Номыг уншиж суухад “Ээжээсээ оргосон хүү юм даа” гэсэн бодол үе үе төрснийг нуух юун. Ээж нь хүүдээ шөнийн зүүдээ уйлан ярьж, хуушуураар дайлж үдсэн сүүлчийн уулзалтаас хойш зүүд, залбирал, дурсамжийн ахуйд үргэлжилсэн эх үрийн элбэрэлийн хөрөг энд буусан гэлтэй.

Монголчууд бид “Эхийн санаа үрд, үрийн санаа ууланд” гэж ярьдаг. Тавь гаруй жилийн тэртээ Өвөр Монголын Хөх хотноо хэдэн Монгол хүүхэд даяар Монголын ариун гал голомтын тухай баясал дүүрэн ярилцаж, улмаар очиж суралцах, хөгжил дэвшилд нь хувь нэмэр оруулан амьдрах санаа сэдэн зарим нь өвөрлөгч нутгаас оргож Монголдоо ирж, “соц” нийгмийн үед ээдрээ бартаатай амьдралыг туулсан байна.

Тэр л хүүхдүүдийн нэг, бага залуугийн цөс зориг, дотоод сэтгэлд нь буцалсан Монголдоо тэмүүлсэн сэтгэлээр ээж, аавыгаа орхиод гарсан А.Өлзийбаяр гуайн ургийн овог нь “Боржигон”, өвөг дээдэс нь Хубилай хааны байгуулсан Их Юан гүрний үед Хөх хот орчмоор нутаглаж байсан Монголчууд аж. Мин улсын цэргээс зутган одоогийн төвлөн суугаа нутагтаа ирсэн тэдний ноён Монголжин нэрт агаад ноёныхоо нэрээр “Монголжин хошуу” хэмээн нэрлэгдсэн, “Харчин таван хошуу”-ны нэг, өвөрлөгч 49 хошууны хамгийн зүүн урд захын нутаг байна. “Хөшүүн сэтгэлийг үл хөдөлгөх аваас Хөнгөн бийрийг татаж яахан билээ” хэмээн айлдсан соён гэгээрүүлэгч Ванчинбалын Инжнааштай залгаа нутаг усныхан гэнээ.

Энэ нутгийнхан хавар хаврын хараацай ирэхийг хүлээдэг заншилтай, алтан хараацай хамгийн түрүүн ирж хэн нэгний байшинд үүрээ засах нь ер бусын билэг дэмбэрэлтэй гэж итгэдэг байна. Өлзийбаяр гуайн ижий түүнийг хэвлийдээ олсон жилээ “Алтан хараацайнууд минь манай гэрт хамгийн түрүүн ирж үүрээ засаарай, ангаахай дэгдээхэйг чинь хамгаалж өгье. Гэрт минь баяр жаргал авчраарай” гэж Мөнх хөх тэнгэртээ хаваржин залбирчээ. Ээжийнх нь залбирал, аз заяаны тохиолоор гурван хос хараацай тэдний байшинд үүрээ засч өндөглөсөн мичин жилийн намар ээж, аавынхаа отгон хүү болж тэрээр ертөнцөд иржээ. Алтан хараацайн авч ирсэн азанд заяасан хүүдээ эцэг эхээс хайрласан анхны нэр Эрдэнэ-Олдов, сургуулийн нэр нь Бао Баян, Монголжин хошууны хийдийн даа ламтны хайрласан нэр Өлзийбаяр болой.

Худгийн уснаа унасан чавга авах гэж тонгойгоод тэр худагтаа унаж, хөршийнхөө догшин азарганд сэгсэрүүлж, цэргийн буунд дэлсүүлж цус нөжиндөө холилдож, гурвантаа ээжийгээ сүнсийг зайлтал айлгасан гэнэ. Улмаар лам залж, балин гаргуулж, нэрээ сольж өссөн энхрий, ээжтэйгээ хамт Далай ламыг зорьж мөргөсөн мөргөлчин, бас голио царцаа, өндөг, өвс ургамал эргүүлж уул хадаар өдөржин тэнэгч, хөршийнхөө хашааг давж алим, тоорийг нь “туудаг” Зостын тосгоны дэггүй хүү, Монголжин хошууны сургуулийнхаа дотуур байрнаас оргосон, багшийнхаа өөдөөс хэдэрлэсэн, хөөгдөх сануулга гурвантаа авсан сахилгагүй жаалын бага нас нь ээж аавынхаа элбэрэл, насанд хүрсэн ах эгчийнхээ тус дэмээр бойжин торнисон байна.

