BOLOD.MN - Мэдээллийн нэгдсэн сан


» Үндсэн сайт / Desktop хувилбар /
Сүүлийн үеийн 100 мэдээ

ХИЛ ДЭЭР ГАРСАН АНХНЫ БУУН ДУУ БУЮУ Д.ПИОДОРЫН ХУВЬ ТАВИЛАН

Халх голын байлдааны 80 жилийн ой тохиож байна. Монголын түүхэнд тодоор бичигдэх энэ үйл явдалтай ямар нэгэн сэжмээр холбогддог хүн тийм ч олон биш. 


Тэгвэл энэ удаагийн “Монгол Улсын төлөө” буландаа хил дээр гарсан анхны буун дуу болон бэлтгэл дэд хурандаа Д.Пиодорын тухай сурвалжиллаа. Түүний хувь тавилан Халх голын байлдааны түүхтэй салшгүй холбоотой. Аав Д.Дондов нь Дорнодын хил дээр амиа алдаж, Д.Пиодор гуравхан сартай, өнчин хоцорсон байдаг.

Тэд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй

Япон манжийн өдүүлсэн Халх голын хилийн мөргөлдөөн 1935 оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн түүхтэй.  Мөргөлдөөнийг тодруулахаар VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов таван цэргийн хамт тус оны нэгдүгээр сарын 24-нд Халхын сүмийн харуул дээр очжээ. Халхын сүмийн лам нар дам худалдаа хийдэг байсан учир тэднийг 1931 оны үед Тамсагийн өмнө зүгт байдаг гэр дуганд шилжүүлсэн байдаг. Тэр үеэс л Халхын сүм эзэнгүй болжээ. Монгол загасны харуулаас Халхын сүмд, Буйр нуурын зүүн эрэг орчимд хилийн харуул гарч, өдөр шөнөгүй дархан хилээ манадаг байв. Штабын дарга Д.Дондов цэргүүдийнхээ хамт хилийн харуул хийхээр ирсэн өдрийн 13:00 цагийн үед Япон, Манжийн зэвсэг бүхий 17 этгээд БНМАУ-ын хилд 20 орчим км-т нэвтрэн мөргөлдөөн гарсан байдаг.  Хил зөрчигчид, манай цэргүүд рүү гал нээж, тулалдах үеэр таван цэргээс штабын дарга Д.Дондов, харуулын дарга Г.Янжив нар амиа алдаж, гурав нь үлдсэн байна. Энэ үйл явдлыг түүхэнд хил дээр гарсан анхны буун дуу гэж тэмдэглэжээ. Энэ тулалдаанд манай цэргүүд зүгээр ч нэг амиа өгчихөөгүй.  Хүчний харьцаа зөрүүтэй байсан ч дайсны цэргүүдтэй хүч тэнцүү тулалдаж, штабын дарга Д.Дондов толгойлж явсан хүнийг нь хороож, өөрийн алтан амиа өргөсөн.  Ийнхүү Халх голын хил дээр гарсан анхны буун дуу  Д.Пиодор гуайн аав, түүний цэрэг Г.Янжив нарын алтан амины үнэтэй байсан юм.

Цэргийн хүчийг таслан зогсоосон нь түүний бас нэгэн гавьяа байсан

1936 онд уг мөргөлдөөнийг судлах комисс байгуулж, нарийвчлан шалгуулсан байдаг. Амьд үлдсэн цэргүүд, тухайн бүс нутгийнхантай уулзаж юу болсон тухай судалжээ.   Үүний үр дүнд Японы талаас өдөөн хатгаж, Монголын цэргийн даргыг олзолж, тухайн бүс нутгийн хүчийг сааруулах төлөвлөгөөтэй байсан. Түүнчлэн тэдний энэ ажиллагаа амжилттай болсон бол яг мөргөлдөөн болсон хил орчмоор томоохон цэргийн хүч Монголд орж ирэх байсан.  Үүнийг таслан зогсоож чадсан нь VI дивизийн XV Морьт хорооны штабын дарга Д.Дондов болон түүний цэргүүдийн бас нэгэн гавьяа байсан юм .

