BOLOD.MN - Мэдээллийн нэгдсэн сан


» Үндсэн сайт / Desktop хувилбар /
Сүүлийн үеийн 100 мэдээ

Монгол хүний хүн байх суурь чадвар “сэжиглэх”-ийг хэн сүжгээр сольж орхив оо?

Сэжиглэх Чадвар
 
Монгол хэлний толь бичигт “Сэжиглэх” гэдэг үгийн утгыг дараах байдлаар тайлбарлажээ:


1.       Аливаа үйлдлийн зөв бурууг тогтооход энэ тийм болов уу гэж төсөөлөн тааварлах, хардах
 
2.       Муу муухай юмнаас жигшиж дургүй хүрэх
 
Товчхондоо, сэжиглэх гэдэг нь хүн өдөр тутмын хувийн болон нийгмийн амьдралдаа зөв, оновтой шийдвэр гаргахын тулд тухайн зүйл яг юу вэ, мөн чанар нь юу юм, эм үү хор уу, сайн уу муу юу, буруу юу зөв үү, ямар үр дагавартай байх вэ зэрэг олон мэдээллүүдийг боловсруулан, өөрт тохирох зөв замыг сонгоход тусалдаг ач холбогдолтой оюуны (тархины) үйлдэл юм. 
Зэрлэг байгал дээрх амьтдыг төсөөлөөд бодъё. Амьд үлдэж, үр удмаа үлдээх нь тэдгээр амьтдын тэргүүн зорилт. Нэгэнт зэрлэг байгал дээр хүчтэй нь хүчгүйгээ гэсэн байгалийн хууль үйлчлэх учир амьд үлдэж, бусдын өгөөш болохгүйн тулд амьтад маш өндөр сонор сэрэмжтэй байх ба бүх мэдрэгчүүд бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж байх ёстой. Аюул дан ганц, хүчтэйгээс ирэхгүй. Урхи, занга, зүсээ хувилгасан аюул хаа сайгүй нуугдах тул сэжиглэх чадвар дээд хэмжээнд хөгжсөн байх шаардалагатай. Эс бөгөөс бусдын идэш болох, урхинд унах, хууртагдах, хордож үхэх зэрэг эцсийн үр дүн хүлээж байгаа. Модонд ургасан амтат жимсийг идтэл хор байвал яах вэ? Сайхан үнэр ялгаруулсан амьтан, ургамал үнэндээ махчин байвал яах вэ? Тиймээс бусдын өгөөш болохгүйн тулд сэжиглэх шаардлага зайлшгүй үүссэн. Сэжиглэх нь эволюцын явцад амьтад суралцаж, олж авсан хосгүй чадвар.
Хүн бас л нэг эст биетээс үүсч, хэдэн зуун сая жилийн эволюцийн явцад өнөөдрийн төрхийг олж, амьтны аймгийн нэг бүрэлдэхүүн болж чадсан нь сэжиглэх чадварт сайн суралцсаны баталгаа. Суралцах суралцахдаа бусад амьтадтай харьцуулахад дан ганц гадны аюулаас сэргийлэх, амьд үлдэх, үр удмаа үлдээх зэрэг байгал-биологийн хэрэгцээг давж, өөрийгөө таньж мэдэх, хүрээлэн буй орчноо таньж мэдэх, таньж мэдээд зогсохгүй, тэр мэдсэн нь баталгаатай, үнэн зөв үү гэж эргэлзэх, сэжиглэх зэргээр мэдсэнээ улам бататгах, буруугаа залруулж улам сайжруулсаар мэдлэг (улс, хот, физик, хими, математик, мөнгө, мэргэжил, үнэ цэнэ, зөв буруу, сайн муу, сайхан муухай г.м) бүтээх төвшинд хүрэхэд сэжиглэх, эргэлзэх процесс тулгуур нь болж өгсөн. Тиймдээ ч сэжиглэх нь хүн төрөлхтөний бүх мэдлэгийн тулгуур багана, хүний махан биеийн болон оюуны дархлааны манаач байдаг. Хүний амьдралд аюул дан ганц гаднаас биш тухайн хүнээс өөрөөс нь ирэх тохиолдол элбэг учир хүн өөртөө эргэлзэх шаардлагатай. Энэ нь бидний бусад амьтадтай харьцуулахад сэжиглэх чадварыг илүү эзэмшиж, хөгжүүлж чадсаны бас нэг илрэл.
Сэжиглэх нь олон хэлбэрээр явагддаг. Хамгийн энгийн нь юу вэ, яагаад вэ, яаж вэ, би хэн бэ зэрэг танин мэдэхүйн асуултуудаас эхэлнэ. Мэдсэн нь үнэн, баталгаатай эсэхийг мэдэхийн тулд олон янзын туршилтууд хийх нь сэжиглэхийн нэг л төрөл. Хүний хараа, сонсгол зэрэг 5 мэдрэхүй төгс биш алдаатай учир тухайн мэдрэхүйн эрхтэнээр дамжин орж ирэх мэдээлллүүд алдаатай байх бүрэн боломжтой. Тиймээс хүн зөвхөн сонссон, харсан эсвэл өөрийн үзэж туулсанаа баталгаатай мэдчихлээ гэж дүгнэлт өгөх маш том алдаатай хэрэг болно. Суурь боловсрол тэгэхээр хүн өөртөө эргэлзэж (өөртөө эргэлзэх гэдэг нь өөрийн мэдрэхүйнүүдээр дамжин орж ирсэн мэдээлэл бүрийг мэдлэг гэж андууралгүй, эцсийн дүгнэлт хийлгүй сэжиглэх давхар шүүлтүүрээр оруулах процессыг хэлнэ), өөрийн мэдсэн процессоо дахин дахин асууж, үнэн, баталгаатай мэдлэгт хүрэх тэрхүү чадварыг эзэмшүүлэхээс эхэлнэ. Эртний Грекчүүдийн боловсролын тулгуур нь “Know Thyself” буюу өөрийгөө танин мэд гэсэн дээрхи бүрэн мэдчихлээ гэж итгэлтэй болох хүртлээ өөрийгөө сэжиглэх, эргэлзэх хэрэгтэй гэсэн санааг хэлсэн биз ээ. Цаашлаад оюуны дээд түвшинд критик хийх буюу тухайн зүйлийг ялгаж таних (сайнаас мууг, сайхнаас муухайг, үнэнээс худлыг, зөвөөс бурууг, алдаагаас оноог ялгах) чадварууд дээр мэтгэлзэх, дискурс хийх зэрэг багтана.
Сэжиглэх чадвар эзэмшсэн хүн өөртөө итгэлтэй байдаг. Яагаад гэвэл тэр юу мэдэх, мэдэхгүйгээ сайтар мэдэх учир мэдэхгүй зүйлдээ яаран дүгнэлт өгөхгүй бас мэддэг зүйлдээ жанжин шугамаа алдахгүй. Сэжиглэдэг хүн дутуу дулимаг мэдсэн зүйлээ бусдад хүчлэхгүй харин дутуугаа нөхөж мэдэхийн тулд бусдын санал бодлыг анхааралтай хүлээж авна. Нэгэнт хүн алддаг, дутуу мэддэг гэдгийг ойлгох учир тэрээр бусдын алдааг уучлах, хамтрахыг илүүд үздэг.
 
