Би эвлэлийн үүрийн даргаар ажиллаж байсан болохоор ажил төрлийн шаардлагаар хамтран ажиллаж сайхан нөхөрлөж билээ. Бас Түвшинжаргал шүлэг зохиол оролддог, би уран зохиол уншдаг байсан маань бид хоёрыг улам ойртуулж билээ.

1967 оны өвөл 12 дугаар сарын сүүлээр нэг өдөр Түвшинжаргал намайг дуудаад "Манайд хоёр хүн ирсэн байгаа. Чи очоод хоол цай хийж өгөөд байж бай. Би оройхон очино" гэв. Түвшинжаргалын гэр ангийн хашааны гадна талд хуучин орос маягийн дүнзэн байшинд байв.

Гэрт нь орлоо. Үл таних хоёр хүн байв. Нэг нь хар хөх өнгийн битүү захтай ноосон цамцтай үсээ хоёр тийш нь самнасан. нимгэн шар царайтай дунд зэргийн нуруутай туранхай шар хүн. Нөгөөх нь том том дөрвөлжин хээтэй улаан цоохор цамцтай, өтгөн хөмсөгтэй махлагдуу бор хүн байв.

Мэнд усаа мэдэлцсэний дараа би цай чанаж хоол хийж өгөв. Нимгэн шар царайт надаас асууж байна аа. "За ахлах түрүүч аль нутаг вэ? Нэр хэн бэ? Намайг Чойном гэдэг танилцъя" гэж байна. Би айх ч шиг, цочих ч шиг болоод балмагдаж орхив. Урьд нь Чойномын "Хүн" роман, "Залуу нас" шүлэглэсэн туужийг нь уншсан байсан учир эчнээ таньдаг, дотроо хүндэлж биширч явдаг байлаа.

Нөгөө залуу нь Данзаннямын Шагдарсүрэн байв. Гэнэт ингэж агуу хоёр найрагчтай нэг дор танилцах ховорхон хувь заяа олдсонд тун ч их баярлаж билээ. Тэр хоёр надаас цэргийн албанд хэзээ ирсэн, цэргийн амьдрал ямар байдаг талаар яриа өрнүүлэн шөнө дөл болтол ярилцаж билээ.

Тэр хоёр хоёулаа цэргийн алба хаагаагүй байжээ. Мундаг том яруу найрагчид хичнээн энгийн дөлгөөн, даруухан байдгийг би тэгэхэд л мэдэж билээ. Тэр өдрөөс хойш би тэр хоёр найрагчийн хоол цай хийдэг ажилтай болов. Би армийн улс төрийн газрын дэргэдэх намын ажилтан бэлтгэх сургуульд сурдаг байсан болохоор зав чөлөөтэй, дуртай цагтаа ангиас гарч явдаг байлаа.

Хэд хоногийн дараа Шагдарсүрэн явж, Чойном ганцаар үлдэж 4 дүгээр cap хүртэл Түвшинжаргалынд амьдарч билээ. Чойном бүх өдрийг нэг бол бичиж, нэг бол уншиж өнгөрөөдөг байв. Бас гитараар тун сайхан тоглодогсон. Уншиж бичихээс бусад цагт гитар тоглоно.

Наргиантай хошин яриа ярина. Ер нь их хөгжилтэй нийтэч хүн байлаа. Нэг өдөр надаас "Чи Увсын уургийн улаан цай чанаж чадах уу?" гэж асууж байна аа. Би чадна гээд ангийн тогоочоос гуйж хөлдүү сүү аваад цай чанаж өгөв. Их л амтархан ууж билээ.

Би өдөрт нэг сав цай чанаж өгөөд хичээлдээ явдаг байв. Даанч сүү олдохгүй хэцүү байдагсан. Чойном хоол бага иддэг, сүүтэй цай сайн уудаг бүр аагтай цай уудагсан. Эхний үед айж цэрвээд шүлэг зохиолоос авч уншдаггүй байсан боловч дасалцаад ирэхийн цагт бичсэн шүлэг найраглалаас нь авч уншдаг боллоо.

Шинэ жил болж эвлэлийн үүрүүдийн дунд ханын сонин шалгаруулах болзолт уралдаан зарлав. Би ханын сонин гаргах ажилтай болов. Зураг зурах авъяасгүй байсан болохоор энэ тухай Чойномд хэлбэл "Зурж бичихийг би хийе, материалыг нь чи ол" гэснээр ханын сонин бий болов.