Ээжийн хайртай дэггүй хүү төрсөн нутаг, эцэг эх, ахан дүүсээ орхиод нэг л өдөр оргоод, хүй элгэний холбоотой даяар Монголын гал голомт руу явчихсан байгаа юм даа. Ямар гээчийн ид шид, далд хүчин Зостын тосгоны дэггүй хүүг дуудсан байх билээ.

Буурал түүхийн улбаа, будант ирээдүйн зааг дээр бодож суухнаа дэлхийн хаанаас ч “би монгол хүн”, миний овог боржигон, найман, мэргэд, хэрээд, хонгарид гээд гараад ирэх хүн зон олон бий. Монголчуудаа хүчтэй явахад сэлэмний ир болон хяргаж, хүчин буурахад сэлэмний ирэнд хяргуулж хоцорсон хэсэг төв, дундад азиар тогтохгүй. Зуун зуун өнгөрлөө ч тэр хүмүүс “би, бид монголчууд” гэсэн дөл сэтгэлийнхээ оёорт сүүмэлзүүлэн, холхи холын гал голомтоо чагнаархан хадгалдаг аж.

Харин алсад суугаа тэдний гэрийн босгоор нь хэн нэгэн алхан орж тогоотой сүүг нь татаж асгаад, бурхан шүтээнийг нь дэлсэж нураагаад, чихэн дээр нь “өвөг дээдэс чинь, аав чинь, чи өөрөө, үе удмаараа тэнэг” гэж байнга хашгираад, эхийн сүү шигээ амалсан хэл яриаг нь хориглоод “намайг дагаад цэнгэ” гэж харь хэлээр гуаглаад, нэгнийх нь сормууснаас, толгойн үснээс ганц нэгээр нь зулгааж, заримынх нь шилбэний хянган яс руу модоор тас хийлгэж, тархинд нь хадаас хадаж, унаж төрсөн газар шороог чинь түйрэн болгож, аж төрөл ахуй амьдралд чинь хоолойд тээглэсэн яс шиг хөндөлдөөд байвал та дуртай байх уу. Ах дүүг чинь, элгэн садныг чинь модны мөчирт дүүжилж, бууны хараанд дальдчуулж, хүчирхийлж, гахайтай цуг гахайн хороонд, нохойтой цуг нохойн хэвтэрт хорьвол яахсан бол. Зүйрлэх аваас ийм л цаг үе ирэхэд нуруу бөгтийн дагаж үе, үеэрээ дуусах нь байхад амьдралын орон зай, чөлөө учирлыг хүсэн тэмүүлэх зоригтнууд бас гарах авай.

Миний эргэцүүлэл Өлзийбаяр гуайн номдоо бичсэн үйл явдал, явсан зам, замналаас эхтэй юм. Түүхийн нэгэн эхтэй, тусгаар гал голомт минь байхад гэж тэмүүлэх зүрх зориг, олон хүмүүнд байсан гэнэ лээ. Гагцхүү бэрхийг туулаад даяар Монголын гал голомтондоо ирсэн, түүнээс дутуугүй бэрхийг даваад амьдраад яваа нь олон бус байх аа.

Өлзийбаяр гуай эцэг эхээс хайрласан Эрдэнэ-Олдов нэрээ гээж сургуульд орохдоо Боа овогт болоод, дунд сургуулийн бяцхан хүү “Үхэр монгол” гэж олонтоо хэлүүлснийхээ төлөө нударга зөрүүлэхдээ тулж, ахлах сургуулийн нь хамгийн сайн сурлагатай анд нь Монгол болж төрснийхөө төлөө дээд зиндааны сургуульд суралцах эрхээ хасуулсанд эргэлзэн тэмцэл хийж, эрдэм мэдлэгтэй, эд хөрөнгөтэй зарим нь Монгол үндэстний үзэлтэй байсныхаа төлөө шоронд орж шонд өлгүүлж байгааг, нутаг усныхан нь өлбөрөн туйлдаж байгааг балчир бага насандаа нүдээр харж, чихээр сонсож явжээ.

