дунд хугацааны хөтөлбөрийн үр шимийг иргэд хүртээд эхэлжээ. Тус хөтөлбөрийн хүрээнд “Өргөн хэрэглээний импортын бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах дэд хөтөлбөр”-ийг Монголбанк, Зам, тээврийн яам хамтран хэрэгжүүлж байгааг онцлон тэмдэглэе. Гадаад худалдааны тээвэр, логистикийн дэд бүтцийг сайжруулах замаар өргөн хэрэглээний импортын бараа, бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийн тасралтгүй байдлыг хангах, үнийн өсөлтийг хязгаарлах зорилго тавьсан нь биелэлээ олж эхлээд байна. Энэхүү дэд хөтөлбөрийг хамтран хэрэгжүүлснээр нийлүүлэлтийн гаралтай инфляцийн дарамтыг бууруулах, инфляцийг нам, тогтвортой түвшинд байлгахын зэрэгцээ тээвэр логистикийн салбарын зах зээлийн үр ашгийн нэмэгдүүлэх, үнэ буурах нөхцлийг сайжруулах зорилтыг дэвшүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл, иргэд бодит үнээр бүгдийг худалдан авах боломжийг Зам,тээврийн яам, Монголбанк хамтраад бүрдүүлэх гэж байгаа нь олзуурхууштай хэрэг. Дунд хугацааны хөтөлбөрт буй “Өргөн хэрэглээний импортын бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах” дэд хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг Замын-Үүдийн боомтоос бидний хэдэн сэтгүүлч нэхэн сурвалжиллаа. Өнөөдрийн байдлаар улсын хэмжээнд инфляци 14.2 хувьтай байна. Инфляцийн өсөлтөд өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний үнэ нөлөөлөх болсныг Үндэсний статистикийн хорооноос сар бүр мэдээлж буй. Тиймээс Монголбанкнаас инфляцийг бууруулахаар дээрх дэд хөтөлбөрийг санаачилсан.

"Хөгжлийн зангилаа төв"

Дорнын нар зүүнээс өндийсөн өглөөний 08.00 цагт Улаанбаатар-Замын-Үүд чиглэлийн галт тэрэг Монгол Улсын чөлөөт худалдааны бүсэд хүрлээ. Шувууны мөр төдий цастай ч өвлийн тэсгим жавар хацар хайрахаар жиндүү байв. Монгол Улсын гадаад зах зээлд нэвтрэх хамгийн том гарц гэж хэлж болох Замын-Үүд урьдын төрх байдлаараа биднийг тоссон юм. Дорноговь аймгийн Замын-Үүд сум уг нь боомт хот байхаар “заяагдсан” газар. Улаанбаатартай хөгжлийн үзүүлэлтээрээ уралдаж байхаар “хөгжлийн зангилаа төв”. Гэтэл дайран өнгөрөх бааз гэмээр бүтэцтэй, 10 хүрэхгүй мянган хүн амтай бяцхан суурин. Ийм төрх, байдлаараа хэчнээн жилийг угтах юмбол. Замын-Үүдийн хөгжилд гэгээ болж яваа ганцхан зүйл бий. Энэ бол өөрийнх нь давуу байршил. Эрээн хоттой хил залгасан эдийн засгийн таатай бүс бас төмөр зам. Төмөр замаар орчин цагт морин өртөө хийсэн монголчууд Замын-Үүдээс бараа, бүтээгдэхүүн татах байдлаар 100 хувь ашиглаж байна. Ган замаар монголчууд арилжаа, наймаагаа амжилттай өрнүүлж, хөрөнгөжих, хөл дээрээ босох сууриа тавьсаар өдийг хүрлээ. Цаашид ч дээрх замаар монголчууд зүтгэх нь мэдээж. Төмөр замыг “зүтгүүлэх” нь гарцаагүй. Тиймээс төмөр замын бааз, хүчин чадлыг тэлэх, нэмэгдүүлэх, ачих буулгах системд технологийн дэвшил хийх цаг хэдийнэ болжээ. Үүнийг зах зээл, цаг үе шаардаж байна.

