Фойрбах өөрийн амьдрал, бүхий л уран бүтээлээрээ хүний эрх, үнэн, хүмүүнлэг ёс ба эрх чөлөөний төлөө тэмцсэн, жинхэнэ дэмократ хүн. Фойрбах философи доторх шашны ул мөрийг илрүүлж, улмаар хөөн гаргаснаар философийг шашнаас чөлөөлсөн. Тэр тухайн үедээ дэлхийн сайэнс буюу шинжлэх ухааны суурь онолууд үүссэн Европын соён гэгээрлийн ололт амжилт дээр тулгуурлан шашныг шүүмжилсэн. Түүний гол бүтээл 1846 онд бичигдсэн “Шашины мөн чанар”.

Фойрбахын шашны критикийн болон материализмаар ертөнцийг харах харцын тухай бүтээлүүд түүний дараах үеийнхэнд нөлөөлсөн ба ялангуяа Маркс болон Энгелс нар Фойрбахын матэриализмыг ихэд сайшаасан. Яагаад гэвл Фойрбах бүтээлдээ “Энэ хорвоо дээр зөвхөн хүн ба натур хоёр л оршидог. Түүнээс бусад зөвхөн хүний фантааз ба шашин ч гэсэн хүний л фантааз гэжээ”. Фантааз бол хийсвэрлэх гэсэн монгол утгатай. Фойрбахын бичсэнээр бурханы дүрс хүмүүсийн зурагласан зургаар л хийгддэг. Бурхан бол хайр биш, харин хайр өөрөө бурханлаг. Хүн өөрөө л гайхамшигтай болохоос биш гайхах бурхан үгүй, бас энэ хорвоод ертөнцийн эзэн ч гэж үгүй гэж бичсэн. Тэрбээр шашныг зөвхөн л хүмүүсийн жаргалын төлөө тэмүүлэл гэж нэрлэжээ. Хүн үхнэ гэдэг тайлбарлахын аргагүй натурын зайлшгүй явц ба үүнээс л болж ондоогоор хэлбэл үхлээс л эмээж хүн шашныг урласан ба үхэл үгүй гэвэл шашин үгүй. Фойрбах шашины эсрэг хэзээ ч тэмцээгүй, харин догматикийн эсрэг, иррационалын эсрэг бас ухамсарын дайснуудын эсрэг тэмцсэн.

Фойрбахын философи шашины бүхий л “натураас хөндий” -г “натурын суурин” дээр аваачсан. Тэр хоёр зорилгыг дагасан. Нэгдүгээрт: Шашныг натураас ондоогоор хэлбэл хүмүүнээс хэт хөндийг тайлбарлаж, хүнээс дээгүүр ер бусын биш шүү гэдгийг ил гаргах. Хоёрдугаарт: Хайран энергиэ хоосон, хиймэл зүйлд алдахаас хүмүүсийг сэргийлж, өөрөө өөрийнхөө хувь заяаг өөрийнхөө л гарт авахад туслах. “Хүнийг бурханд ойртохоосоо илүү бусад хажуугийнхаа хүмүүст ойртох, бурханыг бишрэх бус бодох, бурханд зориулж мөргөл хийх биш, харин хөдөлмөр хийх, нөгөө ертөнцөд бэлтгэхийн оронд энэ ертөнцөдөө төвлөрөх” шаардлагатай гэж Фойрбах хэлжээ. Шашин яагаад хүнийг хамааралтай болгож чаддаг вэ гэвэл хүний амьдрал өөрөө дутагдалтай, бас гарцаагүй төгсгөлтэй зэргээс хамаатай тул тэр хамаарлыг шашин гартаа авдаг. Хэрвээ хүн үхэхгүй гэвэл нөгөө ертөнцийн талаар ярих шаардлагагүй тул бурханаас ямарч хамааралгүй.

