BOLOD.MN - Мэдээллийн нэгдсэн сан


» Үндсэн сайт / Desktop хувилбар /
Сүүлийн үеийн 100 мэдээ

Монгол хүний хүн байх суурь чадвар “сэжиглэх”-ийг хэн сүжгээр сольж орхив оо?

Сэжиглэх Чадвар
 
Монгол хэлний толь бичигт “Сэжиглэх” гэдэг үгийн утгыг дараах байдлаар тайлбарлажээ:


1.       Аливаа үйлдлийн зөв бурууг тогтооход энэ тийм болов уу гэж төсөөлөн тааварлах, хардах
 
2.       Муу муухай юмнаас жигшиж дургүй хүрэх
 
Товчхондоо, сэжиглэх гэдэг нь хүн өдөр тутмын хувийн болон нийгмийн амьдралдаа зөв, оновтой шийдвэр гаргахын тулд тухайн зүйл яг юу вэ, мөн чанар нь юу юм, эм үү хор уу, сайн уу муу юу, буруу юу зөв үү, ямар үр дагавартай байх вэ зэрэг олон мэдээллүүдийг боловсруулан, өөрт тохирох зөв замыг сонгоход тусалдаг ач холбогдолтой оюуны (тархины) үйлдэл юм. 
Зэрлэг байгал дээрх амьтдыг төсөөлөөд бодъё. Амьд үлдэж, үр удмаа үлдээх нь тэдгээр амьтдын тэргүүн зорилт. Нэгэнт зэрлэг байгал дээр хүчтэй нь хүчгүйгээ гэсэн байгалийн хууль үйлчлэх учир амьд үлдэж, бусдын өгөөш болохгүйн тулд амьтад маш өндөр сонор сэрэмжтэй байх ба бүх мэдрэгчүүд бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж байх ёстой. Аюул дан ганц, хүчтэйгээс ирэхгүй. Урхи, занга, зүсээ хувилгасан аюул хаа сайгүй нуугдах тул сэжиглэх чадвар дээд хэмжээнд хөгжсөн байх шаардалагатай. Эс бөгөөс бусдын идэш болох, урхинд унах, хууртагдах, хордож үхэх зэрэг эцсийн үр дүн хүлээж байгаа. Модонд ургасан амтат жимсийг идтэл хор байвал яах вэ? Сайхан үнэр ялгаруулсан амьтан, ургамал үнэндээ махчин байвал яах вэ? Тиймээс бусдын өгөөш болохгүйн тулд сэжиглэх шаардлага зайлшгүй үүссэн. Сэжиглэх нь эволюцын явцад амьтад суралцаж, олж авсан хосгүй чадвар.
Хүн бас л нэг эст биетээс үүсч, хэдэн зуун сая жилийн эволюцийн явцад өнөөдрийн төрхийг олж, амьтны аймгийн нэг бүрэлдэхүүн болж чадсан нь сэжиглэх чадварт сайн суралцсаны баталгаа. Суралцах суралцахдаа бусад амьтадтай харьцуулахад дан ганц гадны аюулаас сэргийлэх, амьд үлдэх, үр удмаа үлдээх зэрэг байгал-биологийн хэрэгцээг давж, өөрийгөө таньж мэдэх, хүрээлэн буй орчноо таньж мэдэх, таньж мэдээд зогсохгүй, тэр мэдсэн нь баталгаатай, үнэн зөв үү гэж эргэлзэх, сэжиглэх зэргээр мэдсэнээ улам бататгах, буруугаа залруулж улам сайжруулсаар мэдлэг (улс, хот, физик, хими, математик, мөнгө, мэргэжил, үнэ цэнэ, зөв буруу, сайн муу, сайхан муухай г.