Шазаазын хүрээний лам нарыг бөөнөөр нь хядсан цуст аллага

2013-02-06

1930-аад оны үед Баянхонгор аймгийн нутагт байсан Амарбуянтын хүрээнд "Хорголын гэлэн" Гочоогийн Рагчаа хэмээх лам шавилан сууж байжээ.

Тэрбээр тус нутгийн Шазаазын хүрээний лам нарыг бөөнөөр нь хядсан цуст аллагыг нүдээрээ үзсэн гэрчийн хувьд тавиад оны үед доорхи зүйлийг хуучилсан байна.

1932 оны мичин жил Амарбуянтын хүрээн дээр шашны захиргаа гэж алба байгуулагдсан. Тэр албанд хедөөний харчуудыг томилон ажиллуулсан. Шашны захиргаа гэдэг байгууллага нь хүрээнд болж байгаа үйл явдал болон лам нарыг тагнах үүрэгтэй байгууллага байлаа. Шашны захиргааны даргаар бичиг үсэгтэй хэмээн Рагчаа намайг, зөвлөх гишүүнээр У.Түдэвийг, туслахаар П.Мээтэгийг томилон ажиллуулсан. Шашны захиргаа нь жасын хангамжтай. Лам нар биднээс нэлээд жийрхсэн байдалтай, хэрэндээ таарсан эрх мэдэл бүхий гурван залуу тарган хонины махаар бууз хийж идээд жаргаж сууна. Хүрээнд болж буй явдлыг дотоодын хамгаалахын төлөөлөгчдөд зарим үед илтгэнэ. Мичин жилийн хавар ногооноор юм даг. Нэг өдөр Дотоодын хамгаалахын төлөөлөгч хүрээн дээр ирсэн үед У.Түдэв гэр орноо эргэхээр гурав хоногийн чөлөө аваад явчихав. Тэр шөнө нь Мээтэг бид хоёр гэртээ унтаж байтал гэв гэнэт баахан буу зэвсэгтэй улс ирээд хоёр нүдийг маань боож, гарыг маань ард хүлээд аваад явсан. Шөнө тэмээн дээр хоёр хөл холбочихоод яваад л байлаа. Хаа хүрч, хаашаа явж байгааг бүү мэд. Ямар ч байсан "баатарчингууд"-ад (эсэргүүнүүд бололтой) баригдлаа гэсэн ойлголттой, өдөр шөнө хоёр зогсоо зайгүй яваад нэгэн өглөө нүдний боолт авлаа.

Хожим мэдэхнээ Нарийн хөхийн хоолой гараад нөгөө улс жаахан амсхийж тайвширсан хэрэг билээ. Тэндээс бас өдөр шөнө хоёр яваад гэр оронтой газар хүрч бид хоёрыг байцаав. Зодож нүдээд алах шахав. Өөрсдийнхээ хийдэг ажил, зорилго бүгдийг нь тоочлоо. Намайг ч шашны захиргааны дарга, улаантаны тагнуул гээд алахаар шийдэв бололтой. Харин ногоон Мээтэгийг нэлээд зодсон боловч арай гайгүй байгаа янзтай. Гар, хөл хүлээтэй, нэгэн чулуунаас уяатай гадаа байж байтал баруунаас нэг тэмээтэй хүн ирж байгаа нь манай аавын шавь Гэндэнсүрэн гэгч хүн байв. Гэндэнсүрэн гуай намайг нэг харчихаад Баартагчингуудын толгойлогч Гүнзэнноровын гэрийн үүдэнд гурав мөргөөд орсон. Нэлээд хугацаа өнгөрсөний дараа Гэндэнсүрэн гуай Гүнзэнноровын хамт миний дэргэд ирсэн. Тэгсэн намайг баригдаж ирсэнийг дуулаад амь гуйхаар ирсэн юм байх. Гэндэнсүрэн гуай ямар ч учиртай байсан юм, итгэлтэй хүн нь ч юмуу, танил тал нь байсан ч юмуу, ямар ч байсан миний амийг хэлтрүүлээд өөрөө авч явсан юм. Тэд өглөө нь гэр бараагаа ачаалаад явахдаа намайг алаад явах байсан гэдэг. Түүнээс өмнө хязгаарлаад явсан улс дотор манайх гэр орноороо, өөрөөр хэлбэл миний эх, хоёр ах, нэг эмэгтэй дүү нар явцгаачихсан байсан. Би баригдаад явсан дайчин эцэг Гочоогийнхоо байр байдлыг харж нутагтаа байж байгаад ийм ажил явдалтай болж баригдах, амь алдахдаа хүрсэн хэрэг. Амь хэлтрээд гэр орондоо очиж жил гаруй боллоо.