Нэг. Натур бол шашины үндэс

Хүн өөрөө өөрийнхөө байгаад өөртөө л баярлахаас, шашинд баярлах шаардлагагүй. Хэрвээ шашны ач гээд эхэлбэл түүнээс хамааралтай амидарна. Хүн гэрэлгүйгээр, агааргүйгээр, ус, газаргүйгээр бас хоолгүйгээр орших боломжгүй тул натураас шууд хамааралтай. Амьтан энэ бүгдийг ухаарахгүй, харин хүн ухаардаг. Ингэж хүн өөрийн хамааралаа натураас ухаарна гэдэг шашныг ухаарахтай адил. Бурхан натураас гаралтай тул натураар л илэрхийлэгдэнэ. Жишээлбэл Мексик ардууд олон бурхадтай ба түүний нэг “давсны” бурхан. Чулуун давс тэдний хувьд эдийн засгийн, эрүүл мэндийн бас технологийн ач холбогдолтой. Давсны өнгө, тунгалаг, үзэсгэлэнтэй, нэвт харагдах бас кристал чанар хоорондын зохицол ба тогтмол бүтэц натурын урлаг бөгөөд цаанаасаа бүтээсэн эзэнтэй гэхээс ондоо замгүй ажээ. Тэднийхээр давс өөрөө бурханлаг яагаад гэвэл натур өөрөө бурхан буюу бурханлаг. Бүтээх ба үлдээх хоёр нягт холбоотой. Натураас тусдаа бурхан байна гэвэл тэр биднийг бүтээсэн. Нэгэнт биднийг бүтээсэн болохоор биднийг буюу бүтээлээ хэвээр үлдээсэн. Тэгэхээр биднийг агаар, дулаан, ус, талхны хүч үлдээгээгүй, харин бурханы хүч л үлдээсэн мэт. Хэрвээ натур биднийг үлдээгээгүй, харин бурхан үлдээсэн гэвэл натур бурханы өөрийн нуугдаж тоглосон тоглоом болов уу. Натур бол бурханы л тусгал эд ба хэрвээ натур биднийг үлдээсэн гэвэл бурхан бас натурын үлдээсэн тусгал эд шүү дээ. Бид яахын аргагүй натур дээр үлдсэнээ натурын хүч, нөлөө болон чанарт баярлахаас ондоо замгүй. Тэгэхээр эндээс өөрсдийнхөө бүтээгдсэндээ натуртаа л буюу байгальдаа л баярламаар. Биднийг ерөөсөө натурын ид дунд авчираад л тавичихсан.

Хүн төрнө гэдэг ямар ч нөхцөлгүйгээр шууд л натурт тавигдсан тавил. Тэгвэл бид өөрсдийнхөө эхлэлийг, үндсийг натураас ондоо газар гэх үү? Бид натурт, натуртай хамт бас натураас хүртэж амидардаг мөртлөө натураас эхлэлгүй гэх гэж үү? Ямар их зөрчил вэ!

Хоёр. Теологийн дэлхийн тайлбарлал

“Би хаанаас ирсэн бэ” гэсэн балчир хүүхдийн асуултыг эцэг, эхчүүд “худгаас ирсэн”, “шувуу авчирсан” гэх зэрэг янз бүрээр тайлбарладаг. Натураас гаралтай бас органик биетэй бидэнд ч теологчид дээрхээс ялгарахгүй хариулт өгдөг. Харин зарим шашин хүнийг бурханы бүтээл гэдэг. Бурхан бол тэр үзэсгэлэнтэй, гүнзгий худгийн фантааз ба түүнд бүхий л бодитууд, бүхий л төгс чанарууд бас бүхий л хүч цугларсан. Тэр дотор бүх юмс загас шиг шумбах ба харин теологи бол хүнийг худгаас татаж гаргадаг лам гэмээр. Ерөөсөө хүний натур, хэвлийдээ үрээ тээсэн эхийн 9 сарын догдолол, шаналал, зүрхнийхээ дор тээсэн тээлт ба төрөлт гэх мэт явцаас л хүүхэд төрдөг гэдгийг аль ч үед теологичид дуугардаггүй. Мөндөр орох, тахал тархах, ган болох, шуурга шуурах бүгд л цаанаа “эзэн”-тэй гэнэ. Ингэж тайлбарлах хөнгөхөн, өнгөцхөн ба бас боловсролгүй хүмүүст ойрхон. Яруу найргийн хүмүүст бүр ч илүүтэй ойрхон.

Амьдрал хаанаас гаралтай гэдэг зарим хүмүүст ойлгомжгүй бас тодорхой биш. Тийм хэдий ч мухар сүсэг рүү зугтах шаардлагагүй ба натурын шалтгааныг мэдэхэд л хангалттай. Мэдээгүйгийнхээ төлөө натурын шалтгааныг натурын биш ер бусын эсвэл цаанаасаа, ертөнц өөрөө эзэнтэй гэж мэхлэх, худал информац цацаж болмооргүй. Хүмүүсийг мунхруулж бас эзэнгүй натурыг эзэнтэй гэж хаа нэг газраас өмчийн эзнийг хайх хэрэггүй. Ингэж айлдагчид эцсийн эцэст мэдлэггүйгээ нуух гэсэн хүмүүс. Зарим хүмүүс натурыг үнэлдэггүйгээ ид шид эсвэл гай, хараал, ёсоороо боллоо гэж будлиан тарих, эсвэл бусдыг эзэгнэх гэх бүтэлгүйтэл. Мэдэхгүй л бол би мэдэхгүй гэж хэлж чадахгүй нэрэлхүү, залитай эсвэл мэдлэггүйгээ нууж цаашилбал мэдэмхийрэх гэсэн хүмүүс л даруухан бус ба хүлцэл өчихийг сураагүй. Заавал гоц, хүнээс дээгүүр, өвөрмөц, цаанаасаа заяагдсан гэх мэт хүмүүс, эсвэл ертөнцийн эзэн гэсэн цол гуншинтангууд бүгдийг мэдэх албагүй, ерөөс ч боломжгүй. Ертөнцийг хүмүүс бид л таньдаг бас боддог. Харин жинхэнэ гэвэл ондоо хэрэг. Тэгэхээр бидний бодсоноор л ертөнц байгаа. Ертөнцийн “байх” гэдэг мэдлэгийн ба бодлын гаргалгаа. Оригинал бол “копи”-ний гаргалгаа. Мөн чанар бол зурагласны гаргалгаа.

