менежментээр ядуурлыг бууруулах нь” төсөл 4 жилийн хугацаатай хэрэгжиж өнөөдөр дүнгээ гаргалаа.
Энэ төслийн гол зорилго нь нутгийн иргэд хамтарч баг болж ажиллаад амьжиргаагаа дээшлүүлж ядуурлаас гарахад голлон чиглэсэн байна. Энэ нь бизнесийн хүрээнд ч хамтрах, газар нутаг, байгалийн нөөцөө ашиглаж эзэмшихдээ ч нэг баг болж ажиллажээ. Үүний тулд иргэд өөрсдийн санаачилгаар нөхөрлөлүүд байгуулж хамтарч ажилласан байна.

Уг төслийг хэрэгжүүлсний үр дүнд ядуурлыг бууруулж, амьжиргаа дээшлүүлэх гэдэг нэр томъёонд шинэлэг санаа оруулж ирсэн байна. Үүний тулд хүмүүсийн мэдлэг, сэтгэхүйд шинэ хандлага бий болгож, ядуурлыг бууруулна гэж ярих нь хүмүүсийн сэтгэл санаанд дарамт үүсгэж, урам зоригийг нь дарсан мохоосон бодлого болон хувирч байгаа учраас төсөл хэрэгжүүлэх нэгжийнхэн “Бүгдээрээ баяжицгаая” гэсэн зарчмыг үйл ажиллагаандаа мөрдлөг болгож ажилласан байна. Ядуурлын эсрэг тэмцэх тусам ядуурал байсаар байдаг байна. Тийм учраас бид иргэдэд, “та баяжиж чадна” гэж итгүүлж ажиллахад маш их урам зориг нь сэргэж санаачилга идэвх нь илүү сайжирч байсан гэж төсөл хэрэгжүүлэгч нэгжийн Орон нутгийг хөгжүүлэх, ядуурлыг бууруулах мэргэжилтэн Б.Ганхуяг ярьж байна.

-Иргэд маань ихэнх нь урсгалаараа гэх юм уу эдийн засгийн ямарваа тооцоо төлөвлөгөөгүй амьдарч ирснийг энэ төслийн үр дүнд өөрчилж чадлаа гэж дүгнэж байгаа. Өөрийнхөө хүчийг үнэлдэггүй, олж байгаа орлого, зарлагаа бүртгэж мэддэггүй явж иржээ. Иймээс төсөлд хамрагдсан иргэдийг бүртгэл тооцооны ажилд сургалаа. Үүний үр дүнд хүмүүс өөрийнхөө амьдралыг дээшилж байна уу? үгүй юу, ядуурлаас гарч байна уу? гэдгээ өөрөө үнэлж сурсан. Тэгээд хадгаламжтай хуримтлалтай болж байна. Бүх хүн хуримтлалтай байх ёстой юм байна. Заавал их мөнгөтэй хүн хадгаламж хуримтлалтай байдаг юм биш, бүх хүн хуримтлалтай болж болно. Олсон орлогынхоо 20%-ийг хуримтлуулаад байснаараа хүн олж байгаа орлогоо зөв зарцуулж зөв хуваарилж, зөв тооцоолох арга барилд суралцдаг юм байна.

