BOLOD.MN - Мэдээллийн нэгдсэн сан


» Үндсэн сайт / Desktop хувилбар /
Сүүлийн үеийн 100 мэдээ

Төрийн яамны тухай миний бодол

Миний бие Төрийн яаманд нэг их удаан ажиллаагүй хэдий ч Яам тамгын газар гэдэг, түүний ажилтнууд, ямаршуухан янзтай байх, аппарат байгууллагын тогтолцоо зэргийн талаар ганц нэгэн санаа илэрхийлье гэж бодлоо.


Яам гэдэг үг бол гаднаас орж ирсэн олонд үйлчлэх гэсэн утгатай бололтой юм билээ. Дэлхийд 1900 гаруй төрлийн үйлчилгээ байдаг гэж эрдэмтэд үздэг. Түүнийг тоймолж, төрөлжүүлэн хуваавал 12-14 гэсэн тоо гарна. Энэ бол төрийн яамдын байх ёстой баримжаа тоо юм. Яахав улс орнуудын онцлог, шийдэх асуудлаас хамаараад наана цаана байж болох л доо. Яамны доторх газар хэлтсүүд, ажилтнуудын тоо ч тэр. Бүр одоочилбол Төрийн яам нь захирах, захирагдах ёсны эмхэрч цэгцэрсэн, төвлөн удирдах тогтолцоо гэж ойлговол зохистой.

Төрийн хар хүн гэж ярьдаг шүү дээ. Энд ганцхан бүстэй хүнийг хэлж буй хэрэг огт биш гэдгийг анхааруулъя. Хар ус гэж хэлдэг. Энэ бол өнгөгүй тунгалаг гэсэн үг юм л даа.
Өөрөөр хэлбэл, ховоо хөдөлгөөгүй худгийн ёроол, урсаж буй гүехэн усны доорхи алаг чулуу, жирэлзэж яваа загас жараахай нэвт харагддаг шиг төрийн хүний оюун ухаан, сэтгэл зүрх ус шиг тунгалаг байх ёстой юм. Эндээс л төрийн хүний ариун нандин чанар, ажилч хичээнгүй үйл, шулуун шударга зан төрх, үлгэрлэн манлайлах, удирдан чиглүүлэх зэрэг чанарууд товойж харагдах ёстой.
Бас хүмүүсийн хүнсэндээ хэрэглэдэг мал адгуусыг муулдаг хүнийг хар хүн гэцгээдэг. Энэ бол тэс өөр зүйл. Лам хүн амьтны амь хороож болохгүй гэдгээс л гаралтай байх. Юуны өмнө төрийн яамны ажил, ажилтнуудын мэдлэг, чадвар чадал чансаа, дадлага туршлага, зан харьцааны өндөр соёл ажилч хичээнгүй байдал зэрэг нь улсын бүх ажилд үлгэр дуурайл болох учиртай юм. Шигшмэл хурдууд цугларсан хурдан морины уяа, гал гэж ярьдаг шүү дээ. Тэрэн шиг л юм даа.
Яамны ажилтнууд ажлыг багаас нь, практик амьдралаас эхэлж, карьерын зарчмаар л дээш нь гаргаж ирэх учиртай. Карьер гэж үгийг туршлагажих тусам ажил албан тушаал нь шат ахиж байх зарчим, тогтолцоо маягийн зүйл гэж ойлговол зохилтой. Үүнийг эрдэмтэн мэргэд машин тэрэг замаар явахтай зүйрлэж хэлсэн нь бий. Зүгээр шахуу сууж цаг нөхцөөж байгаад удсан хүн ажил албан тушаалд дэвшмээр байна гэвэл болохгүй нь ойлгомжтой. Очсон газар бүхэндээ үлгэр жишээ үзүүлнэ. Түүнээс биш өөрөө юмуу танил тал нь хөөцөлдөх, чирч гулдарч байгаад бүтээдэг хэрэг огтхон ч биш. Тооноор нисч ороод хойморт заларч болохгүй шүү дээ. Удирдлага, нийгмийн шинжлэх ухааны онолч Макс Веберийн хэлснээр түшмэд нь өндөр мэдлэгтэй, туйлширдаггүй, уур уцаар багатай, сагсуу зангүй байх ёстой гэсэн байдаг. Гол нь гуйвж дайвахгүй, ноён нуруутай, тууштай байх асуудал чухал юм.
 