Жанжин  Ж.Лхагвасүрэнгийн дурсамжид…

Д.Пиодор гуай өдгөө аавыгаа дурсан сууна. Түүний аав Д.Дондов 1902 онд төрсөн. 20 насандаа ЦЕС-д элсэж 1924 онд төгсчээ. Тамсагт салаа сумангийн даргаар 11 жил ажилласан байна. Цэргийн хүмүүс дотроо онцгой нэгэн байжээ.  Зоримог, шийдэмгий, хийе гэснээ заавал биелүүлдэг ийм л зан чанартай. Энэ талаар залуу жанжин  Ж.Лхагвасүрэн хожим дурсамж номдоо бичсэн байдаг.  Түүний дурсамжид “…Тулалдааны талбарт алагдсан япон цэргийн бага дарга Ши Юо зэрэг гурван үхдлээс олдсон бичиг баримтаас өдөөн хатгалга үйлдсэн дээрх бүлэг манай хилийн манаа болон Халхын сүмийн харуулыг устгаад түүгээрээ олон тооны цэрэг цөмрүүлэн оруулж ирэх төлөвлөгөөтэй байжээ. Өвөрхангай аймгийн Төгрөг сумын харьяат Дүгэржавын Дондов гэгч энэхүү чин зоригт эр бол намайг анх цэрэгт ирэхэд хүлээж авсан халамжит дарга нарын минь нэг байлаа. Тэгж харамсалтай амиа алдсан мэдээг сонсоод гүнээ эмгэнэн гашуудаж билээ. Цэргийн амьдралд хөтөлж оруулсан энэ гавьяат хүний ачийг би насан туршдаа санаж явдаг. Ахлах офицер Дондов нь штабын ажлын дадлага туршлагатай. Цэргийн жинхэнэ дарга, ах дүүгийн ёсоор харьцдаг байсан.  Өөрийн чадах бүхнийг цэргүүддээ зааж зөвлөдөг. Үргэлж амгалан тайван уурлаж уцаарлахыг мэддэггүй нэгэн байв. Дайчин зоригтой эрэлхэг нэгэн байв…” гэжээ.  Мөн тухайн үед Д.Дондовын талаар зарим хүн зориг нь дэндсэн хүн хэмээн ярьдаг байсан гэдэг.  Тиймдээ ч тухайн өдрийн тулалдаанд дайснуудад бууж өгөлгүй, зугаталгүй, урагш тэмүүлж баатарлагаар амиа алдсан гэдэг билээ.