Ханын сониндоо бол ахадсан зураач юмсанжээ. Үнэхээр гоё зурдаг хүн байлаа. Яруу найрагч, зураач, хөгжимчин ер нь нэг хүнд ийм олон авъяас заяах нь дэндүү ховор хувь заяа шүү. Зохиолоо бичих гэж ер зовдоггүй шууд бичээд доошоо харуулаад тавиад байна. Гаргацтай жижигхэн бичнэ.

Ямар ч засвар хийхгүй. Намайг авч уншихад дарааллаараа байгаа шүү битгий холиорой гэдэгсэн. "Нанчидын ширээ хавьд унших захидал" найраглалыг хоёр өдөр суугаад л гараас гаргаж билээ. "Хар нүд" найраглал ч мөн тийм хугацаанд бичигдсэнийг дэргэд нь байж анхны уншигч болсоны хувьд би сайн мэднэ.

Нэг удаа асуулаа "Та шууд л хуулан бичээд байгаа юм шиг байх юм. Ер нь зохиолчид ингэж бичдэг юмуу" гэлээ. Тэгсэн чинь "Би эхлээд толгойдоо бичдэг, дараа нь цаасан дээр бичдэг. Толгойндоо сайн бодож боловсруулбал цаасан дээр амархан буудаг юм" гэж билээ.

Бас бусад зохиолчид зохиолоо яаж бичдэг талаар ярьж өгсөнсөн. "Б.Явуухулан тэмээчилж хэвтээд бичдэг, С.Эрдэнэ шөнө голдуу бичдэг. Зарим зохиолчид ямар ч хамаагүй цаасан дээр бичдэг. Бүр улаан тамхины цаасан дээр ч бичдэг зохиолчид байдаг. Би бол цэвэрхэн цаасан дээр юмуу зузаан дэвтэр дээр бичдэг.

Шүлэг бол надаас төрж байгаа хүүхэд шүү дээ. Тийм болохоор шинэ хүнийг хуучин муусайн даавуунд боож авч болохгүй дээ" гэж билээ. Зохиолч хүн шүлэгтээ ямар хайртай байдгийг ингэж ойлгосон билээ.

Манай ангид цэргийн зохиолч Самдангийн Долд Холбоо ротын дарга хийдэг, Пунцагийн Лувсан "Эх орны төлөө" сонинд эрхлэгчээр ажилладаг байв. Энэ тухай Чойномд хэлбэл намайг энд байна гэж тэр хоёрт дуулга гэв. Би ч тэр хоёрт хэлбэл ирэх сайн өдөр очино гэж дамжуул гэв ээ.

Сайн өдөр нь үд хавьд хэрэгт дурлаж очвол тэр гурван найрагч гоожуурын пиво аягалан их хөгжилтэй ярилцаж байлаа. Түүнээс хойш тэр хоёр найрагч үе үе ирдэг болов. Тэд бие биедээ шүлгээ уншиж, хааяа ганц нэг юмны бөглөө мултлан их л жаргалтай байцгаадаг сан.

Түвшинжаргал бид хоёр тэдний яриаг чагнаж ярианд нь оролцож өөрсдийгөө тэдний хэмжээнд хүрчихсэн юм шиг их юм санаж явснаа нуугаад яахав. Нэгэн удаа миний "Хүн" романы гол баатар Чимгээ чинь бодит хүн шүү. Сүүлд нь энүүхэнд Хонхорын станцад ганц бие авгай амьдарч байсай юм.

Одоо бараг байхгүй л болов уу гэж билээ. Чойном голдуу "Беломорканал" / Цагаан далайн суваг/ гэдэг тамхи татдаг байлаа. Шүлэг зохиолоо бичиж байх үедээ ердөө тамхи татдаггүй байсан. Чойномоор бичүүлж зуруулж авсан ханын сонин маань 1 дүгээр байранд орж 20 төгрөг 24 цагийн чөлөөгөөр шагнагдав.

Шагналын мөнгөн дээрээ Түвшинжаргалаас 10 төгрөг зээлэн "Казбек" тамхи, 1 лонх архитай авч ханын сонины шагнал гэж Чойномдоо аваачиж өглөө. Чойном баярлаж байна. Тэгээд хар морьт тамхины хайрцаг дээр байдаг зургийг надад үзүүлээд би энэ зургаас сэдэвлээд нэг найраглал бичиж чамд уншиж өгье.