Дунд сургуулийн дэггүй жаал Цагдаагийн дарга ахынхаа дэмжлэгээр Өвөрмонголын Багшийн дээд сургуулийн дэргэдэх ахлах сургуульд элсэн орсны дараа, зан төлөв, үзэл бодлын хувьд төлөвшиж, хичээл сурлагадаа тэргүүлж бас их өлсгөлөнгийн хүндхэн үеийг туулсан байна. Энэ цагт хэдэн Өвөрмонгол хүүхэд эзэн Чингисийн эх нутаг, Монгол орны тухай, эх нутагтаа суугаа Монгол хүмүүсийн тухай олж дуулсан, судалж мэдсэнээ бие биедээ ярьж, Чойбалсангийн нэрэмжит Монгол Улсын Их сургуульд очиж сурна гэж мөрөөдөж, тэр байтугай дарлал мөлжлөггүй сайн цагийн эх нутагтаа авчрах нам байгуулах, бүр Монголчуудынхаа халуун голомтод оргож хүрэхээр тангараг тавьсан байгаа юм. Хайртай хүүгийнх нь санаа ингэж “ууланд гарсныг” хөгшин буурал ээж нь яахан гадарлах билээ.

1962 оны намрын халуун өдрүүд, ахлах сургуулийнхаа амралтаар санаа зорилго нэгдсэн анд Алтанбат, Төгсмандал нарын хамт гурвуул төрсөн нутгаасаа оргон гарчээ. Нөмрөгийн уулс, Халхын гол, Цөөврийн хөндий, Дорнодын талаар туулан байж Монголдоо ирсэн байна. Гурав хоног яваад Тамсагбулагт хүрнэ гэсэн хүүхдүүдийн гэнэн тооцоогоор ойр зуурын хоол хүнстэй гарсан бол үерт хөвж, цөөвөр чонын нүхний аманд дээр унтаж, голио царцаа идэж, шээсээ ууж амь тэмцэн явж 12 дахь хоног дээрээ арайхийн хүний бараа харсан гэнээ.

Үгүй ээ ингэхэд өчигдөрхөн л гэрээсээ гарсан цагаачид бидний үр хүүхэд, ач зээ, элэн хулан нэг л өдөр “Монголдоо очиж амьдарнаа” гээд цүнхээ үүрээд аав ээжээсээ, хүсэн тэмүүлсэн тэр “аз жаргалын ордноос” гарах өдөр ирэх вий гэсэн эергэн бодол орж ирээд байх чинь. Сүүлийн хорь гаруй жил олон мянган Монгол хүн гадаадад, үүний дотор 60 орчим мянган Монгол хүүхэд аав ээжээ дагаж гарсан, жилд дунджаар мянга гаруй Монгол хүүхэд гадаадад мэндэлж байгаа, мөн мянга мянган хүүхнүүд харийн бэр болж байгаа мэдээ байна. Зарим нь аавынхаа, ээжийнхээ өвөг дээдсийнхээ нутагт амьдрахаар очихдоо үсэндээ шар сортой, нүдэндээ ногоовтор туяатай, зүс царай цайвардуу, хэл, аялагаар хазгай муруй ч дотоод сэтгэл нь үлгэр домгийн Монгол орондоо тэмүүлж, амь амьдралаа зориулах “тэнэг зориг” гарган ирсэн байх вий. Америкийн янк, Оросын кошка, Япон, Солонгосын булцуутай будаа, хөөтөй төлөг, хөлдүү мантуу, оргодол, эрлийз, хурлийз гээд хамгийн түрүүн чих, зүрхээ мялаалгана даа. Муу бүхэн улиран одож сайн цагийн түрүүн ирсэн ч өнийн амьдралд нь өрнөх үйл явдал, зураг төөрөгт Өлзийбаяр гуайтай адилсал давхцал гарах биш юм байгаа. “Монголдоо тэмүүлсэн сэтгэл” ном ийм бодлын солбилцолд оруулж орхив.

