Иргэдийн Нийтийн Хурал гэдэг шоу арга хэмжээ болж өнгөрөв. Ээлж дараалан явагдсан уг хурлуудын үр дүнд зарим нь зодооноор дуусч, заримаар нь хүн ухаан алдаж, сандал ширээ микрофон хэрэгсэл эвдэрч, хэт бухимдалд автсан олон ахмад настан нас нь богиносч, өчигдөр айл саахалт байсан нэг хорооны хөршүүд дайсан болж алж талах дээрээ тулан саллаа. Миний бие Дүүргийн ИТХ-ын дэд даргын хувьд, энэхүү эмгэнэлт жүжгийг хэд хэдэн хороон дээр дэглэн тавилцсан “нүгэлтэн” мөн болой. Хурлын индэр дээр байхдаа гар луугаа модоор ороолгуулж, нүүр лүүгээ ус цацуулсныг эс тооцвол миний хувьд харин ч энэхүү эрсдэл бүхий гардан байлдаанууд дундаас хохирол багатай эсэн мэнд гарсан хүн гэж хэлж болно.

“Хорооны Иргэдийн Нийтийн Хурал” гээч юмыг жирийн иргэд тэр бүр анзаарч мэдээд байдаггүй, сонирхдог ч үгүй. Энэ хурлаар хорооны засаг даргыг, мөн иргэдийн нийтийн хурлын даргыг сонгодог. Хүмүүс орон нутгийн сонгуулиар (өнгөрсөн намар болж өнгөрснийг та бүхэн санаж байгаа) хорооны засаг даргыг сонгодог гэж андуураад байх нь бий, тийм биш, тэр сонгуулиар зөвхөн Дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд тухайн хорооноос төлөөлж суух хүнийг л сонгодог. Хорооны засаг даргыг бол энэ алалцаад байгаа хурлаас сонгодог юм. За үүнээс цааш нуршвал уншигч авгай залхаж мэднэ, энэ хүргээд орхиё.

Урд хожид тэгтлээ мэдрэгдээд байдаггүй байсан энэ хурал, одоо яахлаараа ийм халуун сэдэв болдог билээ? Тэнд юуны төлөө хүмүүс үхэлднэм? Учир нь хэмээвээс хорооны засаг бол төрийн үйлчилгээ халамж зэргийг иргэдэд шууд хуваарилж хүргэх үүргийг гүйцэтгэдэг, тэрүүхэндээ хөөрхөн эрх мэдэлтэй аппарат байдаг бөгөөд, ялангуяа хороодыг гартаа атгасан улс төрийн хүчин сонгууль болонгуут илт давуу байдалтай болдог. Тиймээс манай Баянзүрхээр тогтохгүй Нийслэлийн бүх л дүүрэгт энэ “чимээгүй дайны гал” энд тэнд дүрэлзэн асч, ялалт ялагдлын цуурай хадах авай.

Урьд нь бол нэг нам буюу хуучин МАХН орон нутгийн удирдлага дахь өөрсдийн давуу олонхи байдлаа ашиглан хороодын хурлыг гадуур зарлахгүйгээр чимээгүйхэн зохион байгуулж, зөвхөн өөрсдийн 100 гаран хүнийг цуглуулан “даруухан, соёлтой” хийж, Засаг дарга, хурлын дарга зэргээ сонгодог байж. Тэнд хурлын товыг овсгоо гарган тагнаж мэдсэн ардчилалыг дэмжигч голдуу хэдхэн хүн очоод эсэргүүцэл илэрхийлэн тийчлэх авч илт олонхид нам даруулаад, “хурал санаатай үймүүлэгч” цол аван эцэст нь аргаа барж орхин гардаг байлаа. Хурлууд дэг журамтай, ёс ёмбогор явагдаад 100 хувь МАХН-ын хүн сонгогддог байв.