Японы милитаризмын эсрэг анх удаа амиа өгсөн эх орончид байлаа

Дондовын Пиодор аав ээжийнхээ анхны бөгөөд цорын ганц хүүхэд.  Дорнодын Тамсагбулагт мэндлэхэд нь түүнийг орос эмч эх барьж авсан гэдэг. Тэгээд Пиодор хэмээх нэрийг  хайрласан түүхтэй. Түүний ээж “Дондов тэр өдөр харуул эргэхээр явахдаа хүүгээ ихэд өхөөрдөж, эргэн эргэн үнсэж үнэрлэж байсан” хэмээжээ. Тэгээд эхнэр нь “Юундаа гэр орондоо хоргодоод байгаа юм бэ. Юм бүхэн сайн сайхнаараа л байна. Сургууль соёлыг нь төгсөөд ирсэн хүн ажилдаа явалгүй дээ” гэж хэлээд гаргажээ. Дахин уулзахгүй гэдгийг яаж мэдэх билээ дээ. Тэр мөргөлдөөнөөс журамт нөхөр нь амьд эргэж ирээгүй.  Хил дээр гарсан анхны буун дуу ханийх нь амийг авч одсон байлаа. Мөн тухайн үед  Д.Дондов нарын шарилыг өгөхгүй, оршуулахгүй хоёр сар орчим болсон гэдэг. Учир нь Дондовын гарт амиа алдсан хүн нь алтан вагонтой, хоёр таван хошуутай, гуулин патлизтай офицер хүн байжээ.  Тиймээс дайсны томоохон албан тушаалтан Монгол цэргийн гарт амиа алдсан асуудлыг нэлээд нууцалж байсан гэдэг.  Ийнхүү хоёр сар орчмын дараа Д.Дондов,  Г.Янжив нарын алтан шарилыг тал нутагт нутаглуулсан байна. Хэдий хожим нутаглуулсан ч гэлээ тухайн үеийн бүх цэргийн жанжин онцгой ач холбогдол өгч цэрэг хүний ёсоор хүндэтгэн оршуулсан байдаг. Мөн тэдний баатарлаг гавьяаг тухайн үеийн төр, засаг өндрөөр үнэлж, БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолд “өөрийн эх орон хил хязгаарыг дайсан этгээдийн түрэмгийллээс өмгөөлөн хамгаалж баатарлагаар амь үрэгдсэн дарга Дүгэржавын Дондов, Готовын Янжив нарын гавьяаг мөнхжүүлэн Халхын сүмийн харуулыг Г.Янживын нэрэмжит,  Монгол загасны харуулыг Д.Дондовын нэрэмжит болгожээ.   Дархан хилийн ойролцоо Японы милитаризмын эсрэг анх удаа амиа зориулсан эх орончид бол тэд байлаа. “Хувьсгалт улаан цэрэг би халдах дайсныг даран сөнөөж ирээдүй цагийн хувьсгалын хэргийг бадруулах их үйлсэд амь биеийг хайрлахгүй зүтгэсүгэй” тухайн үеийн цэргийн тангараг ийм байлаа. Өргөсөн тангар­гаа ингэж биелүүлнэ шүү гэдгийг тэд өөрсдийн алтан амиар харуулсан гэлтэй. Монгол цэргийн зүрхэнд эх орны галыг ч тэд асаасан. Үүний дараа 1935 оны нэгдүгээр сарын 31-ний өглөөний 08:00 цагт Япон, Манж-Гогийн 41 машин цэрэг, 53 морин цэрэг артиллерийн галаар дэмжүүлэн Халхын сүм рүү дайрчээ. Бүх цэргийн жанжны “Хил дээр буун дуу гаргаж болохгүй” гэсэн тушаалаар Монголын хилийн харуул ухарч, Монгол загасны харуул дээр ирсэн байна. Өдрийн 12:00 цагт Манж-Гогийн тал Халхын сүмийг эзлэн улмаар Монгол Загасны харуул руу довтолж 13:00 цагт эзэлсэн байна. Монголын хилийн харуул мөн л буун дуу гаргалгүй ухарсаар Нарийн нуурт байрласан байна. Харин Манж-Гогийн тал хоёрдугаар сарын 1-нд ухарч, Халхын сүмд байрлалаа эзлэн хориглосон байдаг.  Энэ үеэс хэлэлцээ хийж, алдарт хэлмэгдүүлэлт ч эхэлсэн байдаг.

“Аавын минь ажиллаж байсан арми сайхан хөгжиж байна”

Дондов тэр өдөр харуул эргэхээр явахдаа хүүгээ ихэд өхөөрдөж, эргэн эргэн үнсэж үнэрлэж байжээ. Дахин уулзахгүй гэдгийг яаж мэдэх билээ дээ. Тэр мөргөлдөөнөөс журамт нөхөр нь амьд эргэж ирээгүй.

Гуравхан сартай өнчирч үлдсэн Д.Пиодор аавыгаа амиа алдсаны дараа нэг хэсэг Халх голын ойролцоо амьдарчээ. Гэсэн ч цагийн байдал хүндэрч, ээжийнхээ хамт 1935 онд нийслэлд ирсэн байдаг. Бага болон дунд сургууль, Багшийн сургууль төгссөн ч аавынхаа мэргэжлийг өвлөх нь түүний мөрөөдөл байв. Ийнхүү Д.Пиодор гуай Цэргийн нэгдсэн сур­гуульд орж төгсөөд 30 орчим жил Монголын армид ажилласан байдаг.  Салаан даргаас эхлээд штабын дарга хүртлээ дэвшин ажиллаж, Зэвсэгт хүчний 150  дугаар ангиас тэтгэвэртээ гарсан. Тэрээр голдуу их бууны ангиудад хуваарилагдан ажилласан байдаг. Зэвсэгт хүчний  019, 016 дугаар анги болон Зүүнбаянгийн дивизид их бууны даргаар долоон жил ажиллажээ. Д.Пиодор “Аавын минь ажиллаж байсан Монголын арми одоо их сайхан хөгжиж байна. Энхийг са­хиу­лах  ажиллагаанд цэргүүдээ ил­гээж эхэлсэн. Энэ нь түүхт  армид ажил­л­аж явснаараа бахархдаг” гэсэн юм.

