Анх онгоцны буудал дээр аавыгаа гаргаж өгөхдөө хүзүүнээс нь тас зуурчихаад тавихгүй, хүлээлгийн танхим цуурайттал часхийтэл уйлж, эмээ нь сандарч, ээж нь өмөлзөж зогссон. Харийг зорьсон аав нь өнөөдөр дэргэд нь алга. Зургаан жил болоход эцэг нь гурван удаа зуны амралтаараа сар хүрэхгүй хугацаагаар ирээд буцсаныг эс тооцвол аав гэдэг хүний нөмөр нөөлгийг тэр мэдрэлгүй өссөн. Хамгийн гоё баяр шинэ жилийг ээжтэйгээ хоёулхнаа угтана.

Зургаан удаа төрсөн өдрөө тэмдэглэхэд нэгэнд нь ч аав нь хамт байсангүй. Тэр байтугай сургуулийн сурагч болсон онцгой үйл явдал тохиоход өнөөх хайртай аав нь бас л эзгүй байсан юм. Харилцуурын цаанаас дуу хоолойг нь л сонсдог аавыгаа хүү үнэндээ сайн мэдэхгүй. Хар нялхаараа айлын бэр болсон ээж нь хүүгээсээ дутахгүй бэтгэрч, залуу халуун насаа гундуухан туулж яваа.

Харийг зорьсон мянга, мянган аав нар, эр нөхрүүдийн ард Төгөлдөр хүүгийн, түүний ээжийн бүтэн биш амьдралын өрөвдөм дүр зураг бий. Жаалууд аавгүй өсөж, хүүхнүүд нөхөргүй ганьхарч суугаа амьдрал Монголд түгээмэл гэж болно. Гэр бүл, хамаатан садан, ах дүү, найз нөхдийнх нь хэн нэг өнөөдөр Солонгосыг зориогүй хүн байна уу, Та асуугаад үзээрэй. Олдохгүй л болов уу. Манай иргэд 1994 оноос БНСУ-д хууль бусаар хөд өлмөр эрхэлж эхэлсэн. Тус улсын тал 1998 оноос манай үйлдвэрлэлийн дадлагажигчдын эхний хэсэг болох анхны 500 ажилчныг албан ёсоор хүлээн авсан гэдэг баримт бий. Солонгост л очиж ажиллавал их мөнгө хураах юм шиг, орон байр дүүрээд ирэх шахуу юм санаж, нэг хэсэг монголчууд ёстой л бөөн бөөнөөрөө хуйларсан. Байртай нь байраа зараад, машинтай нь машинаа арилжаад хүртэл явж байсан. Солонгос явахаар бүртгүүлэх гэж Төв цэнгэлдэхийг нураах шахаж, хэд хоногоор хонон өнжин дугаарлаж байсан дүр зураг саяхных.

2004, 2008 оны УИХ-ын сонгуулиар “Солонгос руу гэрээний ажилтан зуучилна” хэмээн амласан нэр дэвшигчид УИХ-ын гишүүний сэнтийд “ногоон гэрэл”-ээр суусан нь тухайн үед монголчууд яаж шуурч байсны тод жишээ юм. Тэр үеийг бодоход энэ нүүдэл харьцангуй намжсан ч Солонгост гэрээгээр ажиллахаар явсан хүний тоо төдийлөн буурахгүй байгааг харуулсан статистик өмнө минь дэлгээтэй байна. “Монголдоо сайхан амьдрах боломж байна, тэгээд ч Солонгост очиж мөнгө хураана гэж одоо лөөлөө болсон” гэж зарим хүн ярих. Гэтэл сургуулиа төгсөөд ажлын байр олдохгүй, хийсэн юмгүй гэртээ сууж байхаар шалгуурт нь тэнцдэг л юм бол яаж ийгээд явсан нь дээр гэж үзэх хэсэг магадгүй илүү олон бий. Эхнэр хүүхэд, гэр бүл, хайртай дотнын бүхнээсээ хол хүний нутагт зовлогоо зовоож, шар махтайгаа хатах гэж дурандаа тэд хүний нутгийг зорьдоггүй. Монголд тэнд авч байгаагаас дутахгүй цалин хөлстэй ажил хийх боломжтой бол явах хүн бий бил үү.

