Ховд аймгийн Мянгад сумын нутаг дахь Халзан бүргэтэйн орд газарт үүссэн нөхцөл байдлын талаар манай сурвалжлах хэсгийнхэн өнгөрөгч долдугаар сард мэдээлж байсан билээ. Учир нь өнгөрсөн жилээс Халзан бүргэтэйд хайгуул шинжилгээний ажил явуулж байна хэмээн хэсэг хүмүүс өрөм тавьж, эхэлсэн ч үйл ажиллагааны тухай орон нутгийнханд тодорхой мэдээлэл өгөхгүй.

Тус газрын лиценз, зөвшөөрлийг ямар компани эзэмшиж байгаа, тэнд чухам ямар зорилго зорилт, ойрын болон хэтийн төлөвлөгөөтэйгөөр үйл ажиллагаа эхэлсэн, орон нутагтай ямар байдлаар хамтарч ажиллах нь тодорхой бус байсаар бараг хоёр жилийн нүүр үзсэн. Энэ байдал нь нутгийн ард иргэд, холбогдох мэргэжлийн болон албаны хүмүүс, байгаль орчин, эх орны хувь заяаны төлөө санаа тавьдаг зарим хүмүүсийг түгшээж эхэлсэн нь ч оргүй бус.

Нутгийн иргэд энэхүү учир битүүлэг байдлын цаана юу нуугдаж байгааг илрүүлэхийг хүссэний улмаас энэ оны намраас эхлэн дуу хоолойгоо нэгтгэхийг эрмэлзэж эхэлсэн. Тийм ч учраас хөдөлгөөн маягийн зохион байгуулалтад орохыг хичээн Халзан бүргэтэйд үйл ажиллагаа явуулж буй компанийхнаас энэ талаар мэдээлэл өгөхийг шахаж шаардаж байсан ч, компанийхан тэдний сонирхсон зүйлийнх нь талаар ам нээсэнгүй.

Уг нь Ашигт малтмалын тухай хуулийн 42 дугаар зүйлд заасны дагуу “тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь байгаль орчныг хамгаалах, уурхай ашиглах, үйлдвэр байгуулахтай холбогдсон дэд бүтцийг хөгжүүлэх, ажлын байр нэмэгдүүлэх асуудлаар нутгийн захиргааны байгууллагатай гэрээ байгуулж ажиллах” ёстой. Түүнчлэн гэрээ хийсэн бол ямар утгатайг нь иргэд мэдэж байх нь зүй ёсны асуудал.

Тэр ч атугай хуулийн 42.2, болон 42.3-т заасанчилан “дээрх асуудлаар тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь нутгийн захиргааны байгууллагатай хамтран олон нийтийн хэлэлцүүлэг явуулж болох” бөгөөд “тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчийн болон түүний байгаль орчныг нөхөн сэргээх үйл ажиллагаанд олон нийтийн хяналт тавих үүрэг бүхий төлөөлөгчийг иргэд дундаасаа сонгон ажиллуулах” эрх зүйн боломж нь бий.

Гэтэл нутгийн иргэд байтугай албаны хүмүүс энэ талаар тодорхой мэдээлэлгүй, дэмий хардаж сэрдсэн байдалтай байна. Тиймээс аймгийн Засаг дарга энэ асуудлыг шалгаж тогтоохыг үүрэг болгож, МХГ-аас шалгалт явуулсан аж. Шалтгалтын дүнгийн талаар улсын байцаагч Н.Эрдэнэчулуун өгүүлэхдээ Халзан бүргэтэйн ууланд хайгуулын болон ашиглалтын лизенз эзэмшиж байгаа “Монголиан нэйшнль риир ийрт корп” компани болон гүйцэтгэгч компаниудад шалгалт хийхэд юуны өмнө хуулийн дагуу хайгуул, ашиглалтын талбай дээр байлгах ёстой баримт бичгийн бүрдэлт дутуу байна гэв.

Тухайлбал, холбогдох хуулийн 35 дугаар зүйлд заасан “байгаль орчныг хамгаалах төлөвлөгөө, төрийн захиргааны байгууллага болон мэргэжлийн хяналтын албаар хянуулсан хайгуулын ажлын төлөвлөгөө нь байхгүй, орон нутагтай газар, ус ашиглах гэрээ байгуулаагүй байсан. Түүнээс гадна ашиглалтын лицензийг анхнаасаа хууль зөрчиж авсан нь илэрсэн.