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
Т.Батсайхан

ХИЛ ДЭЭР ГАРСАН АНХНЫ БУУН ДУУ БУЮУ Д.ПИОДОРЫН ХУВЬ ТАВИЛАН
Бусад мэдээ ▼

1
08-24
МХЕГ-ААС ХҮНСНИЙ ТАНК ЖУРАМЛААГҮЙ

2
08-24
Агаарын бохирдол баячуудыг ч хордуулах болов

3
08-24
Махны үнийн өсөлт эдийн засагт ээлжит сорилт авчирлаа

4
08-24
Урт удаан наслах энгийн аргыг хэлжээ

5
08-24
Халх гол дахь "Монгол дайчдын хөшөө"-г сэргээн засжээ

6
08-24
О.Баярхүү Жюү-жицүгийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртлээ

7
08-24
Найруулагч Квентин Тарантино хүүхэдтэй болно

8
08-24
Агаарын бохирдлыг бууруулахын тулд айл, өрхөө гаргуунд гаргах уу!

9
08-24
Европын хамгийн том лалын сүм Чеченьд нээгдэж байна

10
08-24
“Алтай голд” ХХК Орхоны эх цутгал долоон голын зургааг нь булж, ширгээжээ

11
08-24
МАН шийдэлд хүрсэн ч эвлэрэлд нэгдээгүй

12
08-24
Архангай аймагт дахин нэг уурхайг хаалаа

13
08-24
Гадаадын иргэн, харьяатын газрын даргын урилгаар БНСУ-ын Хууль зүйн яамны Цагаачлал, шилжилт хөдөлгөөний албаны төлөөлөгчид Монгол Улсад айлчиллаа

14
08-24
Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд хоёрт "Бөлдөгдүүлсэн" МАН-ын бүлэг

15
08-24
Н.Баярсайхан: Өөрийн гэм бурууг хүлээн зөвшөөрч, маш их ичиж байна

16
08-24
Наадам дуусаагүй байхад цас, хадлан яах вэ

17
08-23
Чернобыль: Хүн төрөлхтний учруулсан шархыг байгаль өөрөө анагаасныг илтгэх баримтууд

18
08-23
Оюутолгойн гадаад, Монгол ажилчдын тэнгэр газар шиг ялгаа

19
08-23
Эрэн сурвалжлагдаж байсан этгээдийг олжээ

20
08-23
Хөвсгөл нуурын эрэг орчмын дэд бүтцийг Азийн хөгжлийн банкны тусламжаар шийдвэрлэхээр болжээ

21
08-23
Арчаатай ба арчаагүй эмэгтэй...

22
08-23
“Fox News” дэх бэлгийн хүчирхийллийн тухай шинэ киноны трейлер гарчээ

23
08-23
Их гүрнүүдийн өрнүүлэх орчин үеийн хүйтэн дайны шатрын нүүдэлд Монгол Улс бэрс болжээ

24
08-23
Далавчных нь том жижиг хүүхдийн тань хэр өндөрт нисэхийг шийднэ

25
08-23
“ХУР” системийг ашигласнаар БНСУ-ын виз мэдүүлэгчид 10 хоногийн дотор хариугаа авах болно

26
08-23
Жүжигчин Б.Батмаагийн зургаас

27
08-23
Ой найман сартай хүүхдийг мөргөж амь насыг нь хохироожээ

28
08-23
Цэцэрлэгийн хүүхдүүдийн бэлтгэх зүйлсийн ЖАГСААЛТ

29
08-23
Гэмт хэргийн тухай мэдээллийг төлбөртэй авна

30
08-23
Камачо: Месси дэлхийн аваргад түрүүлээгүй учир түүхэн дэх хамгийн сайн тоглогч гэж тооцогдохгүй

