зүйл байдаггүй билээ. Одоо сүүлийн үеийн ном зохиол кинон дээр 13-р зууны үеийн монгол цэргүүдийг бүгдийг нь чихээ дарсан ширзн халхавчтай, шовгор рройтой цул төмөр дуулгатай байсан мэтээр дүрслээд байгаа нь үнэндээ уран сайхны хэтрүүлэг юм. Юу боллоо гэж 30 мянган монгол цэрэг бүгдээрээ л дэлхийн 2-р дайны үеийн Германы цэргүүд шиг толгой дараалан шовгор төмөр дуулга тэргүүндээ углах билээ дээ. Тэгээд ч цэрэг бүхний толгойд төмөр дуулга хийж углах тийм их боловсруулдсан төмөр манайд байгаагүй. Сумын төмөр зэв хүртэл эр хониноос илүү үнэтэй, алт сувднаас ховор байсан цаг гэж зарим түүхчид бичдэг юм.

Монголын түүхийн музейд орж үзэхэд 13-р зууны үеийн монгол цэргийн өмсч явсан төмөр дуулга гээд одооны хүн толгойдоо углаад явбал хагас цаг яваад л хүзүү нь булгараад уначихмаар хүнд зузаан төмөр дуулга үзмэрийн лангуун дээр байж байна лээ. Тийм зузаан төмөр дуулгыг цэрэг болгон толгойдоо углахаар тийм их төмөр боловсруулж чаддаг байсан бол Монголын тал нутагт өнөөдөр хүн чулуун хөшөөнүүд бус харин хүнд зузаан гангаар цутгаж хийсэн хөшөөнүүд дүүрэн байсан Буй за. Гэвч нүүдэлчдэд чулуу мод л төмрөөс илүү элбэг байсан шүү дээ. Иймээс түүхийн музейд буй төмөр дуулга бол мянгатын ноён ч юм уу түмтийн захирагч, эсвэл өрлөг жанжнуудын аль нэгнийх нь өмсч явсан, ховорхон төмөр дуулгануудын нэг болох нь лавтай. Түүнээс бус монгол цэрэг болсон их бууны сумны тэсрэлтээс хамгаалах гэсэн мэт бүгд тийм төмөр дуулгатай байсан бол Гитлер хүртэл атаархах байсан биз ээ. 1940 онд Германы цэрэг болсон талаар төмөр дуулгатай болсныг хараад Сталин ихэд атаархаж байсан юм гэнэ лээ.

Уралын гангийн үйлдвэр байгуулсан Сталин хүртэл цэргүүдээ төмөр дуулгаар толгой дараалан хангаж чадахгүй Гитлерт атаархаж байхад арьсан хөөрөгнөөс өөр юу ч үгүй Чингис хаан маань найман зууны өмнө цэргүүдээ толгой дараалан 100 мянган төмөр дуулгатай болгочихсон байсан гэдэг ёстой л үлгэр шүү дээ. Тэгэхээр эртний баатрууд болох эцэг дээдсээ | төмөр дуулгатай дүрсэлдэг зураачид маань үнэгэн лоовууз, арьсан малгай, одоо энэ дуучин | Жавхлангийн толгойноосоо салгахгүй байгаа даавуун малгайгаар дүрсэлсэн нь үнэнд илүү ойрхон дөхөж очих болов уу. Гэхдээ мэдээж цөөнгүй цэрэг дайчид нь гархин хуяг, ялтсан хуяг, дотуураа төмөр ялтастай гутал, төмөр дуулгатай байсныг үгүйсгэж болохгүй. Цэрэг хөдөлж газар орныг байлдан эзлэх тоолонд олзны эд юмсаас өөрийгөө бүрэн төмөр хуягаар тоноглосон эрчүүд олширсоор байсан нь лавтай. Ялангуяа олзны уран дархчууд олширч, олзны төмөр эдлэл элбэгшсэн Мөнх хааны засаглалын үеэс бараг л монгол цэрэг болсон төмөр дуулгатай болсон байж болохыг бас үгүйсгэхгүй л дээ. Гэхдээ Хятадын нэгэн зураачийн Хубилай хааны монгол цэргүүдийг дүрсэлсэн уран зурган дээр төмөр дуулгатай ганц ч монгол цэрэг үзээд өгье ч гэсэн байдаггүй юм шүү. Харин Тогоонтөмөр хаан Юань гзрнээ алдан эх нутагтаа хөөгдөж ирсний дараа монгол цэрэг болсон өнөөгийн зурган дээр дүрслээд байдаг шиг шовгор төмөр дуулгатай болж төмөр эдлэл элбэгшсэн талаар зарим түүх сударт бичсэн байдаг юм.