Тэгвэл энэ жил юу болов? Орон нутгийн сонгуулиар АН давуу байр суурийг эзэлснээр хурлыг зохион байгуулах үндсэн эрх тийш шилжсэн гэж хэлж болно. Гэвч өмнөх дарга тэргүүлэгчид буюу МАН-ынхан хурлыг товлох, зарлах эрхтэй учир ерөнхийдөө аль аль тал нь мэдээлэлтэй, бэлтгэлтэй, мөн маш их ач холбогдол өгч оролцох болсон нь энэ жилийн онцлог байлаа. Нэг нам 200 хүн авчирвал нөгөөх нь мөн л 200-аас багагүйг чирж ирнэ. Нэг нь 1 цагийн өмнө өөрийнхөө хүмүүсийг цуглуулж заалыг дүүргэх гэнэ, нөгөөх нь түүнээс өрсөж 2 цагийн өмнө хяналтаа тогтоохоор зүтгэнэ. Ингээд товлосон цагаас өмнө сургуулийн хурлын жижиг заал пиг дүүрч, 400 гаран хүн зарим нь дотор, зарим нь гадна чихцэлдэж, хаалга барьснаас болж үүдэн дээр “оруул”, “оруулахгүй” гэсэн өшиглөөн нанчилдаан өрнөж эхэлнэ. “Би иргэнийхээ эрхийг эдэлнэ” гэсээр ар араасаа арав хориор дайрч орох тул, заалан дотор амьсгал улам бүр давчдаж, хөгшин ядруу хүн муужирч унахдаа тулна.

Индэр лүү олон арваараа урагш зүтгэж “би үг хэлнэ, иргэн надад эрх нь бий” гэсээр микрофон руу дайрах учир зохион байгуулалт шууд алдагдаж, хурлыг муйхарлан явуулахаас өөр аргагүйд хүрнэ. Хэнийг сонгоод байгаа юм, хэн юу гээд байгаа юм араар бол бүр мэдэгдэхээ байж, гар өргөж байгаа тоолж байгаа, дэмжиж байгаа эсэргүүцэж байгаа бүхэн учир замбараа алдана. Энэ хаос дунд ч хурал аанай л үргэлжлэх. “Ардчилал биш, анархизм болчихлоо шүү дээ” гэсээр олон хүн зүрхээ өвтгөн, сэтгэлээс халаглан бухимдана. Зохион байгуулалтгүй хэрнээ зохион байгуулалттай шоу. Тогтолцооны гажиг, дүрэмгүй тоглоом дунд иргэд нь золиос болон хохирч буй эмгэнэл.

“Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хууль” гэдэг нутгийн удирдлагын эрхзүйн гол баримт дээр хорооны хурлыг яаж явуулах тухай нарийвчилсан зохицуулалт байхгүй. Хуулиа барих гэхээр хууль нь өөрөө эрэмдэг зэрэмдэг. Нэгэнтээ л хуульгүйгээс талууд шууд гардан байлдаанд орно. Тэр өрсөх учир би өрсөнө, тэр “хутга бариад” дайрах учир би бас “хутга барина”.

Угаасаа Хорооны Иргэдийн нийтийн хурал гэдэг хоёрын хооронд давхардсан бүтэц хэрэггүй юм. Ийм хурал зохиох уг шаардлага байхгүй. Миний сонгогдсон Баянзүрх дүүргийн 4-р хороо 15 мянган хүн амтай, 10 мянган сонгогчтой. Тэднийг нэг зааланд цуглуулж байгаад хурлаа хийнэ гэвэл стадион ч багадах бизээ. Стадионд цугларч байгаад бүгдээрээ ярилцаж даргаа сонгоно гэвэл хэзээ ч тэгш шударга боломж хангагдахгүй. Уул нь өнгөрсөн намар хэдийнэ “Орон нутгийн сонгууль” гэдэг юм болсон. Тухайн сонгуульд зориулж баталсан нэлээд чамбай хуулийн дагуу хэсгийн хороод байгуулагдаж, сурталчилгааны нарийвчилсан хязгаарлалт зохицуулалтууд сууж, ажлын өдрийг амралтын болгож байгаад асар их хөрөнгө заран байж зохион байгуулалттай, тал талаасаа ажиглагч гарсан, хууль цагдаагийн хяналттай сонгууль явуулж, дүүрэгт хэдэн төлөөлөгчтэй болж авсан байгаа. Сайн муу ч гэсэн энэ чамбай зохицуулалтын хүрээнд, манай хорооны 10 мянган сонгогчид сонгох боломж харьцангуй тэгш шударга олгогдсон гэж хэлж болно.