Манайх Эзний голоос цаахан талд Мужаан тойн гэгч айлтай цуг хаваржиж байв. Манай хоёр ах Шижү-д / хотын нэр/ будаанд явчихсан. Мужаан тойны хүү бид хоёр ээлжлэн адуу малаа хариулдаг ажилтай. Нэг өдөр адуугаа эргүүлж яваад уулан дээрээс гэр лүүгээ дурандвал хоёр гэрийг маань төмөр эмээлтэй морьд бүсэлчихсэн байсан. Болохоо ч болилоо гэж бодоод адуугаа нуучихаад харж байвал 17 морьтой хүн Шазаазын хүрээ чиглээд явчихсан. Айсаар гэртээ ирвэл уйлалдсан гурван эмэгтэй угтсан. Мужаан тойныг хүүтэй нь буудаад алчихсан байв. Учрыг нь асуувал улаантны цэрэг гэнэ. "Эрчүүд чинь хаачсан бэ? гэж асуугаад энэ хоёрыг гаргаад буудчихсан. Танихаас манай хошууны саарал Жарантай л байна" гэж тэд хэлсэн. Ингээд би маргааш нь гэрээсээ холгүй байх Шазаазын хүрээг дурандаж тагнахаар очвол амьд хүн ганц ч үгүй. Тэнд байсан жараад лам, хар улс бүгд алагдсан байлаа. Шазаазын хүрээг удирдаж байсан манай хүрээний Өндөр гэгээн багш хүмүүсээс зайдуу дээшээ хараад алагдчихсан хэвтэж байсан.

Харин хийдийн зарлага хийж байсан манай нутгийн "Сэргээн" Бадарч ганцаараа амьд үлдсэн байлаа. "Сэргээн" Бадарч ойролцоо байх Өвөр Монголын хүрээнд хэл өгч алагдсан лам нарыг оршуулах ажлыг гүйцэтгэсэн. Энэ хугацаанд хэл болох гээд долоо хоносон. Алагдсан улс өмхийрч хүн ойртохын аргагүй юм болсон юмдаг. Харин Өндөр гэгээн багш ганцаараа үнэр ороогүй зүв зүгээр байсан. Бурхан хүн ч өөр юм билээ. Дараа нь "Сэргээн" Бадарчтай ярилцвал урд өдөр нь Шазаазын хүрээн дээр их хурал хурсан тухай ярьж байлаа. Шазаазын хүрээ гэдэг нь Маажинсан уулын ард Шазааз нэртэй газар манайхаас дүрвэж очсон жараад лам бөөгнөрч хэдэн гэр бариад Өндөр гэгээнээр удирдуулан хурал хурж байсан газар л даа.

Өмнөх өдрийн хурлын үеэр Өндөр гэгээн "Улааныхан одоо ирээд биднийг буудвал яана" хэмээн наргиж, хариуд нь лам нар "Тийм аз нь харьсан юм гэж юу байхав" гэж хөхрөлдөж байсан гэдэг. "Сэргээн" Бадарч таван ботготой ингэ маллаж хуралд сүүг нь өгдөг, бас нэлээд холоос лам нарын усыг зөөдөг ажилтай байлаа. Тэр хүйс тэмтрүүлдэгийн өглөө үүр дөнгөж тэмдэг орж байхад Өндөр гэгээн Бадарчийг өөрөө ирж сэрээгээд усанд явуулсан гэдэг. Их аллага бага үдийн алдад эхэлсэн. Манай хүрээний Өндөр гэгээн тангад хүн байсан. Монголд ирээд олон жил болсон. Өндөр гэгээний төрсөн дүү ахынхаа сургаар ахтайгаа уулзах гэж яг тэр өглөө ирээд тэмээгээ хөтлөөд явж байгаад алагдсан байсан.

Ингээд дараа жилийн хавар нь би Эзний голын цаахан талд нутаглаж байхдаа гурил будаа авахаар Эзний голын пүүст ирвэл нутгаас аавтай минь цуг баригдаад явсан Нинж гуайн багш байсан "Данхар" Лхамсүрэн гэгч гавж ирсэн байв. Тэр гавьж "Шинэ эргэлтийн бодлого гэгч гарсан, аав чинь тавигдаад ирсэн, би ч тавигдсан. Би сая нэг гэлэнтэй газарчилж энд ирэв. Одоо буцна" гэв. Тэр үед тэнд хязгаарлаад очсон байсан нутгийн баян Номхон авгайгаас би нэг ингэ гуйж Лхамсүрэн гуайг дагаж аав руугаа нутагтаа ирсэн. Хоёул ямар ч саадгүй явсаар нутагтаа ирж Сухантын аман дээр хоноглосон. Өглөө босоод Лхамсүрэн гавьж надад 15 төгрөг гаргаж өгөөд "Миний дүү ингээд нутагтаа оч, ах нь өөр тийшээ явна. Намайг ингээд явсан гэж хүнд битгий хэлээрэй" гэж захисан. Лхамсүрэн гавьж ер нь сүрхий хүн байсан. Нутагтаа байвал болохгүй нь гээд нэг тийшээ явсан байх. Түүнээс хойш энэ хүний тухай ямар ч сураг гараагүй ээ. Би Лхамсүрэн гавжаас салаад Өлгий рүү ирсэн. Аав ч ирчихсэн байсан. Ирээд аавтайгаа хоёул байсаар аав маань төдөлгүй бурханы оронд заларсан даа.

НОЦТОЙ МЭДЭЭ