Амжилт шүү...

Ачааны галт тэрэг 24 цагийн дотор л Замын-Үүдийн боомтоос Улаанбаатарт ирчихэж байна. Хэзээ ийм байлаа гэж та бодох байх л даа. Тэгвэл урьдын юм ул болж, шинэчлэлийн Засгийн газрын бодлого нүдээ олжээ. Ачаа хүлээгдэх, вагон түгжигдэх, бөөгнөрөл үүсэх зэрэг зарим бэрхшээл арилж, бизнесийн орчин урагштай байна. Монголбанк, Зам,тээврийн яамны инфляцийг бууруулах, өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг хязгаарлах мөрөөдлийн гэмээр дэд хөтөлбөр өнгөрсөн хугацаанд бодит үр дүнгээ өгч байгааг Замын-Үүдийн боомтоос үзэж, хараад ирлээ. Тэнд хоног хугацаа алдаж алдагдал хүлээх өчүүхэн ч шалтгаан алга. Инфляцийг бууруулах Төвбанкны дунд хугацааны зорилт биелэх орчин зах зухаасаа бүрдэж буйн нотолгоо гэмээр өөрчлөлт гарч байна. Бидний амьдралын өдөр тутмын хэрэгцээ болсон бараа, бүтээгдэхүүн Эрээн хотоос ирлээ, буулаа, зөөлөө, ачлаа, Улаанбаатарын зүг явлаа гэх ийм зарчим л энд үйлчилж байна. Ийм зарчим үйлчилж байгаа нь түгжих саадыг түлхээд унагачихаж. Хүнд суртлыг ч хамтад нь халсан байна. Өчигдөр илгээсэн бараа, бүтээгдэхүүн өнөөдөртэй багтаад хэрэглэгчдэд хүрэх болсон нь дээр өгүүлсэн дэд хөтөлбөрийн үр дүн гэж хэлж болохоор. Иргэд ч ам сайтай байна. Энэ эрчээ л битгий алдаарай гэж төмөр замынханд захиж байна лээ. Төмөр замынханд хэлж байдаг гэдэг чинь Монголбанк, Засгийн газарт сануулж буй хэрэг. Дэд хөтөлбөрийн хүрээнд хоногт хоёр буухиа галт тэрэг аялаж буй. Улаанбаатар-Замын-Үүдийн чиглэлд өнөөдрийн байдлаар 180 вагон инфляци “үйлдвэрлэх” өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүнийг тээвэрлэж байна.