31
08-23
Пентагон дуунаас хурдан пуужин бүтээнэ

32
08-23
Монгол Улсад цацраг идэвхт үүл нэвтэрсэн тохиолдол ажиглагдаагүй байна

33
08-23
Хятадын оргодол тэрбумтны эзэмшиж байсан “лууны толгой” хэлбэртэй цамхагийг онлайнаар заржээ

34
08-23
Ажил үүргээ гүйцэтгэж явсан алба хаагчид голд живж байсан иргэний амь насыг аварлаа

35
08-23
Булган аймгаас түүхэн дурсгалын олдвор илрүүлсэн байна

36
08-23
ОЙМСОНДОО АВЛИГАА НУУСАН Н.БАЯРСАЙХАН ГЭГЧ ИЙМ Л ӨӨДГҮЙ ХҮН БАЙЖЭЭ

37
08-23
Трамп Гринландыг худалдан авч чадах уу? Үгүй, гэхдээ...

38
08-23
Боссуудын “томилсон” нэр дэвшигчдээс сонгох үүрэг буюу хязгаарлагдсан эрх

39
08-23
ДНБ зоосны зөвхөн нэг талыг харуулдаг

40
08-23
Гишүүний “нүцгэн лайв” хардлага дагуулав

41
08-23
Д.Жигжиднямаа жилийн дотор УБТЗ-ын алтан картнаас 280 сая төгрөг “уншуулжээ”

42
08-23
Хүүхдийг хүүхэд насанд нь хүүхдээр нь байлга

43
08-23
Наадам дуусаагүй байхад цас, хадлан яах вэ

44
08-23
Ж.Эрдэнэбат Тост, тосон бумбын нуруу орчим дахь тусгай зөвшөөрлөө төрсөн дүүдээ шилжүүлсэн нь ил боллоо

45
08-23
Амралтын өдрөөр дугаарын хязгаарлалт үйлчилнэ

46
08-23
Цэцэрлэгийн бүртгэл дууслаа

47
08-23
Төгрөгийн ирээдүй бүрхэг байна

48
08-23
Хэдэн жуулчин дагаж явсан тэмдэглэл

49
08-23
Түмэн үеэрээ орших нутгаа төр хамгаалах нь зөв өө

50
08-23
БХТН-ийн хөрөнгийг Д.Дашзэвэг хурандаа хэрхэн үгүй хийв

51
08-23
Улсынхаа нэр хүндийг унагасан хулхи дипломатчдаасаа салах цаг болжээ

52
08-22
Б.Содномдаржаагийн өмгөөлөгч Г.Баянбилэг шүүхийг шалтгаангүйгээр орхин Сөүл хотыг зорьсон байжээ

53
08-22
ДЭМБ: Бичил хуванцартай ус уух нь одоохондоо аюулгүй

54
08-22
Японд оршин суугаа гадаадын иргэдийг албадан нутаг буцааж байна

55
08-22
Сургуулийн захирал, цэцэрлэгийн эрхлэгчийг сэлгэн ажиллуулна

56
08-22
Бичил уурхайчдад Зөрчлийн тухай хуулиар шийтгэл ногдуулжээ

57
08-22
“37-Р ТОЧКА” киноны хэвлэлийн бага хурал хүн бүрд нээлттэй

58
08-22
Лүн сум орчимд Туул гол үерийн аюултай түвшинг 40 см давсан байна

59
08-22
Хэрхэн өвөлжихийг хэлээд өгөөч Ерөнхий сайд аа

60
08-22
Шөнийн цагаар дээрэм хийдэг дөрвөн бүлэг этгээдийг баривчилжээ

61
08-22
Сургууль, цэцэрлэгийн "хоолыг эргэн харах цаг ирлээ"

