цэрэгт илгээсэн хэдэн хүүхэн тавь гаруй гамин -цэргийг ул мөргүй устгасан хачирхалтай явдал болж байжээ. Энэхүү хэргийг "Хулсан ташуур" дууг зохиосон "Хун дуут" Дорлиг хэмээх эх оронч сэтгэлгээтэй сайн эр удирдсан гэх боловч энэ нь ам дамжсан домог яриа юмсанж. Учир нь "Хун дуут" Дорлиг нь Ардын хувьсгал ялан мандахаас хамаагүй өмнө амьдарч асан хүн ажээ. Архангай аймгийн хойд хэсэг, Тамир хавиар нутагтай, гүний охин Гүнжидмаа гэж сайхан хүүхэн байж.

Тэрбээр Булганы Яргайтын голын ядуу ард "Хун дуут" Дорлиг гэдэг сайхан дуулдаг залуутай ханилж суухаар болоод айж. Дорлиг Бээжинд жин тээж очиход пүүсний данжаад барааг нь зүгээр авах гэснээс болж муудалцан баригдаж, бүр хоригджээ. Эцэст нь тэндээс оргож гараад эх нутгаа бэдрэн эцэж туйлдан явахдаа "Хулсан ташуур" хэмээх дууг зохиосон гэдэг. Түүнийг нутагтаа ирээд хайртай хүүхэнтэйгээ уулзах үед нь хошууных нь атаач жөтөөч хүмүүс тамгын газарт хошуугаа худалдаж Дорлигийг баривчлуулж, улмаар тахарууд манж амбанд хүргүүлэхээр үхэр тэргэнд хүлээд авч явсан байна. Тэр үед нутгийн нь хэдэн залуу Дорлигийг булаахаар шийдэж.

Ингээд тэд зэвсэглэж тахаруудыг хоноглох газрыг нь тосов гэнэ. Энэ тухай Гүнжидмаа бүсгүй өндөр уулын оройгоос дуулан мэдэгджээ. Төлөвлөгөөг мэдсэн Дорлиг бэлтгэлтэй байж, орой болж, од мичид түгэхийн цагт нөхөд нь дайрч залууг суллаж авчээ. Дорлиг, Гүнжидмаа хоёр нутаг хошуу алгасан явж, одоогийн Завхан аймгийн нутагт амьдарч байгаад 19-р зууны сүүл үед Өвөр Монголын Баруун Сөнөд хошуунд таалал төгссөн гэдэг.

Тэгэхээр "Хун дуут" Дорлиг нь дээрхи хэрэг явдалтай холбогдолгүй болж таарч байгаа юм. Харин саяхан Төв аймгийн Эрдэнэ сумын харъяат Ч.Балдан-Очир хэмээх ная гаруй насны өвгөн өгүүлэхдээ "Гамин цэргийг ул (мөргүй устгасан хүн чинь "Хун дуут" Дорлиг биш Хөлийн голын "Наргиа" Дорлиг гэдэг шилийн сайн эр байсан ' юм. Сүүлдээ түүний "Наргиа" гэдэг хоч "Ниргээ" болж хувирсан. Энэ хүн Хөлийн голын хэдэн хүүхнийг нууцаар удирдаж баахан гамин цэргийг хядсан гэдэг юм. Тэр нь түүх болоод үлдчихсэн байдаг. Гэхдээ тэнд "Ниргээ" Дорлигийн нэр гардаггүй. Яагаад гэвэл Дорлиг тэр үед 1 адуу мал хөөсөн хэргээр арван тавны цагдаа нарын занаанд орчихсон байж. Тэгээд л хүүхнүүдийг нууцаар удирдсан юм билээ" гэж өгүүлсэн юм. Ингээд тавь гаруй гамин цэргийг хэрхэн ул мөргүй хөнөөсөн тухай хүүрнэе.