Бидний зүгээс зөрчлийг арилгах тухай албан шаардлага өгч, торгууль шийтгэвэр ногдуулсан. Шаардлагад нэгдүгээрт, ашиглалтын лицензээр хайгуул хийсэн шалтгааныг тодорхой болгож, зөрчлийг арилгахыг үүрэг болгосон. Удаах нь бичиг баримтыг бүрдүүлж шалгуулах, гуравт сум орон нутагтай газар ус ашиглах гэрээ хийх асуудлуудыг тусгасан. Өнгөрсөн долдугаар сард уг компаниас албан шаардлагын дагуу хайгуулийн ажлын нэмэлт төлөвлөгөөг батлуулсан, орон нутагтай газар ус ашиглах гэрээ байгуулсан тухай бичгээр мэдэгдсэн. Уг хариу бодитой эсэхийг хянан нягтлаж амжаагүй байгааг тодруулсан.

...Хайгуулийн ажлын төлөвлөгөөтэй болж, газар ус ашиглах гэрээ байгуулсан нь бодитой бол сайшаалтай ч, нутгийн иргэдийн хүсэн хүлээгээд байгаачлан ажлын байр нэмэгдүүлэх, орон нутгийн дэд бүтцийг хөгжүүлэх чиглэлээр сум орон нутагтаа гэрээ хийх, тэдний хүсэлтийг хүлээн авч олон нийтийн хяналтыг бий болгох явдал үгүйлэгдсэн хэвээр байна гэсэн үг.

Түүнчлэн ашиглалтын лицензийг анхнаасаа хууль зөрчиж авсан, ашиглалтын лицензээр хайгуул хийсэн зэргийн уг шагт хүрэх нь мөн ялгаагүй чухал зүйл юм гэж үзэж болно. Энэ мэт асуудлуудаа цэгцлээд гольдролдоо орчихвол дэлхий дахинаа үнэ цэнэ нь хадаж байгаа газрын ховор элментийн нөөц агуулсан Халзан бүргэтэйн ордын хайгуул, шинжилгээний ажил амжилттай үргэлжилж, Монголын баруун бүс нутагт бас нэг үүц задрах нь ээ дээ гэсэн хүлээлтийг төрүүлэх нь магад.

Гэвч ач холбогдолтой зүйлийг эхнээс нь зөв гольдролоор нь явуулахгүй бол юу ч биш, бантан болоод өрөөлд гай удаж, өөрт лай хураах болуужин гэдгийг санууштай.
Ийнхүү эртнээс бодлоготой хандах асуудлуудын нэг нь уг орд газрыг стратегийн ач холбогдолтой гэх үү, түгээмэл тархацтай ашигт малтмал, эсвэл ердийн орд гэж үзэх үү гэдэг явдал.

Хуульд үндэсний аюулгүй байдал, улсын болон бүс нутгийн эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд нөлөөлөхүйц, эсвэл жилд Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний таван хувиас дээш хэмжээний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байгаа буюу үйлдвэрлэх боломжтой ордыг стратегийн ач холбогдолтой ордод тооцдог. Мөн барилгын материалын зориулалтаар ашиглах боломжтой, элбэг тархалт бүхий хурдас, чулуулгийн хуримтлалыг түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын ордод бусад төрлийн ашигт малтмалын хуримтлалыг ердийн ашигт малтмалын ордод хамааруулахаар заасан байдаг.

Ховдын Халзан бүргэтэй, Өмнөговийн Ханбогд, Дорноговийн нутаг дахь Мушгай худаг, Лугийн гол, гэхчлэн Монгол орны газрын ховор элементийн ордуудыг стратегийн ордод хамруулан авч үзэх нь зүй ёсны зүйл юм. Учир нь эдгээр орд нь олон жилийн ерөнхий судалгаа, химийн шинжилгээгээр эрдэс чулуулгийн агуулга нь дэлхийн дундаж кларкийн хэмжээнд, зарим эрдэс хүдэрт өндөр агуулгатай байгаа нь тогтоогдсон.

Нэн ялангуяа, дээрх ордуудын хувьд дэлхийд дээгүүрт орох нөөцтэй гэдэг нь урьдчилсан судалгаагаар илэрхий болсон ажээ. Ер нь газрын ховор элемент гэдэг бол өнөөгийн дэлхий дахины амин чухал хэрэгцээт хэрнээ хамгийн ховор олдоцтой байгаа ашигт малтмал гэдгийг санахад л аль ангилалд хамруулах ёстой нь тодорхой болно.

Халзан бүргэтэйн орд газарт байх боломжтой газрын ховор элементүүдийн дэлхийн зах зээлийн дундаж ханшыг сонирхуулбал, 100 грамм тутамд лантан 233 ам.доллар, цери 162, празеодим 480, неодим 100, самари 610, европи 20000, гадолини 20, терби 5040, диспрози 30, гольми 1722, эрби 765, тули 650, иттерби 1400, лютеци 1000, иттри 220, сканди 1400 ам.доллар байгаа юм. Тэрчлэн стратегийн орд газруудаа төр бодлогоор хамгаалахын тулд улсын төсвөөр хайгуул судалгаа хийлгэхээр төлөвлөж хэрэгжүүлэх нь зохимжтой.