Чингис хааны үед төмөр дуулга тийм ч ховор, төмөр илд 10 морины үнэтэй, төмөр зэв хүртэл ховор бэлэгний тоонд орж байсан гэхээр Хүн гүрний үед төмөр дуулгатай цэрэг бүр ч ховор байсан нь ойлгомжтой. Учир нь Хүннүчүүд Их Монгол Улсаас 1200 жилийн өмнө Төв Азийн цээжинд Хятадыг нэгтгэсэн Хан гүрэнтэй зэрэгцэн оршиж байсан улс шүү дээ. Тиймээс Хан гүрний цэргүүд бүгд төмөр дуулгатай байсан бол хойд зүгийн зэрлэгүүд гэж нэрлэгдсэн хүннү нар ангийн арьс үсэн малгай, даавуун малгай, зарим нь малгай ч үгүй юун дуулга толгойгоо халхлах тохой даавуу ч олдохгүй үс гэзгээ сэгсэлзүүлэн дайтаж явсныг илэрхийлэх олон түүхэн зургууд бий. 450 онд Дунай мөрний хввөенд хүчирхэгжсэн Хүннү нар Европ руу цөмрөн ороход дийлэнх нь тиймэрхүү сэгсгэр үстэй байсан учир европчууд тэднийг шууд л дорнын зэрлэгуүд гэж нэрийдсэн байдаг юм. Хүннү нар Атилла хааны удирдлаган дор Европыг уландаа сөхрүүлж, газрын зурагт нь өөрчлөлт оруулж, түүхийн хувьсалд бий болгож, үндэстэн ятснуудын цусыг холилдуулан сэлбэж, нийгмийн хойшдын хөгжлийн хүрдийг эрс хурдасгасан гэдэг. Түүнээс гадна тэд хэний ч үл анзаарах нэгэн зүйлийг Европын орны цэрэг дайны урлагт үлдээсэн юм. Гэвч энэ талаар өнөөдөр нэг ч түүхч судлаач ганц ч мөр бичээгүй байгаа билээ.