Учир хэмээвэл Өлзийбаяр гуай шоронгийн хоригдол, Дорнод аймгийн Баянтүмэн сум нэгдлийн тариачин, Булган аймгийн Баян-Агт суманд барилгачин, Шар хадны больницийн өвчтөн, Улаанбаатарын тоосгон заводын үнс цэвэрлэгч, уурын зуухны галч, тоосгочин, оройн сургуулийн сурагч, Анагаах ухааны Их сургуулийн оюутан, даалгавар биелүүлэхээр хил давсан туршуул, Дундговь аймгийн Гурвансайхан сумын их эмч, Дундговь аймгийн Нэгдсэн эмнэлэг, Гандангийн хүүхдийн эмнэлэг, Найрамдлын районы хүүхдийн эмнэлгийн эмч, Анагаахын дээдийн уламжлалт эмчилгээний багш, Польш улсад Дорнын уламжлалт эмчилгээний эмч, АНУ-ын Чикаго хотноо уламжлалт эмчилгээний эмч, “Алтан найм” дорнын уламжлалт эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч, эмч, эзэн гээд унаж босч, уруудаж өөдөлсөн нэг хүний амьдралд байтугай нэг хэсэг хүний амьдралд ховор тохиох зам туулан өнөөг хүрчээ.

Энэ амьдралын өндөрлөгөөс харахад “зовлон” гэж таны бодлоор юу байна вэ? гэж Өлзийбаяр гуайгаас асуухад тэрээр үл мэдэг бодолхийснээ:”Зорилготой явахад зовлон гэж байхгүй шүү дээ” гэж билээ. Оргодол босуул, хужаагаараа дуудуулж гэрээсээ, ажлаасаа 50 км явах эрхгүй байснаа, эсхүл жирэмсэн эхнэрээ үлдээгээд өөртөө зориулах хэдэн сумтай буу өвөртлөн тагнуул туршуулд явснаа ч юм уу, өмнө зүгийн нутгаар шуурга битгий болоосой, мал, малчин хоёр хил битгий давчихаасай гэж олон жил залбирч байснаа, 27 жилийн турш Монгол улсын бүрэн эрхт иргэн нь болж чадахгүй явсанаа, ерөөс зориод ирсэн элгэн Монгол нь бүрэн дүүрэн хүлээж аваагүй тэгж их удсаныг л хэлэх байх гэж төсөөлж байсан. Зовлон туулаад гарсан хүнээс үүнээс илүү ямар хариулт нэхэх билээ.

Түүний Монголдоо тэмүүлсэн их зорилгын цаана юу нуугдаж байсныг номын баатруудын үг хэл, бодол санаагаар дурайтал буулгаж, даяар Монголчуудад үлдээж байгаа нь үнэ цэнэтэй юм.

1962 онд Дорнод аймгийн шоронд хоригдож байхдаа, сэргийлэхийн хурандаад “Бид нар буцмааргүй байна. ... нэг бол та биднийг шууд бууд, эсвэл шорондоо хориорой”, Монгол гэдэг нэрийг дэлхий дахинаа мандуулсан Эзэн богд Чингис хаанаа шүтдэг. Өвөр Монголчууд бид монгол үндэстний мах цусны тасархай, манайхныг хүчээр хятаджуулж, хэл, соёл, дадал зуршлыг устгах бодлого явуулж байна. Монгол сурагчдыг үндэсний үзэлтэй гэж хүссэн сургуульд нь оруулаагүй, манай сэхээтнүүдийг хонь шиг номхон болгох, устгах бодлого явуулж байна. Өвөр Монголчууд бид ямар ч ирээдүйгүй болсон учир нутгаасаа оргон өөрсдийн хүч, авъяас билэг, ухаанаа Монгол Улсын төлөө зориулахаар шийдсэн юм. Бид цаашид Чойбалсангийн нэрэмжит Монгол Улсын Их сургуульд суралцах хүсэлтэй” гэсэн байгаа юм. Оргодол гуравт тэр хурандаа “Ийм жаахан байж ямар их улс төр ярьдаг сурагчид вэ? Та нарт гэж хэлэхэд Чингис хааныг шүтдэг гэж олон хүнд ярьсны хэрэггүй шүү” гэж сануулсан тухай номондоо дурсан бичжээ.