Гэтэл энэ ордод үйл ажиллагаа явуулж буй компани ашиглалтын лизенз хүсэх нөхцөл бүрдээгүй байхад хууль зөрчиж, яаран сандран байж уг лицензийг гартаа оруулж авах, тэнд үйл ажиллагаа эхлэх гэж улайрах ямар шаардлага байна гэдэг нь сонирхол татаж байна. Эх сурвалжийн мэдээлсэнээр анх лизензийг нь авсан компани түүнийгээ бусдад шилжүүлсэн, эсвэл худалдсан, одоо эзэмшиж байгаа лицензний цаана Монголын төрд өндөр дээд алба хашиж байсан, хашиж байгаа нөхдүүд бий гэсэн хардлага байгааг буруутгах аргагүй.

Энэ чиглэлээр олон жил судалгаа хийсэн учир мэдэх нэгэн дээр өгүүлсэн бодлогын асуудлуудыг дурьдаад, ийм зүйлүүдээ цэгцлээгүй байж Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Германтай, Японтой очиж Монгол орны газрын ховор элементийг ашиглах гэрээ хийгээд явдаг нь нэн хачирхалтай гэж байсан. Үүнээс гадна сөхөж үзэх шаардлагатай бас нэг чухал асуудал гэвэл уг орд газраас ялгарч болох цацраг идэвхт бодисын агууламж, хэмжээ, үзүүлж болох нөлөөллийн тухай юм.

Бид өнгөрсөн хавар Халзан бүргэтэйд ажил гүйцэтгэж буй хүмүүсийн ахлагчийг нь урьж уулзахад тухайн газарт хайгуул хийж, нөөцийг нь бататган тогтоогоод олборлолт явуулах төлөвлөгөөтэй байгаа гэдгээ нуухгүй байсан. Цаашлаад ашиглалт явуулахад байгаль орчинд хортой нөлөөлөл байхгүй тэндээс гарах баялагт буюу, газрын хөрсөн доорх хэсэгт агуулагдаж буй “уран торий" цацраг идэвхт үйлчлэл бүхий бодисын агууламж зөвшөөрөгдөх буюу хүлцэх хэмжээнээс бага байгаа хэмээн танилцуулсан.

Тэгтэл зарим судлаачид эндээс дээж авч шинжилж үзэхэд уран торийн агууламж хүлцэх хэмжээнээс их буюу харьцангуй аюултай түвшинд байгаа нь мэдэгдсэн гэж байгаа. Хоёрт, энд олборлолт баяжуулалт явуулна гэвэл усны асуудал гэж маш том бэрхшээл бий. Тэнд ажиллагсад Ховд голоос ус зөөж ашиглана, энэ орд газар Ховд голоос 50 гаруйхан километрт оршдог нь маш том давуу тал гэцгээж байгаа ч баяжуулалт хийхэд асар их хэмжээний ус хэрэг болно.

Тиймээс хайгуулынхаа зардлыг яая гэж байгаа компани Ховд голоос тийм их хэмжээний усыг 50 км-т байнга зөөнө гэдэг маш эргэлзээтэй асуудал. Ер нь Ховд гол болон түүний орчим нутгийн экологийн байдалд аюул заналхийлэх нь тодорхой хэмээн мэргэжлийн хүмүүс өгүүлж байгаа. Хайгуулын багийн ахлагч нутгийнхантай уулзахдаа эндээс гарч буй дээжийг шинжилдэг лаборатори Монголд байхгүй учраас бүх шинжилгээг бид гадаадад хийлгэж байгаа хэмээн танилцуулсаар ирсэн.

Гэтэл хамгийн хачирхалтай нь өнгөрсөн жилээс хойш дээж авч гадаад руу (Аль улсын ямар лаборатори гэдэг нь тодорхойгүй) явуулаад байсан шинжилгээний хариу одоо болтол ирэхгүй байсаар байна. Бүтэн жил гаруй хугацаа өнгөртөл шинжилгээнийхээ хариуг ирүүлдэггүй лаборатори гэж гадаадад байх нь. Үнэхээр хариу ирээгүй байгаа нь үнэн үү.

Эсвэл... гэсэн хар сэжиг эндээс төрөх нь зүйн хэрэг. Зарим судлаачдын хэлэх нь хариу гараагүй байна гэж байх учиргүй. Үр дүнг нь хэлэх боломжгүй болоод л нуугаад байна гэж байгаа юм. Энэ мэт шалтгаанаас үүдэн Халзан бүргэтэйд үйл ажиллагаа явуулж байсан гүйцэтгэгч компаниуд өнгөрсөн наймдугаар сарын эхнээс үйл ажиллагаагаа түр зогсоож, кэмпээ, (ажлын баазаа) орхиод явцгаасан. Одоо болтол тэр чигээрээ байна.

