Дэлхийн банкнаас манай улсын эдийн засгийн дунд хугацааны төлвийг ихээхэн өөдрөгөөр харж байгаа аж. Гэхдээ тэд гадаад орчноос хамааралтайгаар богино хугацааны санхүүгийн эрсдэл гарч болохыг, ийм шинж тэмдэг хэдийнэ илэрч эхэлснийг анхааруулж байна. Тухайлбал, оны сүүлийн улирлуудад дэлхийн зах зээл дээр манай улсын экспортын гол нэрийн бараа бүтээгдэхүүний үнэ буурч, нүүрс зэрэг экспортын ихэнх хувийг эзэлдэг түүхий эдийн экспорт зогсонги байдалд орсныг тэд онцолж, дэлхий нийтийг хамарсан хямрал ойрын хугацаанд илаарших төлөв харагдахгүй байгаа тул сэрэмжтэй байж, бодлогоо эдийн засгийн гол хамтрагч орнуудынхтай уялдуулахыг зөвлөж байгаа юм.

Дэлхийн эдийн засгийг хямралд оруулсан гол буруутнаар улс орнууд өрийн дарамт, төсвийн хямрал, банк санхүүгийн салбарын тогтворгүй байдал, мөнгөний тэлэх бодлогын сөрөг нөлөөллийг нэрлэжээ. АНУ-ын төсвийн хямрал, Евро бүсийн өрийн хямрал дэлхийн эдийн засгийг бодитоор хойш нь чангаагч болжээ. Судлаачид АНУ-ын төсвийн хямралыг хавцлын ирмэг дээр зогсож буй, нэг л буруу үйлдэл хийвэл хавцал руу нисэхэд бэлэн машинтай зүйрлэж байна. Нөгөөтэйгүүр евро хэмээх валют Евро бүсийн нэгдсэн мөнгөн тэмдэгт байхаа нэгэнт болж, энэ тивд хагарал нүүрлэснийг ил тод зарлах болов. Евро бүсийн эдийн засаг оны эхэнд Германы эдийн засаг гайгүй байсны хүчинд нааштай байсан ч оны эцэст хасах үзүүлэлттэй гарах нь тодорхой болжээ.

Гэхдээ мэдээж АНУ хийгээд Европын орнууд хямралтай тэмцэж байна. Евро бүсийг тогтворжуулах механизм боловсруулахаас эхлээд янз бүрийн арга хэмжээнүүд авч, хямралыг даван туулахыг мэрийж байна. Үүний үр дүнд 2012 оны 10 дугаар сарын байдлаар дэлхийн голлох эдийн засгийн төлөв 1.1 хувийн өсөлттэй байгаа бол дараа жил 1.5 хувь болох шинж тэмдэг ажиглаглаж байгааг Азийн хөгжлийн банкнаас олон улсын түвшинд хамгийн сүүлд хийсэн судалгаа харуулна. Өөрөөр хэлбэл нөхцөл байдал байгаагаасаа дордчихгүй, гэхдээ бас огцом дээшилчихгүй байх төлөв байна.

АНУ-ын эдийн засаг энэ онд 1.8 хувь, ирэх жил 2.1 хувийн өсөлттэй байх төлөв ажиглагдаж буй бол Евро бүсийнх энэ онд -0.6, 2013 онд 0.5 хувь байхаар байгаа юм байна. Гол хямрал Евро бүсэд үргэлжлэх нь эндээс тодорхой байгаа юм. Ер нь цаашид дэлхийн эдийн засаг хэрхэхийг судлаачид яг таг хэлчихэж чадахгүй, таавар хэвээр үлдээж байна. Одоогийн нөхцөл байдлаар бол цагийн зүү сөрөг түвшинг зааж байгаа юм.

Хятадын эдийн засгийн удаашрал Монголд сөргөөр нөлөөлөв, гэхдээ...

Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдал манай улсад яаж нөлөөлж байна вэ? Шууд утгаараа бол манай эдийн засаг АНУ болон Евро бүстэй нэг их хамааралгүй, бидэнд дээрх орнууд руу эдийн засгаа хямруулчих хэмжээний экспорт байхгүй, импорт ч адил. Гагцхүү хямрал Хятадын эдийн засгаар дамжиж манайд нөлөөллөө үзүүлж буй юм. Манай өмнөд хөршийн эдийн засаг бол олон улсын шинжээчдийн хэлж буйгаар экспортод чиглэдэг эдийн засаг. Тийм болохоор АНУ, Европт эдийн засаг нь хямраад, худалдан авах чадвар нь муудаад ирэхээр Хятад, Энэтхэг зэрэг дэлхийн эдийн засгийг чирэгч хүчирхэг эдийн засаг удаашраад, үүнийх нь нөлөө Монгол мэт жижигхэн, бараг нэг зах зээлээс хамааралтай орнуудад сүүдэр болж тусч байна. Манай өмнөд хөршийн эдийн засаг 2011 онд 9.3 хувийн өсөлттэй байсан бол 2012 онд 7.8 хувь орчим болон буурах нь тодорхой болжээ. Ирэх жил 8.1 хувь орчим байх төлөвтэйг Дэлхийн банк хийгээд Азийн хөгжлийн банкны судалгаанууд харуулж байгаа юм.