м) бүтээх төвшинд хүрэхэд сэжиглэх, эргэлзэх процесс тулгуур нь болж өгсөн. Тиймдээ ч сэжиглэх нь хүн төрөлхтөний бүх мэдлэгийн тулгуур багана, хүний махан биеийн болон оюуны дархлааны манаач байдаг. Хүний амьдралд аюул дан ганц гаднаас биш тухайн хүнээс өөрөөс нь ирэх тохиолдол элбэг учир хүн өөртөө эргэлзэх шаардлагатай. Энэ нь бидний бусад амьтадтай харьцуулахад сэжиглэх чадварыг илүү эзэмшиж, хөгжүүлж чадсаны бас нэг илрэл.
Сэжиглэх нь олон хэлбэрээр явагддаг. Хамгийн энгийн нь юу вэ, яагаад вэ, яаж вэ, би хэн бэ зэрэг танин мэдэхүйн асуултуудаас эхэлнэ. Мэдсэн нь үнэн, баталгаатай эсэхийг мэдэхийн тулд олон янзын туршилтууд хийх нь сэжиглэхийн нэг л төрөл. Хүний хараа, сонсгол зэрэг 5 мэдрэхүй төгс биш алдаатай учир тухайн мэдрэхүйн эрхтэнээр дамжин орж ирэх мэдээлллүүд алдаатай байх бүрэн боломжтой. Тиймээс хүн зөвхөн сонссон, харсан эсвэл өөрийн үзэж туулсанаа баталгаатай мэдчихлээ гэж дүгнэлт өгөх маш том алдаатай хэрэг болно. Суурь боловсрол тэгэхээр хүн өөртөө эргэлзэж (өөртөө эргэлзэх гэдэг нь өөрийн мэдрэхүйнүүдээр дамжин орж ирсэн мэдээлэл бүрийг мэдлэг гэж андууралгүй, эцсийн дүгнэлт хийлгүй сэжиглэх давхар шүүлтүүрээр оруулах процессыг хэлнэ), өөрийн мэдсэн процессоо дахин дахин асууж, үнэн, баталгаатай мэдлэгт хүрэх тэрхүү чадварыг эзэмшүүлэхээс эхэлнэ. Эртний Грекчүүдийн боловсролын тулгуур нь “Know Thyself” буюу өөрийгөө танин мэд гэсэн дээрхи бүрэн мэдчихлээ гэж итгэлтэй болох хүртлээ өөрийгөө сэжиглэх, эргэлзэх хэрэгтэй гэсэн санааг хэлсэн биз ээ. Цаашлаад оюуны дээд түвшинд критик хийх буюу тухайн зүйлийг ялгаж таних (сайнаас мууг, сайхнаас муухайг, үнэнээс худлыг, зөвөөс бурууг, алдаагаас оноог ялгах) чадварууд дээр мэтгэлзэх, дискурс хийх зэрэг багтана.
Сэжиглэх чадвар эзэмшсэн хүн өөртөө итгэлтэй байдаг. Яагаад гэвэл тэр юу мэдэх, мэдэхгүйгээ сайтар мэдэх учир мэдэхгүй зүйлдээ яаран дүгнэлт өгөхгүй бас мэддэг зүйлдээ жанжин шугамаа алдахгүй. Сэжиглэдэг хүн дутуу дулимаг мэдсэн зүйлээ бусдад хүчлэхгүй харин дутуугаа нөхөж мэдэхийн тулд бусдын санал бодлыг анхааралтай хүлээж авна. Нэгэнт хүн алддаг, дутуу мэддэг гэдгийг ойлгох учир тэрээр бусдын алдааг уучлах, хамтрахыг илүүд үздэг.
 