Хүний хүчээр бус техникийн хүчээр ажлаа нугалах цаг иржээ

Монголбанкны Ерөнхийлөгч, Зам, тээврийн сайдын хамтарсан тушаал бий. Тушаалын зорилт нь “Өргөн хэрэглээний импортын бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах”. Энэхүү дэд хөтөлбөрт өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний тээвэрлэлтийн өртгийг бууруулах, ачаа ачиж, буулгах үйл ажиллагааг тусгай журмаар зохицуулан хурдасгах гэж заасан. Тэгвэл манайх ачилт, буулгалтад дорвитой анхаарахгүй л хэчнээн ачааны галт тэрэг эгнэн зогссон ч “шүдний өвчин” болсон асуудал хэвээр байх нь. Тиймээс зөвхөн төмөр замынхан вагоны тоогоо олшруулж, хурдаа нэмсэн ч ачих, буулгах систем нь гацаад байвал “дэд хөтөлбөр” байдлыг дээрдүүлж чадахгүй гэсэн үг. Тиймээс ачих, буулгах, шилжүүлэн ачих арга техникийг хүний хүчээр бус техникийн хүчээр л шийдэхгүй бол бараа түгжих байдал “удам дамжиж” мэдэх нь. Одоогоос зургаан жилийн өмнө Замын-Үүд 500 ачигч байсан бол өнөөдөр 100 хүрэхгүй тооны ачигч байна. Тэд цөөрсөөр байгаа нь энэ. Цаашид ачигчийн асуудал “толгойны өвчин” болж буйг Улаанбаатар төмөр замын Замын-Үүд дэхь шилжүүлэн ачих ангийн дарга Л.Баасандорж учирласан юм. Түүнчлэн Замын-Үүдийн шилжүүлэн ачих анги хэдий чинээ олон машин механизм тоног төхөөрөмжтэй болно төдий чинээ ачаа эргэлт хурдсах боломж бүрдэх нь. Өөрөөр хэлбэл, техникийн хүчийг ашигласнаар уул, овоо шиг олон мянган сүр бараатай ачааг хэдхэн цагийн дотор ачиж, буулгах нь амар хялбар болно гэсэн үг. Энэ тохиолдолд цаг хугацаа алдах, алдагдал хүлээх, ачаа бараа саатах, түгжрэл үүсэх урьдын асуудал ул болно гэсэн үг. Өнөөдрийн байдлаар Замын-Үүд дэх шилжүүлэн ачих ангид өөрөө явагч авто ачигч, сэрээт авто ачигч, гүүрэн кран, сумт кран, ковш гээд хэдхэн төрлийн гарын таван хуруунд багтах машин ачааны хүндийг нугалж байна. Эдгээр машин хүртээмжтэй бол ажлыг ч “уух нь дээ” гэж бодогдсон шүү.

Илгээгч бас хүлээн авагчдад хэлэх үг байна

Өргөн хэрэглээний бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулахад сав, баглаа бодол чухал нөлөө үзүүлэх болжээ. “Сонин юм шүү. Сав, баглаа, боодол юунд нөлөөлнө гэж” хэмээн та гайхаж магадгүй л дээ. Гэтэл бидний хэрэглэж буй бараа, бүтээгдэхүүн зориулалтын сав, баглаа боодолгүй байх нь энүүхэнд. Ийм байдал нь үнэ өсөхөд нэрмээс болж, өртөг буурахгүй байхад дам нөлөөлсөөр. Эцсийн дүндээ иргэдийн амьдралд дарамт болж буй. Стандартын дагуу баглаж, боосон ачаа, бараа ачиж буулгах, зөөж тээвэрлэхэд дөхөм байдаг аж. Хамгийн наанадаж л цаг хугацаа хэмнэх, хүний хөдөлмөр хөнгөвчлөх, давхар зардал гарахгүй гээд эерэг тал олон. Тухайн бараа, бүтээгдэхүүний бүрэн бүтэн байдал, эрүүл мэндийн аюулгүй байдлаа бодсон ч сав, баглаа, бодол стандартад нийцэж байхаас аргагүй. Тиймээс илгээгч болон хүлээн авагч бараа, бүтээгдэхүүнийхээ сав, баглаа боодолд онцгой анхаарах шаардлагатай болсныг УБТЗ-ийн Замын-Үүдийн өртөөний дарга О.Мэндсайхан хэллээ. Дээр өгүүлсэн баглаа, боодолгүй ачаа бараа нь ачилтын хугацааг 2-3 цагаар сунгах, зардал нэмэх, вагон гацаах анхдагч шалтгаан болж буйг Л.Баасандорж ярьсан юм. Цаашид ачааны стандартыг мөрдөх, мөрдүүлэхэд Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газар, Гаалийн Ерөнхий газар анхаарах цаг болжээ.

