Харин “Петрочайна Дачин Тамсаг” компанийн үйл ажиллагаа ил тод байх нь бүү хэл төрийн байгууллагын албан хаагчид ажлаар очиход ч хүлээж авахгүй, орон нутгийн удирдлага иргэдийн оролцоо, хүсэлт шаардлагыг үл тоосон байдалтай байсаар өдий хүрлээ. Тэнд очсон хэн ч бай Монголын хууль, дүрэм журам хаана явааг ойлгохгүй байсаар буцдаг. Саяхан аймгийн ИТХ-аас томилогдсон Мэргэжлийн хяналт, Авто тээвэр, Тагнуулын байгууллага оролцсон ажлын хэсэг “Петрочайна Дачин Тамсаг” ХХК-ийн үйл ажиллагаатай танилцаад ирлээ. Дорнод аймгийн Матад сумын нутаг Тосон уул гэх газар байрлах үйлдвэрлэлийн баазад химийн бодис ямар ч шаардлага хангахгүй орчинд хадгалагдаж байгаа, Засгийн газар хоорондын гэрээнд тусгагдсан заалтуудыг зөрчсөн, туслан гүйцэтгэх компаниудад орон нутгийн аж ахуйн нэгж компаниудыг оролцуулдаггүй гэх зэрэг зөрчлүүд илэрлээ.

“Чоно борооноор” гэгчээр “Петрочайна Дачин Тамсаг” компани энд тэнд сэм тохироо хийж манай улсын газрын тосны салбарт монополь эрх тогтоочихоод Тамсагийн сав газарт эзэн суучихсан маягтай. Тус компанитай байгуулсан газрын тосны бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ гэдэг нь манай Монгол улсын маш олон хуулиудыг ноцтой зөрчсөн байдаг тухай ярьсаар бид 10-аад жилийг өнгөрөөжээ. Харин Дорнодчууд Монгол улсын хуулиудыг зөрчиж, байгаль орчныг бохирдуулж, нутгийн иргэдийг хохироож байгаа асуудалд байнга анхаарлаа хандуулж дуу хоолойгоо хэр хэмжээндээ хүргэсээр ирсэн ч төдий л тусыг эс олжээ. Төр засгийн толгойд сууж байгаа эрх мэдэлтэнүүд энэ асуудалд ач холбогдол өгөхгүй өдий хүрлээ. Нутгийн өөрөө удирдах ёсны байгууллага ИТХ-аас жил бүр ийнхүү ажлын хэсэг томилж тус компанийн үйл ажиллагаатай танилцаар очиход сурсан зангаараа нэг л зүйлийг ярьж “Хуулиндаа ийм байгаа” хэмээн ам тагладаг. Харин энэ удаагийн ажлын хэсгийнхэн нилээд олон хоног ажиллаж нөхцөл байдлыг хэрхэн шийдэж, ажиллаж байгаатай танилцсан байна. Сүүлийн жилүүдэд хайгуул, олборлолтын ажил Хятадын төрийн өмчийн компанийн мэдэлд очсоноос хойш хөрөнгө оруулалт эрс өссөнийг хаа хаанаа ярьцгаадаг. Гэлээ гээд орон нутагт Дорнодчуудад өгөөжөө өгч байгаа байдал нь урьдын адил “хасах” үзүүлэлттэй. “Петрочайна Дачин Тамсаг” компани орон нутагт ямар ч бодит хөрөнгө оруулалт хийдэггүй гэх хэл ам байнга л гарч байдаг. Одоогоор Тамсагийн талд “Петрочайна Дачин Тамсаг” компанийг дагаж 5-7 туслан гүйцэтгэх компаниуд ажиллаж байна. Тэд нь тус бүрдээ химийн бодисоо оруулж ирдэг нь химийн бодисыг их хэмжээгээр хураагдахад хүргэжээ. 2007 оноос хойш химийн бодис их хэмжээгээр оруулж ирсэн учир дээд тал нь 5 жил болчихсон илүүдэл химийн бодис хураагдаж агуулах савны багтаамж байхгүйгээс ил задгай хураалттай байна. Энэ нь байгаль орчин хийгээд тэндэхийн ажилчдын эрүүл мэндэд маш их хортой нэр хаяг нь үл мэдэгдэх химийн бодис их байгаа тул тэдгээр химийн бодисуудыг устгах эсвэл буцааж хилээр гаргах шаардлагыг мэргэжлийн хяналтын байгууллагын улсын байцаагч үүрэг болгосон байдаг. Өмнө нь химийн бодисийг устгах үүрэг өгсөн хэдий ч сүүлийн шалгалтаар очиход нэг кг-ийг ч устгаагүй бахь байдгаар байж байсан нь мэргэжлийн байгууллагаас өгсөн үүрэг даалгаврыг үл тоож ажилладаг нь илт байна.

Ялангуяа орон нутгийн МХ-ын байгууллагуудын өгсөн үүрэг даалгаварт тус компанийнхан иймэрхүү байдлаар хойрго ханддаг ажээ. Гээнэ дээ ч гооно доо ч гэгчээр манай МХГ-ын улсын байцаагчид ч мөн эрх хэмжээнийхээ хүрээнд хаах зогсоох хүртэл арга хэмжээ авах боломжтой хирнээ нэг ч байцаагч хаах зогсоох тухай шийдвэр тогтоол гаргахгүй харин ч тэгс ингэс гээд өнгөрөөгөөд байсан нь ИТХ-ын Төлөөлөгчдийн анхаарлыг татлаа.