Гурав. Натурын шашин ба оюуны шашин

Натур бол хүний хувид үндэс. Хүн өөрөө натурт хувитай, амидралтай бас мэдрэмжтэй. Хүн натураас ялгагдахгүйтэй адил натур натураасаа ялгагдана гэж үгүй. Хүн натурыг аятайхан, сайхан мэдэрнэ. Тэгсэнээр натур аятайхан бас сайхан мэт. Хэрвээ натурыг халуун, хүйтэн, өлсгөлөн, өвдөлт, өвчин, зовлон гэж мэдэрвэл натурыг бузар бас илүүтэй хилэгнэл гэнэ. Ингэж хүн дураараа бас ухаарахгүйгээр натурыг хүн мэт субектлэдэг. Тиймээс хүн натурыг эвтэйхэн, ер л аятайхан гуйвал натур эргүүлээд бидэнд үйлчилгээгээ сайжруулна гэсэн горьдлоготой. Индиан ардууд нар, сар ба оддыг хүн гэдэг. Гренландын ардууд нар, сар, оддыг тэнгэрт гэнэт гарсан өөрсдийнхөө төрөл садангууд гэж нэрлэдэг. Зөвхөн нар, сарыг ч биш, уул, хад модыг хүртэл хүн мэт ойлгож бас харьцдаг ардууд байсаар. Зарим ардууд амьтныг хүртэл бурхантай зүйрлэдэг. Натурын хүчний эсрэг хүн өчүүхэн, тиймээс олон зүйлээс алийг ч өөрийнхөөрөө сонгон төсөөлөх боломжтой. Харин хэн нэгнээс асууж лавлах боломжгүйнүүд болон натурын тохиолдлын өөрчлөлтүүд хүнийг бууж өгөхөд хүргэж, хаа нэг газраас өршөөл, энэрэл, тусламжийг хайлгуулна. Эцсийн эцэст хүн хүслээ л хангахыг, мөн тэмүүллээ л биелүүлэхийг зорьдог. Бурханд мөргөх мөргөл хүслээ л илэрхийлэх. Тэр хүсэл сайныг, сайхныг хүсэх хүсэлт. Хүн хүсэгч харин бурхан биелүүлэгч. Тэгэхээр хүсэлгүй хүнд бурхан шаардлагагүй.