Монголын эдийн засаг өнөөдөр уул уурхай дээр тогтож байгаа. Үүнийг Засгийн газрын тэргүүн, Монголбанкны ерөнхийлөгчөөсөө эхлээд бүгд хүлээн зөвшөөрдөг. Тэр дотроо зэс, нүүрс хоёр дээр тогтож байна. Манай зэс, нүүрсийг одоогоор авч байгаа ганц зах зээл нь үндсэндээ Хятад. Нүүрс, зэс гэлтгүй сүүлийн жилүүдэд экспортын 90-ээс дээш хувь нь зөвхөн БНХАУ-ыг чиглэсэн байдаг. Дэлхийн банкнаас анхааруулаад байгаа богино хугацааны гадаад зах зээлээс хамааралтай хямрал гэдэг чухамхүү Хятадын эдийн засгийн удаашралаас манайд ирж буй нөлөөлөл бөгөөд энэ жилийн хувьд гэхэд Хятадын нүүрсний импорт хязгаарлагдсанаас үүдээд экспортлохоор төлөвлөсөн нүүрсний хэмжээ 3 дугаар улирлаас огцом буурч, тэр хэрээрээ эдийн засгийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлсөн. Дэлхийн эдийн засгийн зогсонги байдал, БНХАУ-ын өсөлт удааширч байгаа зэрэг гадаад нөхцөл байдлаас шалтгаалан Монголын эдийн засаг уналтад орох байдалд хүрч болзошгүй байна гэдгийг Дэлхийн банк анхааруулаад байгаа хэрэг.

Гэхдээ эдийн засгийн төлвөөс нь харахад Хятадын эдийн засаг энэ жил жаахан удаашраад ирэх жилээс тогтворжин, цаашдаа өмнөх байсан түвшиндээ хүрэх шинжтэй байна. Манайханд юу юугүй балрах нь гэсэн айдас бас чиг бага, тодорхой үеийг даван туулчихвал эдийн засгаа нэг их хямруулчихгүй үлдчих боломж байгаа гэсэн үг.

Хятадын хувьд эдийн засаг нь удааширч эхэлсний хариуд тодорхой арга хэмжээнүүд авч эхэлжээ. Тухайлбал, Европын эдийн засгийг дэмжих хөтөлбөрийг өнгөрсөн 9 дүгээр сард баталсан. Мөн орон нутгийн хөгжлийг дэмжих хөтөлбөрүүд гэж баталлаа. Энэ бүхэн эргээд Монголын эдийн засагт тодорхой хэмжээгээр эерэг нөлөө үзүүлнэ гэж эдийн засагчид үзэж байна. Ялангуяа экспортын гол нэрийн бүтээгдэхүүнүүдийн нийлүүлэлт ирэх жилээс тогтворжих болов уу гэсэн хүлээлт бий. Хятадад хямралын нөлөөгөөр мөнгөний зөөлөн бодлого хэрэгжиж, үр дүнд нь инфляци буурч эхэлжээ. Энэ ч бас манай эдийн засагт таатай боломж болох юм.

Засгийн газар эрсдлээс зайлсхийж, мөчлөгийг сөрж чадах уу?

Монголын эдийн засгийн сүүлийн жилүүдэд явж ирсэн замналыг "мөчлөг дагасан" гэж судлаачид дуу нэгтэй тодорхойлж байна. Үнэхээр ч тийм, эдийн засаг нь өсөхөөр төсөв нь дагаад томордог. Эдийн засаг муухан байвал, төсвөө хумьж, бүсээ чангалцгаая гэдэг болоод байгаа. Өнгөрсөн жил манай эдийн засгийн өсөлт буюу ДНБ-ий бодит өсөлт 17.3 хувьд хүрсэн. Энэ жилийн хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр манай эдийн засгийн өсөлтийг Дэлхийн банк 11.8, Азийн хөгжлийн банк 11 хувь орчимд байх болов уу хэмээн таамаглаж байна.