1919 оны 11-р сард Хятадын генерал Сюй Шү Жан Монголын зарим урвагч феодалуудтай үгсэн хуйвалдаж Монгол улсын тусгаар тогтнолыг устгаж Нийслэл хүрээнд гамин цэргийг оруулж ирсэн билээ. Тэдгээр гамин цэрэг хаанаас гараад ирэв гэлтэй овгор үүрэн дээр бужигнах шоргоолж адил учиргүй үймэлдэж байсан гэдэг. Богд хан уулын зүүн талын олон ам, Сэлбэ, Улиастай гол, Гачууртын хөвөө, ер нь хаана л бол хаана гамин цэрэг язганаж байсан бөгөөд тэд буу зэвсэг агссан цэргийн сүрээр айлгаж, монгол айл иргэдийг тонон дээрэмдэж эхэлсэн байна. Дэрсэн шаахай хөлдөө угласан хятад худалдаачдаас гадна хунхууз, хухуй нарын савсаг самууныг монголчууд хэзээнээс нааш мэддэг тул гамин цэргүүдийг хараад жигшин зэвүүцэх нь ердийн үзэгдэл болжээ. Богд хан уулын зүүн этгээд, галт тэрэг түр зогсон саатдаг Хонхорын өртөө, бас тэр хавьд Монголын радиогийн нэвтрүүлгээ агаарт цацдаг станцууд байдаг яг тэр газрын орчмоор хойд зүгт урсдаг жижиг голыг Хөлийн гол гэнэ.

Хөлийн гол нь Туул голд цутгадаг бөгөөд эрт дээр үед энэ нутагт хөлийн модчин нэртэй араг савар, авдар хайрцаг хийдэг хар бор амьдралын хүмүүс суудаг байснаас ийн нэрлэх болжээ. Хөлийн голд гоо үзэмж бүхий намбалаг сайхан 12 хүүхэн аж төрдөг байсан нь тухайн үеийн гамин цэргийн харааны хажуугаар өнгөрсөнгүй. 12 хүүхний үзэсгэлэн гоог хэлэх үү, гамин цэргүүдийн мунаг зайдлуудыг хэлэх үү. Энэ хоёр яв цав уялдсаны улмаас нэгэн ноцтой үйл явдал өрнөжээ. 12 хүүхний үзэл баримтлал нэгдэж тэд гаминд бузарлагдахгүйг хичээнэ. Энэ бол хамгийн наад захын зорилт. Цаашлаад тэд хятадын шээсийг тээхгүй, удам угсаагаа устахад нь нэмэр оруулж сааралтуулахгүй гэсэн зорилт тавьжээ. Ингэж байтал 1920 оны 5-р сар гарсан байна.

Гамин цэргийн эсрэг яаж тэмцэх вэ гэсэн бодол монгол хүн бүрийн толгойд эргэлдэж, энэхүү үзэл баримтлал газар авсан ч гамингийн эсрэг тэмцэж болно гэхээсээ илүү болохгүй гэж хариу өгөх нь олон байжээ. Тиймээс жанжин Сүхбаатарыг Хужирбулангийн цэрэгт байхад нь тус нутгийн "Наргиа" Дорлиг тэргүүтэй хэдэн хүн нууцаар очиж уулзаад гамин цэргийг яах эсэх талаар асуутал "Гамин цэргийг хороох нь ямар ч нүгэлгүй. Ямар ч хориогүй, ямар ч гарзгүй. Монгол хүн бүхэн хийх ёстой ажил. Гэхдээ та нар одоохондоо цусгүй үхүүл, чимээгүй үхүүл, ул мөргүй үхүүл" гэж зөвлөжээ.