Асуудлыг зэмэлж суухын оронд асуудалдаа шийдэл олохыг эрмэлзэх нь тэдний түгээмэл шинж. Сэжиглэх чадварт суралцсан хүний критик хийх чадвар өндөр учираас аливаад хар сохроор итгэж, хууртахгүй, мухар сүсэглэхгүй бас шүтэхгүй. Сэжиглэдэг хүн муу, муухай, буруу, бурангуйг жигшиж, аливааг сайжруулахын төлөө, урагш хамтдаа хөгжихийг эрмэлзэх учир шүүмжилнэ. Тиймээс сэжиглэдэг хүнийг л үнэн моралтай хүн гэнэ.
Хүн бүр амьдралдаа ямар нэг мэдлэгт суралцаж, мэргэжил эзэмших ёстой хэдий ч аливааг хэрхэн хийхийг суралцахаас өмнө хүн байхын суурь чадвар болох сэжиглэх (асууж лавлах, критик хийх, мэтгэлзэх г.м) чадварт суралцах ёстой. Суурь боловсрол гэж байгаагийн гол учир нь аливаа фактыг цээжлүүлэх, цээжилсэнээ дуржигнатал уншиж сургахдаа биш хүн байхын суурь чадвар буюу сэжиглэх чадварт (асууж лавлах, критик хийх, мэтгэлзэх г.м) сургахад оршино. Сэжиглэх бол боловсролын амин сүнс байх учиртай. Боловсрол нь ардчилалын амин сүнс юм бол сэжиглэх чадвар нь ардчилалын амин сүнс байж таарах нь ээ. Асууж, эргэлзэж, сэжиглэж хөгжих эрмэлзэлтэй хүмүүс л ардчилсан нийгмийн иргэд байж таарах нь.
 
