Монгол хүнийг морьгүйгээр төсөөлдөггүй гэдэг. Сүүлийн үед монголчууд толгойтой бүхэн морь уралдуулж, тоосоо өргөсөн бүхэн жишиг Монгол эр хүнд тооцогддог болжээ. Нэр хүндийн энэ өрсөлдөөнд олны анхаарлын төвд байдаг эмэгтэйчүүд ч бас хамрагджээ. Гонгорын халиун соёолон, Чүлтэмийн бор азарга, Норжмаагийн номхон хээр, Базарын ганган хул гээд үр хүүхдүүд нь эцэг эхийнхээ нэрээр нэрлэгддэг байсан бол одоо цагт унаа мал нь эзнээрээ овоглоно. Гонгорын зээрд мустангер, Чүлтэмийн араб хонгор, Базарын хүрэн тоомсог гээд үүлдэр угсаа нь хүртэл эрлийзлээ. Арай л Норжмаагийн жороо илжиг гэж нэрлээгүй байна.

Хүн болгон хурдан хүлэгтэй болж, монголын буян дэлгэрч байгаа юм бол уу гэж бодсон энэ нь цаанаа бол нарийн учиртай. Нэр сүр олох гэсэн нэг арга. Улс төрд мөнгөтэй хүн овойж оцойн гарч ирдэгийн адил хурдан хүлэг морьтой хүн ч амжилт олж болно. Даага чинь бүсийн тэмцээнд айрагдсан бол аймагтаа нэр чинь түгнэ. Улсын баяр наадамд торгон жолоо өргүүлсэн бол төрд нэр чинь дуурьсагдана.

Энэ мэт шат дарааллаар хүлэг сайн мориныхоо алдраар нэр алдар чинь дээш гарч ирнэ. Шоронд байгаа хүнд ялтай "атаман" эрийн нэр дээр ч түүний хүлэг морь нь уралдана. Мөнгөтэй хүн шоронг хүртэл"диваажин" болгож болно. Камерын өрөөгөө өндөр үнэтэй зочид буудал шиг люкс болгож тохижуулаад гавъяаны амралтаа эдэлж буй хүн шиг өнгөт зурагтаа тэврээд матрын арьсан зөөлөн буйдан дээрээ хэвтэнэ шүү дээ... Алдар цуутай тамирчид ч адилхан морь уралдуулах "хорхойтой" болжээ. Жүдочин Дондогын үрээ Даншигт түрүүллээ гэхэд дэлхийн цомын тэмцээнээс алт авсан мэт сонсогдоно. Холын зайн гүйгч Батын морь аймагт айрагдлаа гэхэд азийн аваргаас медаль зүүж ирэх үү... Зүгээр л "улстөрдөж" байгаа байхгүй юү...

Үүх түүхээ бодсон ч сайн морьтой, хурдан хүлэгтэй эр цаг ямагт улс орныхоо бахархал байсан бололтой. Модун шаньюйн мянганы гүйдэлтэй хурдан хүлгийг дайсан этгээд нь "гуйхад" зүгээр өгч орхисон. Хацар гоо хатныг нь гуйхад өгч л орхисон. Харин хоёр улсын хооронд орших эзгүй газрыг нь гуйхад дайн зарлажээ... Цогт тайж хурдан удмын хүлэг морьтой байсан тулдаа Халхын наадамд сойсон хүлэг нь түрүүлж байсан. Ойрад Халхын хооронд үл ойлголцол бий болж, харийн дайсан манж нарыг дорнод хязгаарт ойртсон үед хошуудын Төрбайх хан эв эеийг сахихын тулд Халхын ноёдтой уулзаж, тэдний хооронд үүссэн мөргөлдөөнийг эв зүйгээр зохицуулж "Их эрдэмт багш" хэмээх цол хүртэж явжээ. Найрамдан эвлэрлэсэний эцэст эрийн гурван наадам явуулахад Цогт хун тайжийн хурдан загал морь түрүүлж байсан гэдэг.