Ингэж чадсан хүн их бага олдгоороо биш ерөөсөө өөрөө өөрийгөө аваад явах, амьдралаа зөв төлөвлөж хуваарилах чадвар мэдлэгтэй болж байна. Ийм зарчмаар бид ажиллалаа. Үүний үр дүнд ядуу, нэн ядуу гэсэн бүртгэлд байсан 417 өрхийн 208 нь ядуурлаас гарсан гэж үнэлэгдлээ. Яаж үнэлсэн гэхээр, хувь хүний өөрийн оролцоо тооцоо үнэлгээн дээр гаргаж байгаа юм. Үүнийг нөхөрлөлийн гишүүд, сум багийн иргэдийн үнэлгээ бас давхар нотолно. Түүнээс биш хэн нэгэн албан тушаалтан нэг тоо бодоод гаргачихгүй. Нийт 1644 өрх нөхөрлөлд хамрагдсаны 800 өрх нь амьжиргаагаа дээшлүүлсэн гэсэн үнэлгээ гарсан. Энэ бол яг л орлого бүртгэл,орлогын өсөлтөөрөө гарч ирж байгаа юм. Амьжиргаа дээшлэх гэсэн үзүүлэлтэд ядуу иргэд, баян иргэд бүгд л хамаатай. Орлого нь өссөн л бол үр дүн гарлаа гэж үзэж байгаа юм. Нөхөрлөлд 3200 гаруй хүн гишүүнээр хамрагдсаны 1089 хүн нь хадгаламж хуримтлалтай болцгоосон. Хуримтлалын гол утга учир нь сар бүр бага багаар нэмээд явж байгаадаа л ач холбогдол нь гардаг юм байна. Нэг удаа мөнгө хийгээд мартчих явдал бол хуримтлал биш юм байна. Бид ийм л үр дүнд хүрч ажиллалаа гэж Б.Ганхуяг нэмж өгүүллээ.
Энэ төслийн үр дүнд төсөл хэрэгжүүлсэн 7 суманд 125 нөхөрлөл байгуулагдан ажиллаж байгаагийнн 110 нь ойн нөхөрлөл байна. Эдгээр нөхөрлөл нийтдээ 600 мянган га газар эзэмшин хамгаалж байгаагийн 413 мянган га нь ой бүхий газар байна. 105 нөхөрлөлийг үйл ажиллагаагаа явуулах тухайлбал байгалиа хамгаалах, амьжиргаагаа дээшлүүлэхэд нь зориулж төсөл хэрэгжүүлэх нэгжээс 100 мянган долларын буцалтгүй тусламж олгож, дэд төслүүд хэрэгжүүлэхэд нь дэмжжээ. Нутгийн иргэдийг чадавхжуулах нийт 60 төрлийн 173 удаагийн сургалт зөвлөлгөөн, танилцах аялал зохион байгуулсан байна. Зөвхөн нөхөрлөл төдийгүй Онон голын сав газрын иргэдийг жижиг дунд үйлдвэрлэл хөгжүүлэхээр хандсан 79 төслийг 240 мянган доллараар санхүүжүүлсэн байна. Үүний үр дүнд нийт 6 төрлийн “Зоной” нэртэй 8 нэрийн бүтээгдэхүүнийг брэнд бүтээгдэхүүнээр Оюуны өмчийн газарт бүртгүүлжээ. 51 жижиг үйлдвэрлэгч эдгээр бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэдэг болсон байна.
Энэ төслөөр Хэнтий аймгийн Онцгой байдлын газар, төсөлд хамрагдсан 7 сумын ЗДТГ, Онон Балжийн байгалийн цогцолборт газрын захиргаа, хилийн цэргийн 7 заставыг ой хээрийн түймэр унтраах тоног төхөөрөмжөөр ханган хилийн дагуу 205 км газарт түймрээс хамгаалах цурам тавьжээ. Төслийн 4 суманд мод үржүүлгийн газар байгуулж, өргөтгөн, 2 сумын “Бизнесийг дэмжих төв”-ийг бэхжүүлж шаардлагатай тоног төхөөрөмжөөр хангасан байна.
Нөхөрлөлүүд 2010 онд 1,8 тэрбум төгрөгийн орлоготой ажиллаж байсан бол 2011 онд 6,4 тэрбум, 2012 онд 7 тэрбумын орлоготой ажиллажээ. Энэ нь Хэнтий аймгийн жилд олдог орлого гэж бодоход энэ төсөл 125 нөхөрлөлийн 1644 өрхийн 3200 гишүүдэд хичнээн өгөөжтэй болсныг илтгэж байна. Нийт 187 хүн байнгын ажлын байртай болж, нөхөрлөлүүд дундын сандаа 97 сая төгрөгтэй болжээ.