Асуудлыг зэмэлж суухын оронд асуудалдаа шийдэл олохыг эрмэлзэх нь тэдний түгээмэл шинж. Сэжиглэх чадварт суралцсан хүний критик хийх чадвар өндөр учираас аливаад хар сохроор итгэж, хууртахгүй, мухар сүсэглэхгүй бас шүтэхгүй. Сэжиглэдэг хүн муу, муухай, буруу, бурангуйг жигшиж, аливааг сайжруулахын төлөө, урагш хамтдаа хөгжихийг эрмэлзэх учир шүүмжилнэ. Тиймээс сэжиглэдэг хүнийг л үнэн моралтай хүн гэнэ.
Хүн бүр амьдралдаа ямар нэг мэдлэгт суралцаж, мэргэжил эзэмших ёстой хэдий ч аливааг хэрхэн хийхийг суралцахаас өмнө хүн байхын суурь чадвар болох сэжиглэх (асууж лавлах, критик хийх, мэтгэлзэх г.м) чадварт суралцах ёстой. Суурь боловсрол гэж байгаагийн гол учир нь аливаа фактыг цээжлүүлэх, цээжилсэнээ дуржигнатал уншиж сургахдаа биш хүн байхын суурь чадвар буюу сэжиглэх чадварт (асууж лавлах, критик хийх, мэтгэлзэх г.м) сургахад оршино. Сэжиглэх бол боловсролын амин сүнс байх учиртай. Боловсрол нь ардчилалын амин сүнс юм бол сэжиглэх чадвар нь ардчилалын амин сүнс байж таарах нь ээ. Асууж, эргэлзэж, сэжиглэж хөгжих эрмэлзэлтэй хүмүүс л ардчилсан нийгмийн иргэд байж таарах нь.
 
Хүн төрөлхтөний энэхүү хүн байх суурь чадварыг (сэжиглэх чадвар) эзэмшүүлэх боловсролын тогтолцооны шав тэртээ 2600 жилийн өмнө Афинд тавигдсан ба өнөөдөр асуух, критик хийх зэргээр сэжиглэх нь өндөр хөгжилтэй орнуудад институцичлагдан, институцийн төвшинд хөгжсөөр өдийг хүрлээ. 
 
Ирээдүйд технологийн хөгжлийн улмаас олон арван мэргэжил, чадварууд устаж, ямар ч хэрэгцээгүй болох ба харин эсрэгээрээ хамгийн эрэлттэй байх оюуны чадваруудын тэргүүнд эгнээд критик хийх чадвар, асуудлыг шийдэх чадвар зэрэг үндсэн сэжиглэх чадварууд багтаж байна. Техник технологи улам хөгжихийн хэрээр хүний оюуны суурь чадвар улам эрэлттэй болох тренд байгааг онцлох хэрэгтэй.
Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн олон оронд, тэр дундаа өндөр хөгжилтэй орнуудад хүртэл, популизм эрчээ авч, хүн төрөлхтөний нийтлэг үнэт зүйлүүд рүү шившигтэйгээр халдах тренд ажиглагдах болсон нь сэжиглэх чадвар дэлхий даяар уналтад орж буйг гэрчилнэ.
 
Харин Монголд энэхүү тренд ямар байдалтай байгаа вэ?
 
Монголчууд бид сэжгээр өвдөж, сүжгээр эдгэнэ гэж хэлж заншсан. Бүх нийтээрээ олон зуун жил ийнхүү хэлж заншсан нь дэлхийн тренд Монголд хоцорч орж ирсэн биш харин эртнээс бидний оюуны хөрсөнд гүн шигдэж орсоныг илтгэнэ. Моод Монголоор дуусаагүй анхны жишээ юм биш биз?
Сэжгээр өвдөж, сүжгээр эдгэрнэ. Хүний оюуны дархлаа, хүн байхын дархлаа болсон сэжиглэх гэдэг суурь чадварыг Монгол хүний оюунаас салгаж чадсан ямар айхтар технологи вэ?
Өнөөдөр Монгол хүний ухамсаргүй үйлдлийг гайхаад барахгүй хүмүүс олон боллоо. Ухамсар өөрөө байгалаас заяадаггүй харин түүнийг олж авах суурь мэдлэг нь сэжиглэх дээр тулгуурладаг. Тэгэхээр хүн ухамсартай байна гэдэг нь сэжиглэх чадварыг гаргууд эзэмшсэн байна гэсэн үг. Сэжиглэж чадахгүй гэвэл ухамсартай гэж ярих боломжгүй.
Монгол хүн асуудалтай байна гэвэл Монгол хүний хүн байх суурь чадвар болох “сэжиглэх” асуудалд оржээ. Монгол хүний хүн байх суурь чадвар “сэжиглэх”-ийг хэн сүжгээр сольж орхив оо?
 