Хүн төрөлхтөний энэхүү хүн байх суурь чадварыг (сэжиглэх чадвар) эзэмшүүлэх боловсролын тогтолцооны шав тэртээ 2600 жилийн өмнө Афинд тавигдсан ба өнөөдөр асуух, критик хийх зэргээр сэжиглэх нь өндөр хөгжилтэй орнуудад институцичлагдан, институцийн төвшинд хөгжсөөр өдийг хүрлээ. 
 
Ирээдүйд технологийн хөгжлийн улмаас олон арван мэргэжил, чадварууд устаж, ямар ч хэрэгцээгүй болох ба харин эсрэгээрээ хамгийн эрэлттэй байх оюуны чадваруудын тэргүүнд эгнээд критик хийх чадвар, асуудлыг шийдэх чадвар зэрэг үндсэн сэжиглэх чадварууд багтаж байна. Техник технологи улам хөгжихийн хэрээр хүний оюуны суурь чадвар улам эрэлттэй болох тренд байгааг онцлох хэрэгтэй.
Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн олон оронд, тэр дундаа өндөр хөгжилтэй орнуудад хүртэл, популизм эрчээ авч, хүн төрөлхтөний нийтлэг үнэт зүйлүүд рүү шившигтэйгээр халдах тренд ажиглагдах болсон нь сэжиглэх чадвар дэлхий даяар уналтад орж буйг гэрчилнэ.
 
Харин Монголд энэхүү тренд ямар байдалтай байгаа вэ?
 
Монголчууд бид сэжгээр өвдөж, сүжгээр эдгэнэ гэж хэлж заншсан. Бүх нийтээрээ олон зуун жил ийнхүү хэлж заншсан нь дэлхийн тренд Монголд хоцорч орж ирсэн биш харин эртнээс бидний оюуны хөрсөнд гүн шигдэж орсоныг илтгэнэ. Моод Монголоор дуусаагүй анхны жишээ юм биш биз?
Сэжгээр өвдөж, сүжгээр эдгэрнэ. Хүний оюуны дархлаа, хүн байхын дархлаа болсон сэжиглэх гэдэг суурь чадварыг Монгол хүний оюунаас салгаж чадсан ямар айхтар технологи вэ?
Өнөөдөр Монгол хүний ухамсаргүй үйлдлийг гайхаад барахгүй хүмүүс олон боллоо. Ухамсар өөрөө байгалаас заяадаггүй харин түүнийг олж авах суурь мэдлэг нь сэжиглэх дээр тулгуурладаг. Тэгэхээр хүн ухамсартай байна гэдэг нь сэжиглэх чадварыг гаргууд эзэмшсэн байна гэсэн үг. Сэжиглэж чадахгүй гэвэл ухамсартай гэж ярих боломжгүй.
Монгол хүн асуудалтай байна гэвэл Монгол хүний хүн байх суурь чадвар болох “сэжиглэх” асуудалд оржээ. Монгол хүний хүн байх суурь чадвар “сэжиглэх”-ийг хэн сүжгээр сольж орхив оо?
 