2012 онд талуудын оролцоотойгоор Хэнтий аймгийн аялал жуулчлалын менежментийн төлөвлөгөөний төслийг боловсруулсан байна. 2010 оноос эхлэн ойн судалгаа хийж, тусгай хамгаалалттай газар нутгийн ойд авч хэрэгжүүлэх ойн аж ахуйн арга хэмжээний хөтөлбөрийн төслийг боловсруулжээ. Түүнчлэн Онон голын сав газрын усны нөөцийн нэгдсэн менежментийн төлөвлөгөөг боловсруулж батлуулсан. Нөхөрлөлүүд ойн менежментийн төлөвлөгөө боловсруулах, ойжуулалт хийх, мод үржүүлгийн газар байгуулах сургалтууд зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд 76 нөхөрлөл ойгоос 16 мянган шоо метр мод бэлтгэж, 239 сая төгрөгийн орлого олсон байна. Иймээс энэ төслийн үр дүнд, бизнесийн 11 сургагч багш бэлтгэгдсэн, байгалийн нөөцийн том бүтэц сүлжээ үүссэн, төслийн зөвлөх чадварлаг баг болон ажилласан, байгалийн нөөцөөс ашиг хүртэх эрх зүйн том боломж бий болж, сайн засаглалын хэлбэр орон нутагт хөгжиж, түймэр, хулгайн мод, хууль бус агнуур багасч, булаг шандаа сэргээх болсон гээд олон эерэг үр дүн гарсныг төслийн үр дүнг танилцуулах зөвлөлгөөн дээр танилцууллаа.
Төрийн хяналтын зарим үүргийг Онон голын нөхөрлөлүүдийн нэгдсэн холбоо ТББ-д шилжүүлж, ойн хууль бус ашиглалтын хяналт, түймрийн эргүүл хяналт, мод үржүүлгийн газар байгуулах зэрэг ажлыг даатгаж болохоор туршлага хуримтлуулжээ. Ингээд Онон голын сав газрын туршлагыг зэргэлдээх Хэрлэн голын савд нэвтрүүлэх саналыг дэвшүүллээ.
Энэ төсөл нь 4 жилийн хугацаанд Азийн хөгжлийн банкны 2 сая гаруй долларын санхүүжилтээр хэрэгжсэн юм.
Батширээт сумын нөхөрлөлийн ахлагч Балжмаа ярихдаа, “Манай нөхөрлөл 17 өрх, 43 гишүүнтэй. Жуулчны отог байгуулахаар 1000 гаруй долларын төсөл аваад байгаа ба оёдлын төсөл хэрэгжүүлж сумынхаа нийт иргэдийг буриад хувцсаар нь хангасан. Мөн нөхөрлөлийн гишүүд сүү цагаан идээгээ боловсруулж борлуулдаг. Манай нөхөрлөлийн мойлтой тос, буриад талх, буриад гамбир буюу ёпошик, суран эдлэлүүд сумын бренд бүтээгдэхүүн болсон. Бид дундын сандаа 2 сая төгрөгийн хуримтлалтай болж, нөхөрлөлийн гишүүд бүгд хувь хувьдаа хуримтлалтай болсон. Бид 9200 ам метр газар буюу Дал, Ёлын ойг хамгаалдаг ба жил бүр ойгоосоо 250 шоо метр түлээний мод бэлтгэн байгууллагуудад нийлүүлдэг” гэж ярилаа.
Төслийн үр дүнд Дадал суманд гэхэд блокны үйлдвэр, мебель тавилгын үйлдвэрүүд суурилагдан нэг цех 5-10 хүнийг байнгын ажлын байраар хангажээ. Өмөндэлгэр суманд байгуулагдсан “Баруун жаргалант” нөхөрлөлийн нэг өрх жилдээ 6-15 сая төгрөгийн орлоготой ажиллаж байна. Нутгийн иргэдэд түшиглэсэн аялал жуулчлал нь эдний бренд болж байгаа юм байна. Мөн тэд боловсруулсан сүү цагаан идээгээ үзэмжтэй сав баглаа боодолтой үйлдвэрлэн борлуулдаг болжээ.
Уг зөвлөлгөөний эцэст уг төслийн үр дүнг хадгалж тогтвортой байдлыг хангах зорилгоор БОНХЯ, Хэнтий, Дорнод аймгийн Засаг дарга нарын хооронд байгуулах хамтын ажиллагааны санамж бичигт гарын үсэг зурлаа.

И.Байгалмаа.