Гэхдээ Цогт тайж бүддийн шашны улааны урсгалыг, Төрбайх шарын урсгалыг шүтдэг байсан тул Түвдийн шашны хооронд болсон дайнд хожим нь тэд Лхасын өндөрлөгт цусаа урсгаж, Цогт тайж ялагдсан билээ. Улааны шашныханд хариугүй хядуулж дуусаж байсан шарын шашныг өмгөөлөн хамгаалж, Далай ламын эрх сүрийг дахин бататган мандуулж өгсөний хариуд Төрбайх "Гүш" хаан цолыг хүртэж, түвдийн хаан сууринд суусан бөлгөө. Энэ бүхэнд эзнээ хүсвэл хаа ч хүргэж өгдөг онгол морины гайхамшиг оршсон. Ер монгол морины туурай хүрээгүй хуурай газар ховорхон доо. Адриатын тэнгис, Эгийн тэнгис, Балтын тэнгис, Хар далай, Хойд далай, Газар дундын тэнгист хүрч, Альп, Кавказын нуруун дээгүүр янгир ямаатай уралдаж явсан. Давжаа биетэй боловч ер бусын тэсвэр хатуужилтай гайхамшигт монгол морь эзнээ хүссэн газар нь хүргэн өгч чаддаг байсан нь түүх болон үлдсэн ч алдар хүндийн суудалд суух гэсэн эзнээ алтан жолоогоо өргүүлэн, нэрийг нь мандуулж буй хүлэг морьд эдүгээ цагт олон байна. Цаг үе болгон өөрийн түүхтэй, өөрийн баатруудтай, өөрийн хурдан хүлгүүдтэй байлаа.

Журамт цэргийн магнайд их жанжин Сүхбаатар ухаа хонгор морьтойгоо төвөргөн давхиж явлаа. Халхын голд Дандар баатар алаг морьтойгоо сэлмээ эргүүлэн самуурайн толгой цавчиж явсан. Монгол хүний заяа буян морин эрдэнийн заяатай салшгүй холбоотой байжээ. Чингисийн эр хоёр загалаас эхлээд жонон хонгор хүртэл монгол хүн, монгол морь хоёрын хувь заяа хиртээгүй. Гуурст хүлгэндээ зориулан морин хуурыг урлаж Хөхөө Намжил гэгч хөдөөх эр хөгжимдөн дуулсанаас хойш монгол хүн, монгол морь хоёрын хувь тохиол хуурын хоёр чавхдсанд мөнжсөн билээ. Арвай хээр, тогос хээр, нийгмийн хонгор, Хэнтийн Сүрэнхорын хээр азарга, Хөвсгөлийн Хишигбатын хонгор сүүлийн үед зартай Наранхүүгийн шарга азарга гээд эзнийхээ нэр алдрыг хүчит дөрвөн туурайгаараа дуурьсгасан монгол гүүний унага олон.

Орчин цагийн монгол эрс мориноос гадна унадаг машинаараа уралдана. Мянганбаярын Бугатти, Бат-Эрдэний Роллс Роэйс, түүний эхнэрийн Вэнтлэй, Буяндоржийн Мустангер гээд унадаг хөлгөөрөө гайхуулсан баячууд олон. Үнэтэй гоёмсог машин бас баячууд, улстөрчдийн нэг нэрийн хуудас. Морь болон моторт хүлгээс гадна өнөөгийн алдартнуудын нэр төрийн баталгаа бол гоо бүсгүйчүүд гэдэг нь эргэлзээгүй. Мөнгөтэй хүн юугаа ч худалдаж авч болдог болохоор мөнгөөрөө сарыг худалдаж аваад гэрэл туяагий нь эргүүлж мөнгөөр зарвал хэн юу хэлэх вэ. Түвд үүлдрийн банхар, пүүдэл, герман шеперд, доберман, лабрадор, ротвейллер зэрэг ноход ч эзнийхээ нэрээр нэрлэгдэхийг хэн байг гэх вэ. Доржийн немц овчарк, Болдын хар банхар, Туяагийн бээжин хав гэвэл ямар сонсогдохыг бодоод үз дээ. Улстөрчин Монголчуудын имиж, нийгмийн суурийг бэхжүүлэх хүчин зүйлүүдэд байшин харш , банкинд хадгалуулсан мөнгө төгрөг, үл хөдлөх хөрөнгө, эзэмшиж буй лиценз, хувьцаа гээд өчнөөн баялаг бий. Энэ удаа би Монголчууд дэлхийд хэр зэрэг улстөрчин ард түмэн бэ гэдгийг л ярих гэж бодсон юм.