Тэгвэл Өлзийбаяр гуайн аав бага хүүгээ дагуулж хошууныхаа төврүү явахдаа “Миний багад манай нутагт хятад хүн бараг байгаагүй юм. Урд зүгээс анх ирсэн хятадууд уранхай цоорхой хувцастай, эхнэр хүүхдээ дагуулж гуйлга гуйсан нүд хальтармаар хүмүүс гудамжаар хөлхдөг байсан юм. Зарим сайхан сэтгэлтэй Монголчууд орон гэртээ оруулж хооллох, бага сага ажлаа хийлгэхээр тэд улам даварч гэрээс нь гарахгүйг хичээж зарц боол чинь больё ажлыг чинь хийж өгье гэсээр жаахан газартай, орох оронтой болоод ах дүүгээ дуудаж ирээд олуул болсоор хэдхэн жилийн дотор манай нутаг хятадуудар дүүрсэн дээ гэж” хуучилжээ. Мөн тэд нэгэн тосгоны хажуугаар өнгөрөхөд аав нь “цагаагчин гахай жил Хятад цэргүүд анхлан ирж энэ тосгоны Монгол хүмүүсийг том байшинд хөөн оруулж гаднаас нь түгжээд хуурай түлээ овоолж шатаасан” гэж эмгэнэн ярьсан тухай бичсэн байна.

Цаг хэцүү хүйтэн дайны үед шуурга салхинд уруудан улсын хил давсан мал, малчин, хилчдийг Монголд оргож ирсэн зарим оргодол босуул Өвөр монгол, хятад хүмүүсээр харилцан солилдог байсан юм гэнэ.

Хэрэв Өлзийбаяр гуай тийнхүү буцаагдсан бол тамын дээдээр тамлуулж үхэх хувь заяа хүлээж байсан болов уу. Монгол руу оргох талаар ярьдаг байсан найз, ӨвөрМонголын Дээд шүүхийн даргын хүү Т.Хүчит нь тэдний хойноос оргох оролдлого хийснийхээ төлөө “эх орноосоо урвагч, Монголын тагнуул” гэж дуудуулан өндөр дүүжлүүрт дүүжлүүлж, галаар шаруулан амь эрсдэж, бүр түүний цогцост тэсрэх бөмбөг хийж олны өмнө дэлбэлсэн байна. Дунд сургуулийн нэг анги, дотуур байрны нэг өрөөний найз, оргон тухай анхлан ярьж тангараг тавьсан анд Ли.Баярыг нь анагаах ухааны дээд сургуулийн туршилтийн нохой хорьдог битүү саванд нохойтой хамт 10 жил хорьж, хооллож, үсийг нь нэг нэгээр нь зулгааж тамласан гэнэ. Цагдаагийн орлогч дарга ахыг нь дүүгээ оргуулсан хэргээр өндөр малгай өмсгөж, “Монголын тагнуул, хөрөнгөтний үзэлтэн пайз” зүүж гудамжаар тууж, удаан хорьж, хэдэнтээ алахаар тамалж, бүр настай ээж, ааваас хүртэл мэдүүлэг авсан ажээ.

Монгол үндэстэн болж төрсөн, үндэс угсаа, өв соёлоо хамгаалах гэсэн сэтгэл зүтгэлтэй, эрдэм чадалтай Өвөр Монгол сэхээтэн, эд хөрөнгөтэй чинээлэг хүмүүс, цэргийн дарга нар, аль сор болсон хэдэн зуун мянган хүнийг хилсээр гүтгэж залхаан цээрлүүлж, үндэстний зүрх зориг, цог хийморийг доройтуулж, “хонь” шиг болгосон тухай оргож ирсэн өвөрлөгч эрдэмтний яриаг ч Дундговьд ажиллаж байхдаа зүрх шимшрэн сонсож суужээ.