“Адаг хавьцаа даруухан сууж, ааш зангийн дөлгөөнийг сахин, ашид баясгалант харцыг цогцлоож, рашаан хүртэх шиг номыг сонс” хэмээн Бодь мөрийн зэрэг номд сургамжилжээ. Ер нь, шашны зарим номлолоос төрийн хэрэгт авч хэрэглүүштэй зүйлс багагүй бий гэж би бодож явдаг. Шашин бол сэтгэлийг эрхшээдэг, төр бол биеийг эрхшээдэг гэж ярьж, бичдэг шүү дээ.
Оросын сүлдний хоёр толгойтой бүргэд, манай төрийн далбаан дээрх соёмбо үсэг зэргээс ургуулаад бодсон ч тэр, төр шашин хоёр уялдаатай байх нь зөв гэж бодном. Энэ бол төр шашин хоёр нь бие биеийн дотоод ажилд хутгалдана гэсэн үг биш шүү дээ. Төр нь төрөөрөө, шашин нь шашнаараа явж таарна. Төрийн яаманд ажиллаж буй ажилтнууд хариуцсан чиглэл, салбарынхаа ажлыг гарын алган дээрээ байгаа юм шиг хардаг, мэддэг, ажил төрлийн арвин баялаг туршлагатай байх хэрэгтэй юм.
Тэгэхдээ яамны аппаратад төрийн болоод салбарын ажлын туршлагатай нөхдөөс гадна төрийн албанд цаашдаа өсөх ирээдүйтэй мэргэшсэн залуучуудыг оновчтой сонгож ажиллуулах нь зохистой. Залуучууд төрийн яамны босгыг алхан орж ирснээр тэдний үг нь цөөрч, буурь суурь нь бэхжиж, ам нь хагарч, гижиг нь арилдаг юм. Намайг тэр жил Зам тээвэр, аялал жуучлалын яаманд ажиллаж байхад төрийн захиргаа, удирдлагын газрын даргаар Маналжав гэж хүн ажиллаж байлаа. Одоо тэр хүн нас өөд болсон. Тэрээр, ажлаа арван хуруу шигээ мэддэг, ёстой бийр шиг хуруутай, бичиг шиг ухаантай хүн байсан даа. Яамны түшмэд хүн тийм л байх ёстой байх. Яамнаас боловсрогдон гарч буй бичиг баримтууд туйлын чамбай, ёстой шахсан бяслаг шиг байх нь чухал. 1987 онд манай нисэх чинь армиас салж Иргэний нисэхийн газар болсон. Тэр үед миний бие Намын Төв Хороонд төмөр зам, нисэхийг хариуцан ажилладаг баив. Иргэний нисэхийн газар энгийн бөгөөд гэхдээ хагас цэргийн зохион байгуулалтад шилжихтэй холбогдуулан тухайн үеийн Улс төрийн товчооны тогтоол гарсан юм. Тогтоолын төслийг хийгээд хэлтсийн удирдлагаараа дамжуулан УТТ-ны гишүүдэд тараахад Д.Моломжамц даргаас ирүүлсэн санал нь ёстой үг хайрлаагүй, эрээлж зассан байж билээ. Хөдөлмөр цалин хөлсний талаар гарсан Намын Төв Хороо, Сайд нарын зөвлөлийн хамтарсан тогтоолын төддүгээр заалтыг хар л гэнэ. Хөдөлмөр цалин хөлсний улсын хорооны дарга асан Лхамсүрэнгийн төдөн оны тушаалыг үз л гэнэ. Нөхөр Батмөнхийн анхааруулгыг сайтар уншиж тусга л гэнэ. Тэгж л удирдлагын бичиг баримтыг хийж байх ёстой юм байна гэдгийг миний бие тэр үед хагас хугас ойлгож авсан юм.
 