С.Тулга

http://www.sonin.mn/news/easy-page/105241

Монгол хүний хүн байх суурь чадвар “сэжиглэх”-ийг хэн сүжгээр сольж орхив оо?
Бусад мэдээ ▼

1
05-30
Ц.Нямдорж: М.Энхсайханыг ажил хийсэн гэж ялласан нь буруу

2
05-30
Танилц: Хорио цээртэй үед бид ингэж сонгуулиа өгнө

3
05-30
Гүнж Кейт Миддлтон яагаад гурван бөгж зүүдэг вэ?

4
05-30
Хендрик Стрик: Коронавирусийн вакцин хэзээ ч гарахгүй байж магадгүй

5
05-30
Гол зогоох мөнгө

6
05-30
Доналд Трамп: Технологийн компаниудаас АНУ-ын иргэдийн үзэл бодол, үгээ чөлөөтэй илэрхийлэх эрх чөлөөг хамгаална

7
05-30
Мөрөөдөхөд мөнгө төлөхгүй ч солиотууд сонгуульд өрсөлдөх хориотой

8
05-30
Засгаас хариуцлага, залуусаас оролцоо нэхсэн сонгууль айсуй

9
05-30
Н.Энхбаярын шоу явахаа байжээ

10
05-29
Жагсагчид Флойдыг баривчилсан цагдаа нарын ажиллаж байсан цагдаагийн хэлтсийг бүсэлж, галдан шатаасан байна

11
05-29
Хятад, АНУ-ын хэн нь цар тахлыг илүү хүч нөлөөтэй болж давж гарах вэ гэдэг тэмцэл өрнөж байна

12
05-29
Өнөөдөр олон улсын энхийг сахиулагчдын өдөр тохиож байна

13
05-29
Сонгуулийн хууль зөрчвөл 20-200 сая төгрөгөөр торгоно

14
05-29
​СЕХ: Н.Номтойбаярыг хорьсон ч нэр дэвших эрхтэй

15
05-29
Бэлэн мөнгө гардаж авсан бичлэг задардаг шүү, нэр дэвшигчид ээ

16
05-29
“Хар жагсаалт”-ын хортой нөлөө

17
05-29
Юу ч хийсэн сэтгэл дутна...

18
05-28
Австралийн VOICE шоунд шүүгчдийг алмайруулсан монгол залуу

19
05-28
Далай Лам цахим сүлжээгээр дамжуулан Жанрайсиг бурханы авшиг хүртээнэ

20
05-28
БЗД-ийн 16 дугаар хороо Нийслэлийн шилдгээр шалгарлаа

21
05-28
Гэвш лам Дэнгела буяны их үйлээ түгээсээр байна

22
05-28
Зургаан байршилд хурд хэмжиж байна

23
05-28
Б.Баярмагнай: Хэрвээ зэвсэгт хүчинд золиос гэж байх ёстой юм бол тэр нь би байг

24
05-28
Хаалгаа түгжсэн Монгол

25
05-28
УБТЗ-ын ХХН-ийн дарга асан Л.Пүрэвбаатарыг эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлжээ

26
05-28
Хунтайж Харригийн байшингийнх нь дээгүүр дронууд нисдэг

27
05-28
Коронавирусээр халдварласан тохиолдол 161 болов

28
05-28
ЗТХЯ-ыг самарсан Ж.Бат-Эрдэнийн гэр бүлийн орлого жилийн дотор 100 саяас 900 сая болтлоо өсчээ

29
05-28
ЦЕГ: Тогтоол усны гүнийг хэмжиж байна

30
05-28
19 тэрбумын хөрөнгөтэй И.Нарантуяа хатагтайн шунал барагдах болоогүй юу?

31
05-28
АН хүүхдүүдийн үхлээр улс төр хийж байна

32
05-28
Ц.Сандуйгийн НЭР ДЭВШИХ эрхийг хязгаарлах уу?!