Юу гэвэл хүннү нар Европт цөмрөн орж хиаруулан дайтаж, Италийг цөлмөн сүйтгэж Ромын пап хүртэл өөрөө Атиллатай ирж уулзаж байсан тэр цагаас хойш цагаан арьстны баатрууд төмөр дуулгандаа бүгд хянган хамраа хамгаалж унжуулсан төмөр халх хийдэг болсон юмсанжээ. Нэг ёсондоо 1500 жилийн өмнөөс л бидний киноноос харж дассан европчуупын төмөр дуулга хамраа хаасан төмөртэй болсон гэсэн үлг. Түүнээс өмнө Ромын эзэнт гүрэн хүчирхэг болох үед, Цезарийн үед, Македоны Александр Энэтхэг дайрч байх цагт, Карфагены Ганнибал Ром руу дайрч байх үед, Викингчүүд Британийн арлыг довтолж байх түүхэн мөчлөгт буюу 450 онд Атиллагийн удирдсан Хүннү нар Европыг сүйтгэн цөмлөхөөс өмнө цагаан арьстнууд хамрандаа огтхон ч санаа зовдоггүй байжээ. Харин намхан нуруутай, навтгар хамартай Хүннү нар Дунай мөрнийг гатлан цөмөрснөөс хойш европчууд хамгийн түрүүнд юманд өртчих гээд байдаг хянган хамартаа маш ихээр санаа тавих болсноор төмөр дуулгандаа анх удаа хамраа халхавч хийж эхнэр хүүхдүүдийнхээ элгийг хөшөөсөн аж. Хүннү нар цавчилдах тулаанд орохдоо тахир сэлмээрээ европчуудын өндөр хянган хамрыг хамгийн түрүүнд л тас хяргаад хаячихдаг байжээ. Ийнхүү гоо сайхнаараа хохирох болсон европчууд үүнээс хойш азичуудтай тулалдахад /өрөнхийдөө араб, азийн намхан хавтгар хамартангуудтай тулалдахад гэж ойлговол зохино/ хамгийн гол нь хянган хмараа хамгаалах хэрэгтэй юм байна гэж голдоо ортол ойлгосон байна. Үнэхээр ч тулалдааны талбарт хүннү эр, европын хуяглан дайчинтай сэлэм зөрүүлэн цавчихад сэргэн европ эр толгойгоо амжин гэдийлгэж бултдаг ч тун нухацтай цавчсан илдний ир нүүрнээс нь гурван хуруу заримдаа дөрвөн хуруу өндөр хамрынх нь хянган ясыг тасар татан шүргээд амждаг байж. Ийнхүү хамраа хянгардуулах нь хэдийгээрт аминаас хол шарх боловч тэгж цавчуулсан хүний нүднээс нь нулимс асгаран юу ч үзэхээ больж сохорсон мэт аргагүй болдог гэж байгаа. Цавчилдаж буй хүн сохорчихвол юуных нь тулаан болох билээ. Ингээд л европчууд хүннүчүүд хиартлаа хядуулдаг байж. Тиймээс хүннү нарыг Дунай мөрний бэлчээр муугаа буцаж, Атилла нас барсны дараа Ром болон Германд анхны хамраа хаасан унжлагатай төмөр дуулга гарч иржээ. Тэр явдлаас хойш 300 жилийн дараа Аллахын элч Мухаммедын зарлигаар нэгэн цул болж нягтарсан арабууд Африкийн хойд талыг эзлэн Испани руу цөмрөн орж эзлээд, Пиремейн хавцлаар Франц руу нэвтрэхэд Их Карлын ач Ропанп баатар тэргүүтэй европчууд угтан тосоход бүгдийнх нь толгойд хамраа хаасан дуулга гялалзаж байсан ажээ. Тэр явдлаас 400 жилийн дараа буюу Ариун хот Иерусалимыг Сарацин арабуудаас чөлөөлөхөөр загалмайтны нэг, хоёрдугаар дайн өрнөх үед толгойдоо хамраа хааж унжуулсан төмөр дуулгатай Арслан зүрхт Ричард хаан толгойгоо эрээн алчуураар ороосон Сападины өмнө зогсч байсан билээ. Түүнээс 100 жилийн дараа Чингис хааны хүлэг баатар Зэв, Сүбээдэй хоёр Капка гол дээр Оросын 12вантай тулалдахад мөн л хянган хамраа хаасан ногоон нүдтэй оросууд тэдний өмнө өргөн шулуун илдээ далайсаар довтлон ирж байв. 1242 онд Чингис хааны ач Бат хаан Европын гүн рүү Атилла шиг цөмрөхөд мөн л өмнөөс хамраа хаасан төмөр унжлагатай Тевтоны рыцариуд тосон ирж байлаа. Энэ бүхэн нь 1500 жилийн өмнө Хүннүгийн хүчирхэг хаан Атиллагийн цэргүүд европчуудын шонхор хамрыг сэт цавчсанаас үүдэлтэй цэргийн хуяг дуулганд гарсан өөрчлөлт шинэчлэлтийн нэг байлаа. Хамар өндөр байх тусам түүнийг хамгаалах хуяг хэрэгтэй хэмээн Хүннү нар европчуудад хичээл заасан гэж ойлгож бас болно. Бүр нарийвчилбал намхан хамартай дорныхон өндөр хамартай өрнийхөнд хамгаалах өстой хамгийн эмзэг газрыг нь зааж өгсөн гэж ч болох юм.

www.bolod.mn