Мөнх тэнгэрт тэтгэгдсэн их хүчээр дэлхийн талыг эзэлж явсан манай түүхийн эрэгт энд, тэнд шидэгдсэн загас эсхүл амин өгөөш болон нухлагдсан дээд монгол, цагаан монгол, хазаар монгол, халимаг монгол, буриад монгол, өвөр монгол гэх мэт Монгол үндэстэн угсаатнуудын маань хар цагаантай амьдрал, хувь заяаны гэрчлэл, харуусал, хилэгнэл, дээдсийн гэрийн буурийг сахин суугаа бидний хэзээ ч мэдрээгүй уй гуниг, хаадын бичиглэн үлдээсэнчлэн “Монголжин дураар” байх эрх чөлөөний тэмүүлэл, мөрөөсөл нуугдаж байх шиг ээ Ай хөөрхий.

Номын хуудаснаас ингэж л мэдэрч сууна.

Энэ сацуу найрагч анд Ө.Пүрэвсүрэнгийн “Өвөрлөгчийн тавилан” гэж шүлэг санаанд буув.

...

Хүсэвч буцааж өгөхгүй

Хүнийх болсон Монгол минь

Хаяа хатавчаар нутагтаа хаягдаж

Халх Монголынхоо өмнөөс золиослогдож

...

Элгэн садан Монголоосоо аврал эрж бүлтэлзсээр

Эрээн луутай хөнжилд нулимастай шургасан гүнж минь

....

Хүмүүн заяаны туйлын адармаатай замыг ирлэсэн чин зориг, задрашгүй тэвчээрээр туулдаг бололтой. Үүний тул Өлзийбаяр гуай амьдралдаа таван удаа андгай тангараг өргөж, биелүүлж яваа эр байна.

Арав гаруйхан настай гурван хүү “... нэгэн санаатай байж, бие биеэндээ ах дүү мэт тусалж, алив зүйлээ нэгнээсээ харамлаж нуухгүй, насан туршдаа биенээ хүндэтгэж явах” тангараг өргөн хүжний ахан дүүс болж гурвуул өндөгний цусаа нэг аяга 60 градусын хар архинд дусаан хувааж хүртээд, согтож унасан гэнэ.

Тэгвэл дунд сургуулийн ахлах ангийн дөрвөн банди Хөх хотын хойд талын Далан хар уулын оройд гарч Зүүн сөнөд хошуунаас Алтанбат андынх нь эгчийн явуулсан цагаан тосыг хуваан идэж “...Монголоо нэгтгэе, Өвөр монголын Ардын хувьсгалт нам байгуулья, Монголоо дэлхийд алдартай улс болгоход хүчин зүтгэе, энэ хэргийн төлөө, эрдэм номдоо хичээж сайн мэргэжилтнүүд больё” гэж тангараг тавьжээ.

Түүний удаах тангараг Яамны төлөөлөгч хурандаа Дорж хэцүү даалгавар гүйцэтгүүлэхээр уулзаж ярилцахад “би энэ яваа насандаа Монгол Улс, монгол үндэстний эрх ашгийн төлөө... амь насаа зориулахад бэлэн байна.” гэж хэлээд гарсан байдаг юм.

Тэрээр Монгол Улсын Анагаах ухааны дээд сургуулийг төгсөөд “хүн ардын эрүүл энхийн төлөө сурсан мэдсэнээ бүрэн дайчлан ажиллахаа” андгайлан хүний их эмчийн тангараг өргөсөн буй заа.

Хамгийн сүүлд Америкийн иргэний, өөрийн удаан эрсэн эрх чөлөөний тангараг өргөжээ.

Тангарагаас үл няцан, зорилгоос үл ухран явсан он жилүүдийн бичлэг номыг нь эргүүлж суухдаа нэгэн хүмүүний амьдралын ээдрээ нугачаа, аз жаргал, ахуй, сэтгэлгээний хувьсал өөрчлөлт, соц нийгмийн нэгэн үеийнхэний сайн муу, хир толбоны тухай удаан эргэцүүлэв ээ. Тэгээд энэрэх, хайрлах, нигүүсэн хэлтрүүлэхээс илүүтэйг үл олж “Санаа сайтай явахад заяа түшдэг” ардынхаа үгэнд тулж зогслоо.