33
05-28
АНУ-д цар тахлын улмаас нас барсан хүний тоо 100 мянгыг давлаа

34
05-28
​Ц.Мөнхбаатар: Дөрвөн хүүхэд эндсэн асуудал дээр бүх шатанд хариуцлага тооцно

35
05-28
​Б.Баатархүү: 11-15 насны дөрвөн хүүхдийн хоёр нь нэг айлын хүүхдүүд байсан

36
05-28
Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн захирал С.Эрдэнэтуулыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөв

37
05-28
​'Хан талст' компанийн хариуцлагагүй ажиллагаанаас болж дөрвөн хүүхэд алтан амиа алдлаа гэв

38
05-28
​Д.Нямхүү: Нэмж 13 хүнээс коронавирус илэрлээ

39
05-28
Н.Номтойбаяр гишүүн байхдаа Дорнод аймагт ямар бүтээн байгуулалт хийсэн бэ?

40
05-28
​Хүчирхийлэлд өртсөн эмэгтэйтэй ёс зүйгүй харьцсан шүүгчийн шүүх эрхийг бүх насаар нь түдгэлзүүллээ

41
05-28
Генерал Б.Баярмагнай: Улс төрчид Сьерра леонд очоосой, баялгийн балгаас нь суралцаасай

42
05-28
Зээлийн хүүг бууруулах нь гарц мөн үү?

43
05-28
​‘Онон’ Монголдоо эсэн мэнд буцаж ирсэн цорын ганц эгэл хөхөө болжээ

44
05-28
Гаршсан ЖДҮ-чин нэр дэвшиж болох уу

45
05-28
Төгсөрсөн луйварчин О.Магнайгийн маскыг хуулжээ

46
05-28
Тахалтай орнууд хөл хориогоо сулруулаад байх, манайх чангалаад байх аль нь зөв бэ

47
05-27
УИХ-ЫН ГИШҮҮН Н.НОМТОЙБАЯРЫН САНААЧИЛГААР УЛСЫН ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨӨР 2012-2019 ОНД ХИЙГДСЭН БОЛОН 2020 ОНД ХИЙХ АЖЛУУД

48
05-27
Хүүхдийн баярт зориулсан ХӨӨРХӨН ХЯМДРАЛ 50% зарлалаа

49
05-27
ОЛОНТОЙ ХҮН

50
05-27
“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ хэмнэлтийн бодлого хэрэгжүүлсний үр дүнд уурхайчдын цалин, ахмадуудынхаа тэтгэмжийг нэмэгдүүлжээ

51
05-27
Нийслэлийн ИТХ-ын дарга Р.Дагва барилгын материалын үндэсний үйлдвэрлэгч “Жоби” үйлдвэртэй танилцлаа

52
05-27
The New York Times: Турк улс Ливид гол тоглогч болж хувирсан нь

53
05-27
Ц.Мөнхбаяр, П.Шинжээравдан нарын иргэд Н.Энхбаярыг СЕХ бүртгээгүйг эсэргүүцэж, үймээн үүсгэв

54
05-27
Сонгуулийн солиорол ба тэрбумтан болгох амлалт

55
05-27
Д.Нямхүү: Долоон хүнээс коронавирус илэрч, нийт батлагдсан тохиолдол 148 боллоо

56
05-27
Нэр дэвшигч гэх БИРДҮҮД гарч ирээд хүслээ хэл гэвэл битгий гэнэн байгаарай

57
05-27
В.Путин: Орос хүнсээр өөрийгөө хангаж чадна

58
05-27
Т.Билэгжаргалд 2.8 жилийн хорих ял оноолоо

59
05-27
Ч.Улааны амласан ба улайсан тайлбар

60
05-27
НМХГ:"Сансар" худалдааны төвийн бэлгэнд боосон "Haribo" чихэр шошгын мэдээллийн зөрчилтэй байсан

61
05-27
БНСУ-д амны хаалтгүй иргэдийг нийтийн тээврийн хэрэгслээр зорчуулахгүй

62
05-27
Алтны ханш 1700.60 ам.долларт буюу сүүлийн найман жилд хамгийн өндөр үнэ хүрлээ

63
05-27
Сонгууль явуулах журмаа хэзээ танилцуулах вэ?