Тэгтэл одоо Хорооны засаг даргыг 10 мянган сонгогчийн өмнөөс зааланд чирж чаргууцалдаж ирсэн аль нэг намын угшилтай гурав дөрвөн зуун нөхөр зодолдох шахуу сонгож байна. “Нутгийн өөрөө удирдах ёс” гэдэг мөрөөдлийн мөнгөн хонхны дор, өөрөө удирдах бус, харин ч хэсэг бүлэг нөхдийн найруулган дор явагддаг шоу жүжиг тавигдаж байна. Түүнийг зохион байгуулж, халуун цэг дээр нь хатгалцаж байсан хүн би өөрөө халаглан суугаа нь энэ.

Хорооны засаг дарга гэдэг “улс төрийн” албан тушаалтан байх ёстой юм уу? Тэд бол ердөө л гүйцэтгэх институт. Харин ч мэргэжлийн төрийн албан хаагч нар байх ёстой. Дүүрэгт ялсан улс төрийн хүчин шууд томилгоо хийж хороодын засгуудыг эмхлэн байгуулахад л болох зүйл. Түүнээс гадна нэгэнт тухайн хорооноос Дүүргийн Иргэдийн Хурлын Төлөөлөгч сонгогдчихоод байхад Иргэдийн нийтийн хурлын дарга гэдэг давхардсан эрэмдэг бүтэц байлгах шаардлага юунд байна?

Хэрэв нутгийн захиргааны хуулиа өөрчлөхгүй бол 4 жилийн дараа энэ байдал бүр даамжирч, ихээхэн хохирол эмгэнэл дагуулах нь зайлшгүй. Дараагийн удаад аль аль тал бүр улангасч таарна. Нэг тал нь энэ удаад 200 хүн ирүүлж байсан бол дараагийнх дээр 400 болгоно. Нийлээд 800 болно. Мэдээж хөдөлвөл хөлс байдаг хойно, түүний цаана асар их мөнгө, ашиг сонирхол хөдөлнө. Нутгийн өөрөө удирдах ашиг сонирхол, нийгмийн төлөөх иргэдийн сайн дурын санаачлага бол огт биш. Энэ жил нэг хоёр цагийн өмнө цугладаг байсан бол дараагийн удаад урд шөнө нь заалаа булаацалдана. Эндээс яавч олигтой үр дүн гарахгүй, манай нийгэм дэх ардчилалын хөгжлийг хойш нь татаж, ужиг өвчний үндэс болох нь дамжиггүй. Үүнээс сэргийлэхийн тулд нуршин байж өгүүлэх нь:

-Хороодын засаг дарга нарыг Дүүргийн засаг дарга тухайн хорооны төлөөлөгчтэй зөвшилцөн томилдог болох

-Хорооны Иргэдийн нийтийн хурлын дарга гэдэг давхардсан институтыг үгүй болгож, Дүүрэгт сонгогдсон төлөөлөгчид тэрхүү үүрэг хариуцлагыг үүрүүлэх.

-Ингэснээр дарга сонгоод тардаг Иргэдийн нийтийн хурал гэдэг жүжгийг үгүй хийж, тухайн нутаг дэвсгэрийн амьдрал хувь заяаг ярилцаж, хэлэлцдэг, жинхэнэ утгаараа үр дүнгээ өгөх иргэдийн нийтийн хурлыг, сонгогдсон төлөөлөгчөөр удирдуулан ажилладаг болгох.

-Мөн ингэснээр Төлөөлөгч гэдэг хүн сонгогдоод ямар ч үүрэг рольгүй 4 жил мартагддаг байдлыг засч, анхны үзэл санаанд дөхүүлэх шаардлагатай байна.

Эрин М.Тулгат

БЗД-ийн ИТХ-ын дэд дарга