Нээрэн, эхийн хэвлийгээс сая мэндэлсэн хүүхэд улс төр ярьж чадах цорын ганцхан орон бол Монгол. "Ээж ээ, та Ардчилсан намын гишүүн байж, яахаараа Ардын намын гишүүн эмчээр намайг эх бариулав аа" гээд уйлагнавал бүү гайхаарай. Яслийн хүүхэд хүртэл "Энхбаяр" гэдэг хүнийг танина. Цэцэрлэгийн хүүхдүүд "сонгууль" гэж мэднэ. Сургуулийн хүүхдүүд " Танай аав чинь аль намыг дэмждэг вэ?" гэж улстөржинө. Оюутнууд улс төр гэдгийг хэнээс ч илүү мэднэ. Яагаад гэвэл жил бүрийн сургалтын төлбөр "улс төрийн нэг хэрүүлийн алим" болно. Ард иргэдийн ам нээгээд ярьдаг зүйл улс төр. Амьдрал ахуй, цалин хөлс, авч идэх хоол унд бүгд улстөржинө. Гудамжны архичид хүртэл улс төр ярихгүйгээр лонх юм хувааж уухгүй. " Энэ муусайн авилгачид ард түмнээ бодохгүй юм. Архи, тамхины гаалийн татвараа нэмсэн гэнэ. Удахгүй шар айраг олж ууж чадахаа байх нь " гэж уцаарлана. Гадаа нарлаад сууж байгаа хөгшдийн гол яриа улс төр. "Элбэгдорж золиг Энхбаярыгаа шоронд хийгээд... адилхан эр хүн байж жудаг муутай хүн юм даа" гэж уулга алдана.

Гудамжинд таггүй траншейны нүхэнд унасан нэг нь " Чөтгөр ав. Хотын даргыг солих хэрэгтэй" гэж хараал тавина. "Шатахууны үнэ дахиад нэмэгдчихлээ. Хамаг нефтээ хятадад гаргачихаад өөрсдөө Оросын мафийнхны амнаас гарахгүй, хэлсэн үнэд нь баригдаж суудаг үгүй мөн мундаг айкүтэй хүмүүс ээ" гэж муулцгаана. Сэтгэцийн өвчтнүүд эмнэлгийн хашаан дотроо улс төр ярилцана. " Энхбаяр даргыг улсын мөнгө идсэн гээд шоронд суулгалаа. Энэ манай эмнэлгийнхэн бидэнд эм тариа ер өгөхгүй юм. Эд бас удахгүй шоронд сууна яана даа." гэцгээнэ. Архины цагаан солио туссан, мөнгөний улаан солио туссан, улс төрийн ногоон солио туссан өвчтнүүд эмнэлгийн хашааны гадна ор хүлээгээд мянга мянгаараа дугаарлана. Улс төрч монголчуудын дийлэнхи хувь нь сэтгэцийн өөрчлөлттэй. Зам дээр халтираад унасан ч улс төртэй холбоно. "Төрийн хөрөнгө хумсалсан тэрбумтнууд зам дээрээ элс цацчихсан бол ингэж өвдөгөө шалбалахгүй" гэж бухимдана.

Найман сартнаас наян настнаа хүртэл "улс төр" ярьсан Монгол улсад яг үнэндээ "улс төрөө" ойлгодог ухаан эрүүл, санаа саруул хүн гэж байна уу? Бүгд л засаг төрөө муулна. Засаг төр нь зөв юм хийх гэж хараахан үгүй. Улс орноо хөгжүүлэх биш уруудаж, шааригдуулах "ажил" хийнэ. Уул нь эрүүл ухаантай хүмүүс бол зах зээл ардчилалд шилжсэн өнгөрсөн хорин жилд улс шиг "улс" болох байлаа. Даанч чадсангүй. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа дайнд эвдэрч сүйдсэн Японы эдийн засаг хорин жилд л амжилт олсон байдаг. Тэд эхлээд хөдөлмөрлөдөг. Дараа нь улс төр ярьдаг. Манайд бол эхлээд улс төр ярина. Дараа нь...