64
05-27
Усаа хэмнэх ухаан нь амьдралыг тэтгэх үнэт зүйл юм

65
05-27
Цар тахлын төв дэлхийн бөмбөрцгийн баруун хагаст шилжиж буйг ДЭМБ анхааруулжээ

66
05-27
АНУ-ын хотуудад хөл хорионы улмаас хоол хүнсгүй болсон хархнууд бие биеэ барьж идэж байгааг мэдээлжээ

67
05-27
Мөнгөөр нь биш, мөрийн хөтөлбөрөөр нь сонгоё

68
05-27
Парламентын сонгуулиар хэнийг Ерөнхий сайд болгохоо давхар шийднэ

69
05-26
Нийслэлийн 2020 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөнд нэмэлт, өөрчлөлт орууллаа

70
05-26
Энэ сарын 30-нд нутгийн зүүн хагаст бороо, уулаараа нойтон цас орж, эрс сэрүүснэ

71
05-26
Нийслэлийн ИТХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн ахлагчаар М.Тулгатыг сонголоо

72
05-26
Хятадын Засгийн газар ажлын тайлангаа танилцуулжээ

73
05-26
Амжилтын түүх: Кино түрээслэгчээс "Нетфликс"-ийн гүйцэтгэх захирал болсон Рид Хастингс

74
05-26
Наадамлаад өвдөх үү, наадахаас татгалзах уу

75
05-26
Эверест оргилоос харагдах үзэмж

76
05-26
Цэнхэр дэлгэцийн наадам гэж юу байдаг юм бэ?

77
05-26
ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин Кремльд эргэн иржээ

78
05-26
Монгол Улсаас ОХУ-д 1 сая ам.долларын махны тусламж үзүүлэх гэрчилгээг гардуулав

79
05-26
Гэрээний хүрээнд хүлээсэн үүргээ биелүүлэхийг АНУ-д уриалжээ

80
05-26
ОХУ-д “Ми-8” цэргийн нисдэг осолджээ

81
05-26
Энэ сонгууль миний бодлоор…

82
05-26
Францад трансжендер эмэгтэй анх удаа хотын даргаар сонгогджээ

83
05-26
Салхитын мөнгөний ордын хэргээр шүүгдсэн Ш.Мөнгөншагай нарт 2-5 жилийн ял оноолоо

84
05-26
Д.Цогтбаатар сайд гадаад дахь иргэдийг ОЛИГАРХИ хэмээн доромжлов

85
05-26
Хариуцлага алдсан таван хүний асуудлыг 30 хүнийг халсан болгож дэвэргэжээ

86
05-26
МАН-ын нэр дэвшигчдээс ЖДҮ-гийн зээл авсан нь баримтаар нотлогдсон ганц хүн Х.Нямбаатар

87
05-26
Нийслэлийн 2,000 цэгт хүний нүүр царайг таних боломжтой камер суурилуулахаар болжээ

88
05-26
ОХУ-аас 171 иргэн эх орондоо ирлээ

89
05-26
Шүүхийн ерөнхий зөвлөл Үндсэн хууль зөрчив үү?

90
05-26
Маш ноцтой: “Дуншиж” буй шашны хууль гадаадын захиалгатай гэв үү?!

91
05-26
Шүүхийн ерөнхий зөвлөл Үндсэн хууль зөрчив үү?

92
05-26
Хитлерийн хайртай араатан Москвагийн амьтны хүрээлэнд 84 насандаа амьсгал хураажээ

93
05-26
Татан авах хүмүүсээ тал, гэр хоёртоо байрлуулъя

94
05-26
Ч.Улаан сайд аа, уучлаарай чинь хэрэггүй, дахиж Монголын төрд битгий ойрт

95
05-26
Үндсэн хуулийн өөрчлөлт: Цэцийг ч гэсэн сэгсрээд үзье

96
05-25
Туул, Сэлбэ, Дунд голын эргийн дагуу эрүүл мэнд, соёл, амралтын орчныг бүрдүүлнэ

97
05-25
БНХАУ яагаад энэ онд эдийн засгийн өсөлтийн тодорхой зорилт дэвшүүлээгүй вэ?

98
05-25
Хөл хориог зургаадугаар сарын 30-ныг дуустал сунгалаа

99
05-25
БНАСАУ шинэ шумбагч онгоц зэвсэглэлдээ хүлээн авахаар бэлдэж байна

100
05-25
Хонконгийн залуус дахин эсэргүүцлийн жагсаал хийлээ