Арван хэдтэйдээ гүйгээд ирсэн тэднийг эгэл бөгтөр эмээ, жирийн ардууд, эрдэмтэн мэргэд, цэрэг цагдаагийнхан, дайн тулаанд явж өвөрлөгч нутгийнхны чин хүслийг биеэр мэдэрсэн ахмадууд, удирдах дарга нар, эх орныхоо нүд чих болсон аюулаас хамгаалахынхан хүртэл хайрлаж, өрөвдөж, тэтгэж дэмжиж байжээ. Энэ бодлын маань тайлал “миний залуу идэр нас Монгол Улсад өнгөрч дээд сургуульд нь үнэ төлбөргүй суралцаж, хүний их эмч гэдэг нандин мэргэжлийг эзэмшин, гэр бүл, үр хүүхэдтэй өнөр өтгөн сайхан айл боллоо. Монгол Улсынхаа ач гавъяаг хэзээ ч мартах ёсгүй” гэж учирлал бүхий нэгэн уулзалтын үеэр түүний хэлсэн үг юмсан уу.

Өлзийбаяр гуайгаас аз жаргалын тухай, зорьж хүссэн аз жаргалдаа хүрсэн эсэхийг нь сонирхож асуусан юм. Түүний аз жаргал, зорьж хүссэндээ хүрэх үүд хаалга бол мэргэжлээ зөв сонгож, эмч болсон явдал гэв. Өвчин эмгэгт нэрвэгдсэн нэгэн эдгэрээд гарах, баяр талархалаа илэрхийлээд уулзах шиг аз жаргал эмч хүнд үгүй ээ. Эрээд явсан эрх чөлөөгөө ч олсон байна. Сонирхуулахад хувь заяаны их эргэлт 1966 оны наадмын үеэр Улаанбаатарт болсон их үерийн үеэр тохиосон байгаа юм. Тоосгон заводын халуун зууханд ажилладаг хориод настай залуу сэтэрсэн үерийн даланг ганцаараа чадан ядан хааж байхтай үерийн онцгой комиссынхон таарч “намар дуртай сургуульдаа суралцаарай” гэсэн юм билээ.

Нөгөө талаас нь энэ эрийн төрлөх овсгоо, тууштай зүтгэл, найз нөхдөө, хүнийг хүндэтгэх эвсэг зан, Монголоо гэсэн сайн санаа, багадаа хэлцсэн андгай үгс л эрсэнээ олоод, зорьсондоо хүрээд явдаг гол хөдөлгүүр ажээ.

“Монголдоо тэмүүлсэн сэтгэл ном”-ыг уншиж дуусаад Өлзийбаяр эмч рүү утас цохив оо. “Алтан хараацайн зууж ирсэн Монголжин та ээдрээт амьдралыг туулан өдий хүрсэн дурсамж дурдатгалаа сэтгэл хөдлөм бичсэнд баяр хүргэе. Харин хүүгээ эсэн мэнд амар сайн яваа гэж үхэн үхтэлээ мөргөл хийж, зул хүжээ асаасан ээжийн тань хүслийн биелэл бол танай эхнэр байна. Он удаан жил түшиж тулж яваа эхнэрт чинь “баярлалаа” гэж хэлье, Таны ном Монголоо гэсэн сэтгэлтэй монгол хүн бүрийн уншиж бодох шашдир болжээ” гэж сэтгэгдэлээ хэлэв.

Харин тэр орой Өлзийбаяр гуай над руу ярьж “Монгол орныхоо төлөө миний хийсэн ямар зүйлийг үнэлж байна?” гэж асуув. Би номноос санаанд үлдсэн зүйлээрээ эг маг хариулт өгсөн байх л даа.

1967 оны 7 сард Бээжин дэх Монголын элчин сайдын машиныг Хятадын улаан хамгаалагчид шатаасан, элчин сайдыг заамдаж авсан мэдээг сонсоод үл тэвчиж Алтанбат найзынхаа хамт Монгол дахь элчин сайдын яамны өмнөх Маогийн зургийн самбарын шилийг хагалж, зураг руу нь бэх цацаж явснаа дурсамждаа бичжээ.