Замын-Үүдийн хөгжлийн түлхүүр нь логистик

Монгол Улс логистикийн салбараа хөгжүүлсэн тохиолдолд асуудал асуудал биш болох боломжтой аж. Дэд хөтөлбөрийн хүрээнд ачаа эргэлтийг сайжруулахад ашиг тусаа өгнө гэж Зам, тээврийн яамны Төмөр зам, далайн тээврийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах газрын мэргэжилтэн Р.Батсүх онцлов. Ачаа тээвэрлэлтийн өртгийг бууруулах, төмөр замын хөдлөх бүрэлдэхүүний паркийг нэмэгдүүлэх, ачааны терминалын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, Тяньжин-Замын-Үүд чиглэлийн ачаа тээвэрлэлтийг хөнгөвчлөх тухай дэд хөтөлбөрт тусгасан. Мэдээж, мөнгө хэрэгтэй. Ийм иргэдийн амьдралд ашиг тустай хөтөлбөрт 303 тэрбум төгрөгийн зээл олгоход Монголбанк бэлэн байгаагаа илэрхийлсэн. Тээвэр, логистикийн салбарын хүчин чадлыг нэмэгдүүлснээр эдийн засгийн шингээх чадвар дээшилнэ. Ачаа эргэлт түргэссэнээр бизнесийн эрсдэл буурах, хөрөнгө оруулалтын таатай орчин бүрдэх төсөөлөл тус хөтөлбөрийн дүнд бууж байгаа юм. DHL компанийн Азийн бүсийн төмөр зам болон далайн тээвэр, агаарын тээвэрлэлт хариуцсан дэд ерөнхийлөгч Бруно Селмони “Логистик гэдэг бол тухайн улсын хөгжлийн түлхүүр юм. Түүнчлэн эдийн засгийн тулах баганын нэг. Тэр утгаараа логистикийн салбарын үйл ажиллагааг хөгжүүлэхийн тулд гурван хүчин зүйлийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнд, Засгийн газар, тээвэр зуучийн компани, тээвэрлэлт. Энэ гурван хүчин зүйл хамтран ажиллаж чадвал логистикийн салбар хөгжиж чадна” гэж хэлсэн. Тэгвэл ийм боломж бидэнд ойрхон буйг Замын-Үүдийн боомтоос харж болох нь.

Инфляцийг “хазаарлах” төмөр зам

Замын-Үүдээс ачуулсан бараа, бүтээгдэхүүн хэд хоног бараа сураг нь тасарч, бараг л наанаас нь амдах, бүр хойноос нь эрэл сурал болох явдал цөөнгүй байсан. Ийм зовлонг манайхан мэдэхийн дээдээр мэднэ. Тиймээс энэ байдлыг халах, ачуулсан бараа, бүтээгдэхүүн нь хугацаандаа ирэх итгэл, найдвар нь дэд хөтөлбөр болж байна. Тус хөтөлбөр дотор таван зорилт бий. Үүний эхний зорилт бол Замын-Үүдийн боомтоор орж ирж байгаа импортын бараа, бүтээгдэхүүний ачаа эргэлтийг сайжруулах. Тэгвэл Замын-Үүдээс ирж буй бараа, бүтээгдэхүүн ногоон гэрлээр танай гэрт хүрч байна. Зам, тээврийн яамнаас Улаанбаатар хувь нийлүүлсэн төмөр замтай хамтарч хатуу графиктай хоёр галт тэрэг аялуулсан нь өртөг өсөхгүй байхад “хазаар” болж буй. Мөн бараа, бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулах гарц нь авто зам болохыг төмөр замынхан хэлж байв. Тиймээс Улаанбаатар-Сайншанд-Замын-Үүд чиглэлийн авто замыг барих, хурдан ашиглалтад оруулах нь одоогийн ачааллыг бууруулна гэж тайлбарлаж байсан юм. Баяртай мэдээ өгүүлэхэд, зуны тээвэрт бэлдэж Зам, тээврийн яамнаас 600 ачааны вагоныг хойд хөршөөс авахаар тохиролцжээ. Товчхондоо, Замын-Үүдэд бараа, бүтээгдэхүүн гацах, саатах, түгжих шалтгаан үгүй. Тэнд инфляцийг " хазаарлах", хамжааргагүй өсөлтөд цэг тавьсан дэд хөтөлбөр хэрэгжиж байна.

Б.Баяртогтох

http://mongolianeconomy.mn/mn/i/3224