62
08-22
Чингис хааны музей байгуулахыг хоёрдугаарт тавъя

63
08-22
Махны үнэ өссөнд экспорт буруугүй

64
08-22
Д.Сумъяабазар сайдыг огцруулахыг шаардав

65
08-22
Халимагт 15 метр өндөр Буддын хөшөө барьж байна

66
08-22
Адуу ачсан машинууд Эмээлтэд хонож байна

67
08-22
Америкийн анхны уугуул нутгийн иргэд Монголорхуу байсан гэжээ

68
08-22
Халхын гол ба СССР-ийн тоглолт

69
08-22
УИХ-ын гишүүдийг суудалтай нь үлдээх зохицуулалт "эцэг" хуулийн шинэчлэлийг нураах эрсдэлтэй

70
08-22
Идлэг шонхор хамгаалах ажлын ихэнх нь үр дүнд хүрсэнгүй

71
08-22
“Эрдэнэс-Тавантолгой” ХК тэтгэлэгт хөтөлбөрөө улсын хэмжээнд зарлалаа

72
08-22
Мажоритар тогтолцооноос салж ядаад байвал ядаж мандатаа мадаггүй хуваа

73
08-22
Хятадад анх удаа муурын зулзага клонын аргаар гарган авлаа

74
08-22
Өөрөө унасан хүүхэд уйлдаггүй, Ерөнхий сайд аа

75
08-22
Өмгөөлөгч Г.Батбаяр Төв аймгийн шүүхийг Шүүхийн ерөнхий зөвлөлд өгнө

76
08-22
Aзи тивээ тань

77
08-22
Ш.Батхүү хөрөнгөө төрд өгчихлөө, Г.Алтангийн авлагыг хэн төлөх вэ

78
08-22
У.Хүрэлсүх: …КОНЦЕССДОНО, ЖДҮ-днэ… ИЙМ ТӨР БАЙЖ БОЛОХГҮЙ

79
08-22
Төрийн тэргүүний өмнө толгой гудайлгасан саналууд

80
08-21
П.Ганхүү: Нийгэм, эдийн засгийн нөлөөлөл өндөртэй төслүүдээ эрчимжүүлж байна

81
08-21
Хуульчдад үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэхэд зөвшөөрөл олгоогүй учир цуглаанаа хойшлууллаа

82
08-21
Амазоны ширэнгэн ой хамгийн ихээр шатжээ

83
08-21
"Ачлал" их дэлгүүрийн арын замд хортой могой орж иржээ

84
08-21
RIO MONGOLIA улсын бодлого

85
08-21
Асуувал Монгол ялна, эс асуувал МАН ялагдана

86
08-21
Бүдүүн гэдсийг энгийн аргаар цэвэрлэх 7 арга

87
08-21
68 тарвага тээвэрлэсэн иргэнээр 21 сая төгрөг төлүүлэхээр болжээ

88
08-21
Ц.Мянганбаярын "Монгол газар" болон түүний хамаарал бүхий компаниудын тусгай зөвшөөрлийг цуцаллаа

89
08-21
Парламентын хугацааг таван жил болгох нь эдийн засагт ашигтай

90
08-21
Интеграцчлалд хамгийн эмзэг орнуудын нэг нь Монгол Улс

91
08-21
Түрээсийн орон сууцны сонгон шалгаруулалтад тэнцсэн иргэдийн материалыг хүлээх авах хугацааг сунгажээ

92
08-21
Алтны салбарт “68 хувийн татвар”, “урт нэрт”-ээс ч илүү доргилт өгнө гэв үү

93
08-21
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга ОХУ-ыг зорино

94
08-21
Барилга дээр ажиллаж байсан 17 настай эрэгтэй хүүхэд лифтны хонгил руу унаж, амиа алджээ

95
08-21
105 настай Андрей Вороны эрүүл, урт наслах талаар зөвлөсөн сургамж

96
08-21
Зарим газар нутгийг улсын тусгай хамгаалалтад авах саналыг УИХ-д өргөн мэдүүлнэ

97
08-21
Үүрэг ба биелэлт

98
08-21
“ХИЧЭЭЛ ЭХЭЛЛЭЭ" нээлттэй мэдээллийн өдөр өнөөдөр үргэлжилж байна

99
08-21
Меган Марклийг жинсэн өмд өмсөхийг хоригложээ

100
08-21
БНСУ-ын виз мэдүүлэхэд тулгарч буй хүндрэлийг арилгах талаар ярилцлаа