“Петрочайна Дачин Тамсаг” компани дээр маш олон төрлийн туслан гүйцэтгэх ажлууд гарч байдаг. Тэдгээр ажлуудыг орон нутгийн компаниудаар хийлгэх хэрэгтэй гэдгийг ажлыг хэсгийнхэн дахин дахин сануулав. Тухайлбал : Хатуу хог хаягдалын цэг барьж байгуулах 280.0 долларын хөрөнгө оруулалттай ажлыг Улаанбаатарын нэгэн компани хийж байлаа. Хэний ч нүдээр харсан уг ажлын явц тааруухан харагдана. Тухайн компани нь барилга байгууламж барих тусгай зөвшөөрөлтэй эсэх үл мэдэгдэнэ. Дээр нь ямар тендер шалгаруулалтаар сонгогдон ажиллаж буй нь тодорхойгүй. Баттай бус эх сурвалжийн мэдээлснээр Дорнод аймгийн МХГ-ын даргын ахынх нь компани гэдэг л мэдээлэл чих дэлслээ. Хэрвээ тийм бол шалгалт хийхээр очсон МХ-ын улсын байцаагчид хааж зогсоох нь байтугай, торгох шийтгэх тухай ч ам нээхгүй яваад байсан нь үүнтэй холбоотой аж. Ийм байдлаар төрийн өмнөөс хяналт шалгалтын үүрэг гүйцэтгэдэг томоохон агентлаг хэлтэсийн удирдлагууд нь хаа газар очоод хууль зөрчин ажиллаж байгаа гадаадын компаниудтай толгой хүзүүгээ холбож эрх ашгаараа нийлсэн бол ямар ч шударга ёсны арга хэмжээ авна гэдэг тухай ярих хэрэггүй болно.

МХГ-ын улсын байцаагчид орон нутагтаа бизнес эрхлэгч жижиг аж ахуйн нэгж компаниуддаа их л хатуухан хандаж олон зүйлийн хууль дүрэм ярьж шууд л хааж хориглох, торгож шийтгэх арга хэмжээг авч байдаг. Гэтэл жинхэнэ нүдэн дээр илт хууль зөрчөөд байгаа энэ мэт томоохон компаниудад болохоор найр тавиад толгойг нь илээд өнгөрөөгөөд байгаа нь цаана нь ямар нэгэн учир байна уу гэсэн хардалтыг өөрийн эрхгүй төрүүлж байна. Аливаа Иргэн ямар нэгэн цайны газар, жижиг худалдаа эрхлэх гэхээр МХГ-аас түмэн зүйлийн шаардлага тавьж ямар нэг аргаар ажиллуулахгүй байх арга сайм хайж байгаа мэтээр авирладаг. ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн хуралдаан дээр энэ тухай ширүүхэн яригдсан. Дотоодын үндэсний үйлдвэрлэгчид компаниудаа болохоор үг дуугүй л хааж хориглодог. Үүрэг даалгавар өгсөн хугацаа нь бараг л цаг минутаар хэмжигдэх нь холгүй байдаг. Харин Петро Чайна Дачин Тамсаг компанид болохоор “Зөрчилөө арилгасан байгаарай” гээд бүтэн улиралаар нь хугацаа хоног өгч байх жишээтэй. Байдал ийм байхад иргэд бид дуугүй суугаад байж боломгүй санагдана. Аймаг орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагын эрх мэдэл бүхий дарга нар ч иргэдтэйгээ дуу нэгтэй баймаар.

“Петрочайна Дачин Тамсаг” компанийн үйл ажиллагаа явуулж байгаа Тамсагийн тал там болжээ. Өнгөрсөн 12 жилийн хугацаанд Дорнодчуудын хэрүүл тэмцэл хийж ирсэн хоёрхон зүйл байдаг. Нэг нь Газрын тосны хуулиндаа бага ч гэсэн өөрчлөлт хийж орон нутагт бага ч болов хөрөнгө оруулах тухай. Нөгөөх нь тус компани маш их тээвэрлэлтийг хэдэн тийшээ хийж байгаа тиймээс замаа тавиач гэдгийг шаардсаар ирсэн. Харин улиран өнгөрсөн хугацаанд нэг ширхэг чулуу ч хөдөлгөөгүй гэхэд хилсдүүлсэн болохгүй. Дэлхийд данстай гэх энэ компанийн хувьд ихээхэн харамсалтай, үл тоомсорлосон хэрэг биш гэж үү. “Хийморийн зам” компани замын засвар үйлчилгээг маш муу хийж байна. Урьд нь ажиллаж байсан замын “Ялгуулсан” компани, одоо ажиллаж байгаа “Хийморийн зам” компаниуд Бичгтийн замын 5, 12, 23, 42 км-ээс Матад сумын нутгаас шороо авч байжээ. Түгээмэл тархцтай ашигт малтмалын тухай хуульд заасны дагуу Матад суманд төлбөр төлөх ёстой боловч нэг ч удаа орлого төлж байгаагүй нь энэ удаагийн шалгалтаар илэрлээ.

Шалгалтын явцад туслан гүйцэтгэх ангиуд дээр улсын дугаартай тээврийн хэрэгсэлийн зөвшөөрлийн хугацаа дууссан түүнчлэн 19 машиныг тусгай зориулалтын гэсэн нэрээр зориулалтыг нь өөрчилж оруулсан боловч тэдгээрийн машинууд нь зөвшөөрөлгүй байлаа. Өмнөх шалгалтаар илэрсэн зөвшөөрөлгүй 10 машиныг хилээр буцааж гаргах үүрэг өгсөн хэдий ч 6 машиныг нь буцааж гаргаагүй ажиллуулж байгаа зэрэг авто тээвэрлэлтийн ажиллагаанд нилээд олон зөрчил илэрсэн байлаа. Энэ мэтээс үзвэл “ПЕТРОЧАЙНА ДАЧИН ТАМСАГ”-т ил тод байдал алга гэж үзэхээр байна.

С.Бадарч (Дорнод)