УИХ саяхан Монгол Улсын 2013 оны төсвийг баталлаа. Төсвийн орлогыг 7088.3 тэрбум төгрөг байхаар тооцож, үндсэндээ 7 их наяд төгрөгийн төсөв баталлаа. Төсвийн төсөл янз бүрийн шүүмжлэл дагуулсан ч бараг л Засгийн газрын санал болгосон хувилбарт нэг их өөрчлөлт орсонгүй. Сангийн сайд Ч.Улаан төсвийг баталсны дараа "Ирэх жилийн төсвийн нэг онцлог нь мөчлөгийг сөрсөн" гэж онцлов. Монголбанк ч төрөөс мөнгөний бодлогын талаар 2013 онд баримтлах үндсэн чиглэлдээ мөчлөгийг сөрнө гэдгээ тусгасан. Засгийн газар хийгээд Монголбанкны тунхаглал хэрхэн ажил хэрэг болох нь ирэх оны эхнээс хэрэгжиж эхлэх Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийг бодит байдал дээр хэрхэн хэрэгжүүлж чадах вэ гэдгээс хамаарна гэдгийг эдийн засагчид хэлж байна. Хэрвээ энэ хуулийг сайн хэрэгжүүлж чадвал мөчлөг дагасан эдийн засгийн байдлаа халж чадна, чадахгүй бол "чөтгөрийн тойрог"-тоо эргэлдсээр байх болно гэж тэд хэлж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл Монголын эдийн засгийн ирээдүйн төлөв байдал ямар байх нь олон жил ярьсан ч ирэх оны эхнээс л хэрэгжүүлж эхлэх гээд байгаа Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийг эрх баригчид хэрхэн хэрэгжүүлэхээс бүрэн хамааралтай болж байна.

Энэ асуудалтай холбогдуулан Азийн хөгжлийн банкны Монгол дахь суурин төлөөлөгчийн газрын эдийн засагч Л.Амар хэлэхдээ "Дэлхийн эдийн засаг ирэх онд төдийлэн сайжрахгүй дүр зураг харагдаж байгаа нь Монголын эдийн засагт эрсдэл бий болгож байна. 2013 оны төсвийг энэ оныхоос 28 хувийн өсөлттэй байхаар боловсруулсан байна. 2012 оны төсвийг 2011 оны төсвийн орлогыг 48 хувийн өсөлттэй баталсан боловч гүйцэтгэл нь эхний гуравдугаар улирлын байдлаар 11 хувийн өсөлттэй байгаа. Үүнтэй харьцуулахад ирэх жилийн төсвийн орлогын төсөөлөл хэт өөдрөг мэт харагдаж болох юм. Хэдийгээр Оюу Толгой дахь уурхай арилжааны олборлолтоо ирэх оны эхээр эхлүүлэхээр төлөвлөж байгаа ч, татварын урьдчилгаа төлбөрт 250 сая ам. доллар бүрдүүлсэн учир төсөвт хувь нэмэр багатай байх болов уу. Мөн үйлдвэрлэл эхэлсэнтэй холбоотой гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт буурах талтай тул НӨАТ-ын орлогын эх сурвалж багасах талтай. Урт хугацаанд голланд өвчин, баялгийн хараалаас зайлсхийх, эдийн засгийг олон суурьт болгох, өсөлтийг нийтэд хүртээмжтэй, ядуурлыг бууруулах хэлбэртэй байлгахад Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн тууштай хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Мөн улс оронд хуримтлагдаж буй баялгийн тодорхой хэсгийг тусгай санд хуримтлуулах, хадгалах учиртай. Иймээс урсгал зардлыг бууруулж, төсвөөс хийх хөрөнгө оруулалтыг ажлын байр олноор бий болгох, үр шимийг нь нийтээрээ, урт удаан хугацаанд хүртэх салбарууд болох дэд бүтэц, эрүүл мэнд, боловсролд чиглүүлж, үр нөлөө, чанарыг сайжруулахад анхаарах хэрэгтэй" гэв.