Бааз дээр үлдсэн хамгаалалтынхнаас асуухад ямар ч байсан дахиж ирнэ гэсэн. Шийдвэр тодорхой болоогүй байна шийдвэр гарахаар л буцаж ирнэ гэсэн гэцгээх.
Харин учир мэдэх хүмүүсийн болгоомжилж буй бас нэг зүйл байгаа нь тэнд үйл ажиллагаа явуулж буй нөхдүүд хайгуул хийж буй нэрээр ордоос ухаж гаргасан шороог ачиж аваачиж эрдэс чулуулгийн агуулгыг тунгаах замаар ордыг сорчлон ашиглаж байж болзошгүй гэнэ.

АМТ хуулиар бол энэ нь хориотой зүйл. Орон нутгийн зүгээс олон нийтийн ямар ч хяналт байхгүй, сум оронтой хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулаагүй ийм нөхцөлд энэ бол тэдэнд тун боломжтой зүйл гэдгийг бодох л хэрэгтэй. Лиценз бүхий компанийхны зүгээс Халзан бүргэтэйн ордод өмнө нь бараг хайгуул судалгаа хийгдээгүй. Бид л дорвитой судалгаа хийх гэж байна хэмээж байгаа бол 1970-аад оноос эхлэж энэ орд болон Монгол орны газрын ховор элементийн ордуудыг тэр үеийн ЗХУ-ын экспидицтэй хамтарч судалсан манай дотоодын эрдэмтэд чамгүй сайн судалгаа хийсэн тухай ярьж, дунджаар 15-16 төрлийн ховор элемент байх боломжтой нь илэрсэн гэж байгаа.

Тэр ч атугай эрдэс чулуулгийн дээжийн химийн найрлага шинж чанарыг тогтоох лаборатори Монголд огт байхгүй гэдгийг үгүйсгэж, уран торийн (цацраг идэвхт бодис) агууламжийг өөрсдийн хүрээнд дээж авч шинжлэн тогтоосон гэдгийг дээр өгүүлсэн. Эдгээр эрдэмтний хэлснээр ГХЭ- ийг олборлох, ашиглах технологи нь өвөрмөц онцлогтой бөгөөд олон мянган тонноор баяжмал гарах шаардлагагүй гэнэ.

Түүхий эдийг зөв сонгож, хэрэгцээний хэмжээнд тооцоолон бэлтгэсэн баяжмалаас элементүүдийн оксидыг цэврээр ялгах нарийн технологийг бүтээснээр өөрийн өртгийг хямдруулж, бага бүтээгдэхүүнээс өндөр ашиг олно. Иймд ПХЭ-ийн олборлолтыг нүсэр том уулын үйлдвэрийн аргаар бус хэсэгчилсэн бага оврын үйлдвэрийн аргаар өөрсдийн дотоод хүчээр жилд 5000-10000 тн баяжмал гаргах хүчин чадалтай төхөөрөмжөөр тооцоолох нь байгаль орчинд болон эдийн засгийн хувьд илүү ашигтай.

Хагас үйлдвэрийн аргаар 100 тн 60 хувийн баяжмал бэлтгэж, 1-2 оксидыг цэврээр ялгахад зардлаа 10 дахин нөхөх боломжтой” ажээ, Мөн энд яаран олборлолт ашиглалт явуулахаас татгалзаж, үндэсний мэргэжилтнүүдийн бий болгосон нэгдсэн арга зүй, үндэсний эрх ашгийг эрхэмлэсэн бодлогод тулгуурлан асуудалд хандах ёстойг чухалчилан захисаар байгаа.

Эцэст нь хэлэхэд, бүтэн жил хүлээгдсэн гадаадын лабораторын шинжилгээний хариу яаж гарсан. Цацраг идэвхт бодисын агууламж яг үнэнээрээ ямар хэмжээтэй байгаа эсэх. Цаашлаад ашиглалтын лиценз авах нөхцөл бүрдээгүй байхад яаран авсан тухайг ч тодруулах шаардлагатай буй. Хамгийн гол нь стратегийн ач холбогдолтой орд гэдгийг яагаад анхаарч үзэхгүй байгаа гэх мэт битүү хатуу асуултуудын хариуг нэхэж, тус газарт олон нийтийн хяналтыг хуулийн дагуу хэрэгжүүлэх шаардлагатай болжээ.

Г.Төрмөнх
Эх сурвалж: “Нийгмийн Толь”