Дөрөв. Бурхан хүслийн бүтээл

Натурын бүтээгдэхүүн хүн бурханыг, натурыг хэрхэн төсөөлдөг шигээ л төсөөлөн бүтээсэн. Бурхан бол шашины обект болохоос биш хорвоогийн, огторгуйн эсвэл ертөнцийн биет зүйл биш. Шашин байгаагийн шалтгаан шашин шүтдэг хүмүүс байгаатай холбоотой. Тиймээс шашин бол шүтлэгтэй хүмүүсийн бүтээл. Мэдээж хэн ч, хэнийг ч шүтэж эсвэл бишрэхгүй гэвэл шүтүүлэн бишрүүлэгч гэгч үгүй. Бурхан гэгдэгч шашнаас гаралтай тул хэрвээ шашин үгүй гэвэл бурхан үгүй. Бурхан хүний хийсвэрлэсний буюу фантаазласны бүтээгдэхүүн. Хүний сэтгэлийн, үнэмшлийн бүтээгдэхүүн. Бурханыг тэнгэрт гэж төсөөлвөл астрономын физиктэй зөрчилдүүлнэ, бурханыг амьтантай адил гэж төсөөлөх амьтан судлалын салбартай зөрчилдүүлнэ, харин бурханыг хүнтэй адил гэвэл антропологитой зөрчилдүүлнэ. Бурханыг сонссон гэвэл чихний сонсголын, бурханыг харсан гэвэл нүдний харааны асуудал. Мөнхийн болохыг хүссэн хүн харамсалтайгаар мөнхийн биш. Мөнхийн ус хайх хэрэггүй. Бурханыг шүтнэ, биширнэ бас үнэмшинэ гэдэг үгүй л учраас үгүйг шүтнэ, үгүйг бишрэнэ бас үгүйд үнэмшинэ. Хүний сэтгэл хэрхэн хөдөлнө вэ, түүгээрээ л бурханыг бүтээнэ. Хүн юу хүснэ вэ, тэр хүсэл бурханаараа буюу хэрхэн шүтэж буйгаараа илэрнэ. Цөөхөн хүсэлтэй бол цөөхөн бурхантай. Ондоогоор хэлбэл амьдралд хэний хүсэл биелэхгүй вэ, хэн үгүй, боломжгүй зүйлийг амьдралаас хүснэ, түүнд олон олон бурхан бий. Хүсэл биелэх ямар ч боломжгүй зарим ард түмэнд биелэхгүй, биелээгүй хүсэлтэйгээ адил олон тооны бурхан бүтээгдсэн. Хүмүүс бурхантай газар зовлонгүй, шархгүй, өрсөлдөөнгүй, ядалгүй, дарамтгүй гэж хийсвэрлэнэ. Хүмүүс газар дээрх амьдралаа амтлахыг хүсэхгүй, хөгжмийн ая сонсож, уярахыг хүсэхгүй, бусдад дурлаж, сэтгэлээ өгөхийг хүсэхгүй. Хүмүүс моралийн эрх чөлөөгөө эдлэхийг хүсэхгүй. Бодол хийхийг хүсэхгүй. Үүрд амьдрахыг хүсдэггүй хэдий ч, үхэхийг бас хүсдэггүй. Хүн удаан амьдрахыг хүсдэг. Хүн өвдөхгүй үхэхийг хүсдэг. Харамсалтайгаар үхэл яг ирэх болоогүй үедээ ирдэг. Ид амьдарахад, ид үхэхийг хүсээгүй үед үхэл ирдэг. Харин философичид юу хүсдэг вэ гэхээр хэн ч саад хийх боломжгүй тийм нөхцөлд тайван “бодох”-ыг л хүсдэг. Философич Аристотел зөвхөн л зогсолтгүй бодохыг хүссэн.

Дүгнэлт

Натур бол оригинал, харин бурхан бол түүний копи гэсэн Фойрбахын философи Монголын өнөөгийн шашины зах зээлд хариу өгөх болов уу гэж найдна. Өнөөдөр Монголын нийгмийн амидралд зөвхөн дэлхийн сонгодог шашнууд болох Буддизм, Христус, Муслим, Хиндуизм ажиллаад зогсохгүй, түүний хажуугаар шашин нэртэй тархи угаасан, амидралд хор хөнөөлтэй урсгалууд олширон нэг үгээр хэлэхэд шашины зах зээл үүсчээ. Зөвхөн бараа сонгож буй мэт сонголтын л асуулт болсон гэхэд хилсдэхгүй. Ганцхан үнэнтэй, зөвхөн л үүнийг шүт, ертөнцийн эзэн, бясалгал, ариусал гэх мэт ихэнхдээ Өмнөд Солонгос, Энэтхэг зэрэг Азийн орнуудаас гаралтай хүмүүсийг мунхруулах гэсэн байгууллага олширч, Монголын нийгэмд хар мөр үлдээсээр буй монгол хүний идэвхит амьдралд хорт нөлөө үзүүлсээр. Тэр ч байтугай зарим мухар сүсэгтэй улс төрчид “Төрийн шашинтай болгоно” хэмээн феодалын нийгмийн хоцрогдсон амьдралыг эргүүлэн авчрахаар лобидсоор. Бөөгийн шашин, тэнгэрийн 99 бурхан гэх мэтээр зарим хүмүүс хойч үеийг мунхруулсаар. Үр хүүхдүүдээ бөөгийн удам гэж тэднийг хошин шогийн жүжигчин болгох дэндүү гэнэн. Шинэ нэртэй, хуучин гэгдэх тархи угаасан, мухар сүсэг түгээсэн, хүний амидралыг идэвхгүйжүүлсэн этгээдүүд олширсоор.

Бөө ба мухар сүсэг газар авч буй залуучуудын мэдлэгт сонирхох сонирхолыг бууруулсаар. Тэднийг шинэ зүйлийг зөвшөөрөхөөс холдуулсаар. Төвөгтэй, саадтай боловсролыг эзэмшихээс шантраасаар. Али болох хурдан сурах гэсэн, хэдхэн сарын дотор хэд хэдэн гадаад хэлийг сурна гэж мэдэмхийрсэн хүмүүс залуу үеийг эрүүл биш хүмүүжлийн хавцал руу түлхэсээр. Үүний шалтгаанаар залуус мэдлэгт хүрэх ээдрээтэй бас төвөгтэй цаашилбал сурах гэдэг журамтай, сахилга баттай хөдөлмөрөөс улам л хөндийрсөөр.

Санжаадоржийн МОЛОР-ЭРДЭНЭ

/Цагтөр.мн/