2010 онд явуулсан хүн ам, орон сууцны тооллогын дүнгээс үзвэл тус улсад гучаад мянган монгол иргэн зургаагаас дээш сар ажиллаж, амьдарч байгаагийн 60 орчим хувь нь хууль ёсоор оршин сууж байгаа аж. Саяхан Солонгост ажиллах хүсэлтэй иргэдийг бүртгэж, Хөдөлмөрийн бирж хэд хоног хөл хөдөлгөөнтэй байсан. Энэ жил гэрээнд өөрчлөлт орж, шинээр нэмэгдсэн нэг заалт нь өмнө нь гэрээгээр Солонгост ажиллаж байсан, хэл ам татлалгүй хуулийн дагуу ажиллаад хугацаандаа буцаж ирсэн хүмүүсийг бүртгэнэ гэжээ. Ажилд сургаж, дадлагажуулж авдаг байснаа болиод туршлагатай, чадвартай бэлэн боловсон хүчин авахыг Солонгосын тал илүүд үзэх болжээ. Мөн бие хаа, нас зүсийг нь зааж голж шилдэг болсныг Хөдөлмөрийн биржийнхэн хэлж байна. Гэхдээ энэ бол БНСУ-ын юм уу, ажилтан сонгон шалгаруулж авч байгаа тухайн газрын буруу биш ээ. Манайхан өөрсдөө л очиж ажиллахыг хүссэн, юу ч хамаагүй хийе гэсэн шүү дээ. Боломжийн мөнгө хурааж, ар гэрээ өөд нь татаж, орон байртай сайхан амьдралд хүрсэн хүн олон байгааг үгүйсгэх юм алга. Гэхдээ хөдөлмөрийн насны залуусаа бөөн бөөнөөр нь экспортолсны саар тал бас бий.

Төгөлдөр шиг аавыгаа хүлээсэн хүүхдүүдээс гадна ээж, аав нь хоёулаа гадаадад ажиллахаар явсан, эмээ өвөө, ах эгчийндээ үлдсэн жаалууд цөөн биш болсон. Үүнийг “Тавиул хүүхэд” гэдэг. Тавиул хүүхэдтэй холбоотой нийгмийн толгойн өвчин шинээр үүссэн. Халаасандаа мөнгөтэй, дур зоргоороо, хараа хяналтгүй, гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгал мэдрээгүй өсөж буй нь тэдний буруу биш, төрийн буруу гэж бодож байна. Бие холдвол сэтгэл холддог гэж үг бий. Хоёр талд олон жил болсон эхнэр нөхөр яваандаа салдаг аж. Үүнээс гадна шилж сонгогдож явсан цоо эрүүл сайхан монгол залуус өвчний үүр, насан туршдаа харамсахаар эрэмдэг зэрэмдэг болоод эх орондоо ирж буй гашуун жишээ олон бий.