Ер нь ерөнхий рам нь босчихсон байгаа гэж билээ. Түүнээс хойш 2-3 хоногийн дараа нэг өдөр би өнөөдөр хот орно "Ард" кино театрт Кавказын уулынхны тухай кино гарна. Түүнийг үзэж ирээд нөгөө найраглалаа бичнэ гэж билээ.

Хайр сэтгэлтэй бүсгүйг нь хижээл насны баян хүнд алт мөнгө, адуу мал инжинд нь авч хүчээр богтлон өгөх гэж байгаатай эвлэрэхгүй сэтгэлтэй залуу нь хайртай бүсгүйгээ бусдад алдахгүйн тулд шөнө цонхоор нь орж зүрхэнд нь хутгалан алаад өрөө зугатан зайлж ууланд бүгээд баячуудтай тэмцэж байгаа тухай гардаг найраглал бичиж Түвшинжаргал бид хоёрт бичсэн бэх нь хатаагүй байхад өөрөө уншиж өгч билээ.

Чойном шүлгээ уншихдаа одоогийн "Болор цом"-д шүлгээ уншдаг найрагчдаас арай өөр, аргилдуу хоолойгоор үгээ тод хэлж уянгалуулан уншдагсан. Олон ч шүлгийг нь өөрөөр нь уншуулж сонссон доо. Дээр дурдсан найраглалын нэрийг сайн санахгүй байна.

"Кавказ" юмуу, "Казбек" ч юмуу байж болно. Уг найраглал "Казбек" тамхины хайрцаг дээрхи морьтой хүний зураг, үзсэн кино хоёроос сэдэвлэн бичсэн гэдгийг мэдэж байна. Нэрийг Б.Түвшинжаргал мэдэж байгаа байх. Түвшинжаргал Чойномыг багш гэж дууддаг байсан.

Сүүлд "Хөвсгөлийн давалгаа" нэртэй шүлгийн түүвэр хэвлүүлсэн. Түвшинжаргал маань одоо хаана явааг би мэдэхгүй. Чойном дэндүү энгийн даруухан нэгэн байсан бөгөөд энэ хүнд хүний сэтгэлийг өөртөө татах ямар нэгэн хүч байгаа юм шиг санагддаг байлаа.

Танилцаж дотноссон ахархан хугацаанд энэ хүний талаар асууж мэдэх хугацаа боломж байсан боловч гэнэн тэнэгийн хар гайгаар олон зүйлийн мэдэж чадахгүй өнгөрчээ.

Энэ агуу их найрагчийн талаар өөрөөс асууж мэдэж авах минь яав даа гэж үргэлж харамсаж явдаг. Б.Түвшинжаргалынд Улиастайд сууж байхдаа "Нанчидын ширээ хавьд унших захидал", "Хар нүд", нэрийг нь мартсан найраглал зэрэг гурван найраглал, шүлгүүд олныг бичсэн дээ.

Цэрэг эрсийн тухай найраглал бичнэ гэж дурсаж байсныг санаж байна. 1968 оны 3 сарын сүүлчээр Чойном яваад эргэж ирээгүй. Мөн оны 5 сард Зөвлөлт-Монголын хамтарсан хээрийн сургууль болж түүнд анхны сумаар цель сөнөөсөн гэж орон нутгийн чөлөөгөөр намайг шагнав.

Нутаг явахаар хот ороод "Туул" рестораны үүдэнд Чойномтой халз таарч орхив. Чойном намайг дагуулан Туул ресторанд оруулан хоол авч өгөөд сайн яваад ирэхийг ерөөн үлдэж билээ. Хажууд явсан хүнээ энэ миний найз зураач Дэмбэрэл гэдэг гэж байсан.

Түүнээс хойш бид хоёр уулзаагүй. Ренчиний Чойном гэдэг хүнтэй богинохон хугацаанд танилцаж дотноссоноо дурсвал ийм байна. Цаг хугацааны эрхээр олон зүйл мартагдсан боловч санаанд үлдсэн дурсамжаа бичсэн минь энэ билээ.

"Агуу гэж өөрийгөө зарлаж байгаа хүн бол агуу биш, үхсэнийх нь дараа нэр нь цуурайтаж байгаа хүн агуу байдаг" гэж нэгэн ухаантан хэлсэн байдаг. Чухам тийм агуу хүний нэг бол Ренчиний Чойном гэдэгтэй олон хүн санал нийлэх биз ээ.

Улаангомын 6-р баг, Борлууд овогт Жажинбалын Мижиддорж

Эх сурвалж: "Увсын өнгө" сонин