Дээрхи гурван янзаар үхүүлэхийг яаж гүйцэтгэхээ " Хөлийн голынхон олон хоног зөвлөлдөн ярилцжээ. Тэгээд тэд Хөлийн голын задгайрсан адаг, Туул голд цутгах цутгалангийн дээхэн талын зүлгэн дээр "Майхны наргиа" гэгчийг хийхээр болсон байна. Үүнийг эх оронч сэтгэлгээтэй шилийн эр "Наргиа" Дорлиг санаачилжээ. Энэ хэсэг газар бол эргэн тойрны алс холын хаанаас ч харсан ил тод боловч тэрүүхэндээ хел үймээнгүй тун сэлүүхэн газар юмсанж. Нэг ёсондоо "Майханы наргиа"-г "Майхны ниргээ" болгохоор шийджээ. Хөлийн голын "Наргиа" Дорлигийг "Майхны ниргээ" гэж хашгирах дохиогоор хүүхнүүд эгнүүлж босгосон 12 майхны хамгийн наад захын хоёр баганын газарт тулсан ёроолын хэсэгт бэхэлсэн хоёр нарийн олсны үзүүрээс угз татахад бүх майхан нэгэн зэрэг унахаар бүгдийг нь хооронд нь маш нууцаар бэхэлсэн байна.

Ингээд 12 хүүхэн, тэдний хоол унд бэлтгэгч үйлчлэгч нар гамингийн дарга, цэрэг нийлсэн тавь орчим хүнийг майхнуудад урьж оруулжээ. Ухаандаа тэдэнд худлаа нүүр өгч сэтгэл санааг нь түр хуурах гэж тэр. Төдөлгүй "Майхны наргиа" эхэлж майхан бүрийн үүдний өмнө тулсан чулуун тулган дээр хоол унд, архи дарс нэгэн зэрэг тавигджээ. Гамингийн дарга нар идэж уухын хажуугаар согтуу ухаанаар хүүхнүүдийг тэвэрч авч үнсээд жинхэнэ самуурал руугаа хэлбийсэн байна.

Яг тэр үед "Наргиа" Дорлиг алсаас "Майхны ниргээ" гэж хашгирахад 12 майхан нэгэн зэрэг намсхийж унах нь тэр. Майхан дотроос тэмтчин гарах гэж оролдож, овойж товойж байгаа бүхнийг Хөлийн голын хүүхнүүд бүдүүн гадсаар түншиж гарчээ. Нар баруунтаа Сонгинохайран уулын шилээр далд орж байх үед "Наргиа" Дорлиг тэргүүтэй хэдэн морьтой хүн ачаатай хэдэн тэрэг хөтлөөд Хөлийн гол өгсөөд арилж өгсөн бөгөөд өмнө нь ухаж бэлдсэн том нүхэнд тавь гаруй гамингийн цогцосыг хийж булахаар яваа нь энэ.

Тиймээс Хөлийн голын адагт юу ч үлдсэнгүй. Тэд юу ч болоогүй юм шиг цэмцийж байсан бөгөөд "Майхны наргиа" ийнхүү "Майхны ниргээ"-гээр шувтарчээ. "Гамин цэргийг хороох нь ямар ч нүгэлгүй. Ямар ч хориогүй, ямар ч гарзгүй. Монгол хүн бүхэн хийх ёстой ажил. Гэхдээ та нар одоохондоо цусгүй үхүүл, чимээгүй үхүүл, ул мөргүй үхүүл" гэсэн жанжин Сүхбаатарын зөвлөгөө ийнхүү биелэгдсэн бөгөөд Хятадын генерап Сюй Шү Жан ямар ч чимээ аниргүй, ямар ч ул мөргүй алга болсой тавь гаруй дарга, цэргээ хаачсаныг мэдэхгүй "Миний цэргүүд надаас урвасан байна аа. Тэд нутаг руугаа буцаваа" гэж ирээд л бухимдаж байсан гэдэг. Тэр цагаас хойш шилийн сайн эр "Наргиа" Дорлигийг нутгийнхан нь "Ниргээ" Дорлиг гэх болсон байна.

НОЦТОЙ МЭДЭЭ СОНИН