Сарын өмнө архины хамааралтай болсон хүмүүст эмчилгээ хийдэг нэг эмчтэй уулзахад БНСУ-д ажиллаж амьдарч байгаад ирсэн хүмүүс олноороо ханддагийг хэлж байсан нь анхаарлаас гадуур өнгөрсөнгүй. Орон гэрээсээ хол байгаа хүмүүс ажлаа тараад юу хийдэг вэ гэхээр аль нэг баар цэнгээний газар цугларч, сөжү ууж алжаалаа тайлдаг юм байна. Энэ нь өдөр болгон давтагдаж, архинаас хамааралтай болоод сэтгэцэд нь нөлөөлөөд ирсэн хүмүүс ч тэдний дунд байдаг ажээ. Төгөлдөрийн аав нэг зун ирэхдээ хашаа байшин худалдан авч, тэднийх орох оронтой болсон ч одоог хүртэл эх орондоо ирэх дургүй байгаа гэнэ. Монголд ирээд юу хийх, хэдэн төгрөгийн цалин авах, эхнэр хүү хоёроо хүний дайтай авч явж чадах эсэхдээ эргэлзээд байгаа юм байх. Сардаа 500 орчим доллар явуулдаг нь наад хоёртоо бол подхийсэн мөнгө гэнэ. Ажлынхаа яг дэргэд, хааш хаашаа хоёр алхмын зайтай, жижиг ор, хөргөгчнөөс өөр хогшилгүй чийгтэй умгар вагончикт зутруухан аж төрдөг Төгөлдөрийн аавд эх орондоо очиж, халуун бүлээрээ сайхан амьдрах чин хүсэл, мөрөөдөл бий. Гэрээгээр ажиллаж байгаад саяхнаас “харлаж”, өмнөхөөсөө арай дээр халаасны өрөө түрээсэлж буй гэсэн. “Эх орондоо ирэх болоогүй юу” гэсэн асуултад тэрбээр “Одоохондоо арай болоогүй ээ” хэмээн дуу муутайхан хариулсан. Хөгжилтэй орны хамгийн ядарсан иргэдээс ч дор орчин нөхцөлд чийгтэй вагончикт манай иргэд амьдардаг. “Жоомтой, бохир, чийгтэй” хэмээн гомдоллох эрх тэдэнд байхгүй.

Хүний нутагт усыг нь уувал ёсыг нь дагаад тэвчээд амьдрахаас аргагүй байдаг биз ээ. Манай хэвлэлийнхэн бичдэг л дээ. Эх орондоо сайхан амьдаръя, харьд байгаа залуус минь Монголдоо ирээч ээ хэмээн уриалдаг. Төрийн тэргүүн маань ч гэсэн хэдэн жилийн өмнө ингэж хэлж байсныг санаж байна. Харин тэднийг эх орноо гээд зориод ирлээ гэхэд “Өө өшгүй хүрээд ирэв үү” гээд угтаж авч, ажлын байраар хангаж, амьдрах нөхцөл бололцоог нь хангаж өгөх хэн байгаа юм бэ. Ирсэн нь мөнгөө барчихаад, дэмий ч ирэв үү гэж харамсахдаа буцаад явахыг хүсэх боллоо. Үүнийг нь анзаарсан солонгосчууд Гэрээгээр ажиллаж байгаад ирсэн чадвартай хүмүүсийг бүртгэнэ ээ хэмээн зарлаж байх. Гэр бүл төлөвлөлтийн талаар залуус ямар ч бодлого төлөвлөгөөгүй гэж зэмлэхийн оронд төр засаг маань гэр бүл салгадаг, хүүхэд өнчрүүлдэг, эрүүл иргэдээ өвчтэйгээр сольдог энэ бодлогоо эргэж харах цаг болсон.

Эх орондоо сайхан амьдрах боломжийг нь бүрдүүлээд өгвөл, ажлын байраар хангаж, цалин мөнгөөр нь урамшуулбал хүний нутагт хар бор ажил хийж, амьдрахыг хүсэх хүн бий гэж үү. Харьд илгээхийн оронд мэргэжил боловсрол олгож, сайн цалинтай ажиллуулж, эргээд ирэхэд нь ажлын байр нь хүлээж байдаг, өсөж дэвжих боломжийг нь бүрдүүлдэг тогтолцоо руу чиглүүлбэл яасан юм бэ. Тэгвэл Төгөлдөр хүүгийн аав ирнэ ээ. Гэр бүлтэйгээ сайхан амьдрах түүний мөрөөдөл биелнэ. Багшийнхаа даалгавраар аавынхаа тухай зохион бичлэг бичих гээд чадаагүй хүүдээ аав нь ямар хүн байдгийг, юунд дуртай, юу чаддаг, ямар мундаг вэ гэдгээ мэдрүүлнэ.

Г.Оюунгэрэл
Өнөөдөр сонин