С.Тулга

http://www.sonin.mn/news/easy-page/105241

Монгол хүний хүн байх суурь чадвар “сэжиглэх”-ийг хэн сүжгээр сольж орхив оо?
Бусад мэдээ ▼

1
10-16
Энрике Иглесиас, Анна Курникова нар гэрлэсэн үү?

2
10-16
Японд олон мянган барилга сүйджээ

3
10-16
Өнчин улааны ганган Тогосоо буюу залуу жүжигчин Д. Хулан

4
10-16
Өрхийн орлого тэлсэн ч талыг нь инфляц залгиж байна

5
10-16
“Хүннү Эйр” гэмтсэн ажилтнаа үл тоож, асуудлыг нуун дарагдуулсан уу

6
10-16
Google компани Pixel 4 утсаа танилцууллаа

7
10-16
"Joker" осолд оржээ

8
10-16
Трамп улиран сонгогдвол “НATO” үгүй болно

9
10-16
Зэрлэг ан амьтдын шилдэг зурагчныг тодруулжээ

10
10-16
Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Жианни Инфантиног хүлээн авч уулзлаа

11
10-16
Монгол, Хятадын дипломат харилцааны онцлогийг шингээсэн марк худалдаанд гарлаа

12
10-16
В. Путин Абу-Дабигийн угсаа залгамжлах хунтайжид цагаан шонхор бэлэглэжээ

13
10-16
АТГ-аас Сэлэнгэ аймгийн засаг даргын албан өрөө болон гэрт нь нэгжлэг хийж байна

14
10-16
Монголчууд Киргизийн багт 2:1-ээр хожигдов

15
10-16
Зэс баяжуулах үйлдвэрт осол гарч, 39 настай эрэгтэй амиа алджээ

16
10-16
Технологийн эрин дэх спикерийн “төрх”

17
10-16
Сар руу робот илгээхээр судалж байна

18
10-16
Н.Золжаргал Монголбанкны Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байхдаа “маш нууц” тушаал гарган банкуудад их хэмжээний мөнгө шилжүүлжээ

19
10-16
Нийлэг уутыг хэрэглээнээс халж чадсангүй

20
10-16
Владимир Путин: Дайн болбол хамгийн бага хохирол амсах нь ОХУ

21
10-16
Итгэлийн зээлийн оронд ипотекийг санхүүжүүлбэл 5000 айл байртай болно

22
10-16
Сирийн дүрвэгсэд эх орондоо буцаж эхэлжээ

23
10-16
Ё.Баатарбилэг: Хариуцлага тооцох гэж байгаа юм шиг болж ирээд хуйвалдаж алга болсоор өнөөг хүрлээ

24
10-16
Хятадын иргэн 100 гаруй сая төгрөгтэй тэнцэх валют нууж орж ирэхийг завджээ

25
10-16
Үйлдвэрлэл, урлалын политехникийн коллежийг ямар хүмүүс үймүүлээд байна вэ?

26
10-16
Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замын ажилд оролцож байсан ажилчин амиа алдлаа

27
10-16
Засгаас 2020-2024 онд дараах хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхээр боллоо

28
10-16
Саарал жагсаалтын “хаалгач” нь сайд Ц.Нямдорж байжээ

29
10-16
Монголд өнөөдөр шударга бусаар баяжсан хөрөнгөтний төр засаг ноёрхлоо тогтоожээ