Дэлхийн банкны эдийн засагч Ш.Алтанцэцэг ч түүнтэй санал нэг байгаагаа илэрхийлээд "Хэдийгээр сүүлийн жилүүдэд тогтмол өсөлттэй яваа ч цар хүрээний хувьд Монгол Улс жижиг эдийн засагтай орон. Тэр хэрээрээ гадаад хүчин зүйлээс хамаарсан эрсдэл дунд байдаг. Тухайлбал, Евро бүсийн өрийн хямрал цаашид даамжирч магадгүй байна. Гэтэл Засгийн газар 2013 оны төсвөө боловсруулахдаа 2012 оны төсөвт 2 удаа тодотгол хийсэн алдаанаас сургамж авсангүй төсвийн орлогыг дахиад л хэт өөдрөгөөр төсөөллөө" хэмээн харуусангуй хэлсэн юм. Тэрбээр мөн Засгийн газраас дэлхийн санхүүгийн зах зээлд санал болгох гэж байгаа 5 тэрбум ам.долларын бондын үр ашгийн талаар "Засгийн газар эхний ээлжийн 1.5 тэрбум ам.долларын бондоо бол нэг их асуудал болчихгүй зарчих байх. Үлдсэн нь хэцүү болно. Ер нь л энэ бонд өр болох магадлалтай. Монгол Улсын улсын салбарын өрийг улам нэмэх эрсдэл байгаа" гэж байр сууриа илэрхийлэв.

МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуулийн багш Б.Түвшинтөгс ч 2013 оны эдийн засгийн төлөв байдал өөдрөгөөр буухгүй байгааг нуусангүй. "Нэлээн эрсдэлтэй жил болж магадгүй" гэв. Энэ бүхэн манай эдийн засагт бодит эрсдэл байна. Засгийн газарт үүний эсрэг бодлого хэрэгтэй гэдгийг харуулж байгаа юм.

Гэхдээ Засгийн газар ирэх дөрвөн жилд баримталж ажиллах мөрийн хөтөлбөртөө тусгасанчлан эдийн засгаа солонгоруулж /төрөлжүүлж/, байгалийн баялгаас орж ирэх орлогын тодорхой хувийг хуримтлал болгон, дэд бүтэц, эрүүл мэнд, боловсрол зэрэг ажлын байр олноор бий болгох, үр шимийг нь нийтээрээ, урт удаан хугацаанд хүртэх салбарт төсвийн зардлаа төвлөрүүлбэл манай эдийн засаг ухаалаг эдийн засаг болох зам руугаа орно гэдгийг дээрх эдийн засагчид санал нэгтэй хэлж байгаа юм. Нөгөөтэйгүүр эдийн засгийн хэт халалтаас сэргийлэх зорилгоор Монголбанк 2010 оноос хойш мөнгөний хатуу бодлого барьж ирсэн. Үүний улмаас энэ онд зах зээл дээрх бэлэн мөнгөний хэмжээ багасч улмаар банкны зээлийн өсөлтийн хурдац буурсныг мөнгөний зөөлөн бодлого явуулах замаар буцаан засах цаг болсон. Мөн Монголбанк уян хатан ханшийн бодлогоо тууштай хэрэгжүүлэх нь гаднын хүчин зүйлсийн огцом нөлөөлөлд эдийн засгийг тохируулах гол хэрэгсэл болно гэдгийг сануулж байгаа юм.

Ирэх оны эдийн засгийн төсөөлөл

Засгийн газар ДНБ-ий нийт хэмжээ 2013 онд 18.5 хувиар өсч, нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээ 17.6 их наяд төгрөгт хүрэх төсөөлөл гаргасан байна. Харин Дэлхийн банк үүнээс арай бага 16.2, Азийн хөгжлийн банк бүр 15 хувь байх эдийн засгийн өсөлтийн төлвийг хийжээ.

Монголбанкнаас ирэх жилийн төгсгөл гэхэд одоо 15 хувь байгаа инфляцийг нэг оронтой тоонд буюу 8 хувьд хүргэнэ гэж буй. Харин Дэлхийн банк болон Азийн хөгжлийн банк инфляци 12 хувь орчимд байх бодит боломж байна гэж харжээ. Үүнээс харахад ирэх жил дэлхий дахинд нөхцөл байдал хүнд байх ч манайд эдийн засаг бага ч гэсэн өсөлттэй, инфляци ялимгүй буурч тусах төсөөлөл харагдаж байна. Тэр тусмаа манай гол нэрийн бараа бүтээгдэхүүний экспортын зах зээл хумигдчихгүй, эрдэс баялгийн үнэ тогтвортой, өмнөд хөршийн эдийн засгийн удаашрал удаан үргэлжлэхгүй байвал эдийн засаг тогтвортой байх нь.

Дэлхийн банк хийгээд Азийн хөгжлийн банк Засгийн газрыг хамгийн гол нь маш их хянуур, болгоомжтой байж, хямралын эсрэг дэлхий дахинаараа авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүдтэй бодлогоо уялдуулахыг зөвлөж байна.

Ш.Батболд