюу татвар төлөгчдийн мөнгө урсав, ямар үр дүн гарав. Хууль санаачилж, батлахаас мөнгө хөрөнгө зарж, тоглолт хийх эрх тэдэнд хэн олгов. Тэр “Их мөнгөний” зарцуулалтын эцсийн тайлан тооцоог шалгаж авч, хариуцлага тооцох нэг ч зүрхтэй хяналтын байгууллага байдаггүй гэнэ. Халдашгүй эрх гэгчийг хууль, журам дүрмээс хасч халдах эрхийг нь Монголын ард түмэн, сонгогч иргэдэд олгох цаг нь болсон. 2012 оны УИХ-ын сонгуулийн үр дүнгээр шинээр зохион байгуулагдсан парламент, Засгийн газарт Монголын ард түмэн их итгэл хүлээлгэж, цоо шинэ эрх ашигт нийцсэн олон, олон шударга бодит шийдвэр гаргана гэдэгт гэрэл, гэгээтэй харж итгэл төгс байна.

Б.КАВАШ
/УИХ-ын 16 дугаар тойргийн сонгогч, Монгол Ардын намын 1975 оны (МАХН) Ахмад гишүүн, зүтгэлтэн/