30
10-15
Эрээн-Ийву-Занжиажэ - 72 дахь бизнес аялалд бүртгэж байна

31
10-15
Эмэгтэй хүн хүчний байгууллагад ажиллана гэдэг амаргүй даваа байдаг

32
10-15
Электроник, автоматжуулалтын сургалт, судалгааны шинэ лабораторийн нээлт боллоо

33
10-15
Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын Номхон далайн баруун бүсийн хорооны 70 дугаар чуулган болж өндөрлөлөө

34
10-15
''Эрдэнэс-Тавантолгой'' ХК нэрэмжит төгөлдөө 100 мод тарилаа

35
10-15
Эквадорт онц байдал зарлажээ

36
10-15
Сөүлд дроны фестивал болжээ

37
10-15
Лам нар архидан согтуурч, нэгнийхээ амь насыг хөнөөжээ

38
10-15
The Hu хамтлаг Грэммийн шагналд нэр дэвшин, өрсөлдөж байна

39
10-15
Сөүлд дроны фестивал болжээ

40
10-15
У.Хүрэлсүх эрх мэдлээ тэлсээр...

41
10-15
ЖДҮ-чидийн сан татан буугдана

42
10-15
Улаанбаатар Ховдын чиглэлд 35 хүн тээвэрлэж явсан автобус шатжээ

43
10-15
Гавьяат тамирчин Э.Содномпилжээ "Гиннес"-ийн номонд бичигдлээ

44
10-15
Хүн угаартаж үхээд байхад У.Хүрэлсүх хаачив

45
10-15
37 настай иргэнийг лам хувцастай нь хэрцгийгээр алсан байжээ

46
10-15
Визийн хугацаа хэтрүүлсэн Нигерийн тамирчдыг албадан гаргалаа

47
10-15
Мандатаа манасан улстөрчид малчдад хайр зарлаад эхэллээ

48
10-15
Эмэгтэй хүн хүчний байгууллагад ажиллана гэдэг амаргүй даваа байдаг

49
10-15
Японы улстөрчид уучлалт гуйж байхад, Монголын улстөрчид уурлаж байна

50
10-15
Н.Золжаргалд холбогдох хэргийг маш нууц байдалд хэлэлцэнэ

51
10-15
Монголд суугаа Хойд Солонгосын иргэдийг “саарал жасгаалт”-тай холбогдуулж албадан гаргажээ

52
10-15
Хариуцлагагүй ганц үгний төлөөсийг улсаараа төлдөг

53
10-15
Парисын Дарь эхийн сүмийг сэргээхэд чулуужсан мод ашиглана

54
10-15
Өмч хувьчлалыг шалгана гэдэг үлгэр болоод дууссан уу, сайд аа?

55
10-15
Утаа арилж байна гэж хөөрцөглөх хэрэггүй

56
10-15
Миша Алоян: Н.Төгсцогттой хийсэн тоглолтоос хоцрох шахсан нь ялагдалд нөлөөлсөн

57
10-15
Туркийн эсрэг хориг арга хэмжээний тухай захирамжид гарын үсэг зуржээ

58
10-15
Галактикийн хувьсах орчил ба нар нүх

59
10-15
Монгол иргэд гадаадын тагнуулаар ажилладаг уу?

60
10-15
Шахмал түлшийг биш шахах парламентгүй Засгийн газрыг огцруулъя!

61
10-14
Нэхмэлийн шар байрыг дахин төлөвлөх эрхийг “Фүжи девелопмент” ХК-д шилжүүлэхийг хүслээ

62
10-14
МАНАН бүлэглэлийн сүүлчийн хархны оромж болсон “Хөтөлийн цемент шохойн” үйлдвэрээ ард түмэн луйварчдаас буцаан авах эрхтэй

63
10-14
Та “Tenger bella beauty”-г мэдэх үү?