Тэгвэл 2007 онд Хойд Америкт хятад хэлээр хэвлэгддэг “World Journal” сонинд Монголын тусгаар тогтнол гэж юу юм бэ? Хятадын нэгэн хэсэг, Гадаад Монгол гэх мэтээр үе үе бичиж буруу ташаа ойлголт зориудаар төрүүлж, бүр Өмнөговь аймгийн нутагт болсон Тэмээн поло тэмцээнийг агуу их Хятад улсын нутагт болсон гэж том гарчигаар бичсэн байхтай заргалдаж, улмаар таслан зогсоож чадсан аж.

Түүнтэй “Чонон сүлд” романы талаар ярьж суухуй тэр номыг хятад эхээр нь уншиж байсан, Өвөрмонголчуудыг дарлаж доромжилсон өсийг эерүүлсэн агуулгатай дэмий ном билээ гэж байн, байн нүд нь гялалзаж байсан сан. Энэ завсар зарга хийдэг “World Journal” сонинд нь “Шуудууг нь татаад орхичих, ус урсаад ирнэ” гэсэн томъёололтой, Монголчуудад хятад хэл, соёлыг үнэ төлбөргүй сургаж мэдүүлэх бодлого явуулах санал гарсан байсныг болгоомжлуулан хэлж байв.

Тэрээр 1990-ээд оны Ардчилсан хувьсгалыг эхнээс нь дэмжиж, Ардчилсан холбооны анхдугаар их хуралд “Өвөр Монголын залуучуудаас халуун баяр хүргэе” гэсэн уриа дэлгэж, анхны Ардчилсан сонгуулийн дүнг сонсохоор хувин дүүрэн хоолтой сонгуулийн төв штаб дээр ирж байжээ.

Хүний эмчийн мэргэжлээрээ 40 гаруй жил ажиллаж, гадаад дотоодын олон хүний аюулт өвчнийг эмчилж эдгээж, Монголын уламжлалт анагаах ухааны гайхамшгийг түгээж Монгол гэсэн нэрийг гаргаж яваа буянтан байна. Сүүлийн хэдэн жилийн амралтаараа Дорнод аймгийн Баянтүмэн сум, Булган аймгийн Баян Агт сум, Дундговь аймгийн Гурван сайхан сумдын олон түмэнд үнэ төлбөргүй эмнэлгийн үйлчилгээ үзүүлж ажиллаж амьдарч, явсан нутгийн олондоо тус дэм хүргэсэн гэнэ. Цаашид миний нас ч хэд билээ Дорнодын Баянтүмэн сумыг төрсөн нутаг шигээ санаж явдаг. Жил бүр очих юмсан, хүүхдийн сурч мэдэхэд, ахмад настнуудаа асарч тэтгэхэд тус дэм болох тухай төлөвлөж байгаагаа ярьж суусан.

“Энэ яваа насандаа Монгол Улс, монгол үндэстний эрх ашгийн төлөө... амь насаа зориулахад бэлэн байна” гэж хэлж явсан хүний зүй ёсны асуулт, номондоо бичсэн олон үйл явдлын өрнөлөөс түүний хувьд хамгийн эмзэг, бас эрхэм хариутай мөрүүдийн тайлалыг надаас тийнхүү асуусан нь магад.

Тэрээр Ээжээсээ оргосон болохоос эх Монголоосоо оргоогүй юм байна. Түүний ном тэмүүлэх Монгол төв, туурга тусгаар гал голомттой дэлхийн Монголчуудын сэтгэлийн нэгэн нандин бичлэг. Хүүхэд наснаасаа эхлэн үзсэн дуулсан, уншсан судалсан, танин мэдсэн ээдрээ бартаатай амьдралын үнэн дүр зураг, дурдатгалаа туурвин суугаа өнөө хүртэл он цагийн “бодит баримт дээр тулгуурлаж” хэлсэн өчиг гэдгийг мэдэрч сууна.

Ерөөс түүний ном Монголчууд Олуулаа болохын оршил үг ажээ.

Д.Бишүүгарам

www.miss.mn