64
10-14
“Долгормаа охинд амьдрал бэлэглэцгээе”

65
10-14
Хэдийнбээгийн ZARA охин монголын кино урлагт юутай ирэв

66
10-14
Үндэсний сурын “Отго харваа” боллоо

67
10-14
Дуучин Аделийн шинэ цомог хэзээ гарах нь тодорхой болжээ

68
10-14
"Хагибис" хар салхины улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо нэмэгджээ

69
10-14
Өмнөговь аймагт 4.3 магнитутын хүчтэй газар хөдөлжээ

70
10-14
Б.ДАШЦЭРЭН: Бизнес эрхлэгчдийг хуулиар далайлган залхаан цээрлүүлдэг асуудал газар авсан

71
10-14
Ж.Эрдэнэбатыг яллагдагчаар татсан ч бүрэн эрхийг нь хөндөөгүй байна

72
10-14
Дианы гүнжийн аллагад оролцсон хэмээн Их Британийн нууц албаны ажилтан асан ярьжээ

73
10-14
Үхрийн мах 6500-7200 төгрөгийн үнэтэй байна

74
10-14
Монгол улс "Саарал жагсаалт"-нд орвол иргэд гадаадад картаар гүйлгээ хийх боломжгүй болно

75
10-14
Н.Энхбаяр эргэж ирлээ

76
10-14
Техаст гэртээ байсан хар арьст эмэгтэйг цагдаа буудаж хөнөөсөн хэрэг гарчээ

77
10-14
Хаусны үнэтэй Хөтөлийн хувьчлал

78
10-14
Хоёр орны сэтгүүлчдийн Өвөрмонгол орноор аялсан тэмдэглэл ...

79
10-14
3.1 тонн алт хаачсан бэ?

80
10-14
Албан журмын даатгалын орлогоос арваадхан компани хөлжиж байна

81
10-14
Мастерууд дөрвөн медаль хүртлээ

82
10-14
Засгийн газар “Жаст”-ын Ш.Батхүүгээс сэтэрхий тэвнэ ч авч чадахгүй бололтой

83
10-14
70 кг героин тээвэрлэсэн дипломатчдыг ирэх сард шүүнэ

84
10-14
Худал үнэлгээгээр ховор амьтдаа “ЦААЗАЛСААР” байх уу

85
10-14
Хар салхины улмаас амь үрэгдсэн иргэдийн тоо 19-д хүрчээ

86
10-14
Манай гэр бүлүүдэд байдаг нийтлэг зовлон нь ХАРДАЛТ

87
10-14
Хоёр гүрний худалдааны дайн Монголд хэрхэн нөлөөлөх вэ?

88
10-14
Хятад улсын алтны гаралт 12 жил дараалан дэлхийд тэргүүлэв

89
10-14
Жаргалтхаан-Чингис хаан хотын замыг “Жонхуу” болгочихсон өнөөх чинь “Гарамгай баатар эр” болчихжээ...

90
10-14
Төрийн ой санамжийн дархлаа нь ахмадууд байдаг

91
10-12
ОУПХ-ны нэрийг барин худал ярьж, “попрох”-гүй байхыг Ж.Батзандан, Л.Болд нарт санууллаа

92
10-12
О.Хулан: Ахтайгаа хамт медаль аваад зогсох мэдрэмж үнэхээр гоё

93
10-12
М.Оюунчимэг: Аюултай хог хаягдалд хэрхэн хяналт тавьж байгаа вэ?

94
10-12
Улсын бүх тендер Ерөнхий сайдын мэдэлд очно

95
10-12
Huawei-гийн шинэ загвар фото, видео дүрсний чанараар дэлхийд тэргүүллээ

96
10-12
Америк, БНХАУ тохиролцоонд хүрлээ

97
10-12
"Хөтөл"-ийн хувьчлалаар ганц ч үг ганхийлгэхгүй байх шалтгаан гишүүн Д.Эрдэнэбатад бий юу?

98
10-12
Монголын ирээдүйд заналхийлсэн “Үдийн хоол хөтөлбөр”

99
10-12
ФОТО: Удам дагасан жүжигчид

100
10-12
“Мянган цэцэгс” нийслэлийн засаг даргын ивээл дор чууллаа