Цааш нь, яам болон яамны ажилтнууд гадаад худалдаа, эдийн засагтай холбоотой гэрээ хэлэлцээрүүдэд оролцдог, зарим үед гардан хийнэ, иймийн тулд Олон улсын гэрээ, эрх зүйн өндөр мэдлэг, боловсролтой байх учиртай. Эхлээд монгол эхээ маш чамбай боловсруулсан байвал зохино. Эс тэгж чадваас бусдын заавар амыг л дагах болно.  Ер нь, бид чинь сүүлийн жилүүдэд гадаад оронд гадаад хэл дээр эхэлж боловсорсныг орчуулж аваад явж байгаа юм биш үү. Энэ тал дээр хэтэрхий даржин байна шүү дээ. Гадаад худалдааны асуудлыг Гадаад харилцааны яамнаас салгасан ч болох талтай санагддаг. Цаашид бодолцох зүйл л дээ. 
Төрийн албаны зөвлөлийн ажлаас яамдын аппаратын чадавхи ажил хэрэгч байдал багагүй хамаарч байна. Тэдний зүгээс яамны ажилтны сонгон шалгаруулж буй ажлыг улам төгөлдөржүүлж баймаар санагдана. Хүнийг бүх талаар нь судалж ажил албанд томилж сонгодог байсан дээр үеийн арга зарим талаар үгүйлэгдэж байгаа ажиглагддаг. Дээр үеийн гэдэг нь зөвхөн социализмын үеийг хэлж байгаа юм биш бүр дээд үеэс эхлэлтэй зүйл шүү. 
 
Юм хөдөлгөөнгүй царцанги байж таарахгүй, ажлыг сайжруулах үүднээс зохих өөрчлөлтийг хийдэг, бугшсан дутагдлыг арилгах ёстой. Гэхдээ яамд байгууллагуудад бүтцийн өөрчлөлт нэрээр зүгээр үймүүлж, завсарт нь зарим хүнийг хохироохоос цаашгүй юм болдог байсан практикийг таягдан хаях нь зүйтэй. 
Яам тамгын газрын шат шатны ажилтныг шилж сонгож шалгаруулахдаа дараах зарчмуудыг баримжаа болговол зохилтой санагдана. 
Нэгд, ажлын төлөө гэсэн сэтгэл зүтгэл. 
Хоёрт, Ажил мэргэжлийн өндөр мэдлэг чадвар.
Гуравт, Шударга ёс, зарчимч чанар нь хэр зэрэг юм.
Дөрөвт, тууштай эрчимтэй, эрчимтэй арга барилд хэр зэрэг суралцсан. 
Тавд, хүнтэй ажиллах эв дүй зохион байгуулах авъяас чадвар. 
Зургаад, ажлын үр дүнг тооцох зэрэг шаардлагыг иш үндэс болгож байвал зохилтой санагдана. Манайд эрх мэдэл, албан тушаалд дулдуйдаж, ажил төрлөө явуулах тал сүүлийн үед их ажиглагдах болсон. Уг нь, удирдах ажилтны нэр хүнд гэдэг юм түүнээс дутуугүй харин ч зарим талаар илүү гарч байх нь дээр юм. Хэрэв жингийн дэнсэн дээр тавиад үзвэл ажилтны хувийн нэр хүнд албан тушаалын нэр хүндээс илүү дарж байх ёстой юм. Яамдын ажилтнуудын цалин пүнлүү, шагнал урамшуулал, амьдрал ахуй ч сайн байх ёстой. Тэгж байж гэмээн ажилтнууд ялангуяа залуучууд ажилдаа тэмүүлж, урам зоригтой, улам тогтвор суурьшилтай ажиллах нь тодорхой. 
“Салбарын тэргүүний ажилтан” цол тэмдгийн ач холбогдлыг ч өргөж өгөх нь зүйтэй мэт бодогддог. Мөнгө ч дагалдах ёстой. Одоо бол ихэнх тохиолдолд ёс төдий хавтас өгөөд алга ташаад явж байна шүү дээ. Урам бол хүнд сэтгэлийн их эрч хүч, зориг өгч хүнийг сайн үйл бүтээлд уриалан дууддаг. Биеийн хүчээс илүү сэтгэлийн хүч чухал юм даа. “Урмыг хугалахаар ууцыг хугал” гэдэг үг бий. Энд урам бол хийсвэр зүйл, ууц бол бодит эд юм. Тэгэхээр хийсвэр чанарыг удирдахуйн аргад зохистой хэрэглэх хэрэгтэй мэт. Энэ нь, дандаа дал мөр алгадана гэсэн хэрэг биш шүү дээ. Эцэст нь хэлэхэд, болхи миний ойлгож байгаагаар цахим ертөнц бол орчин үеийн мэдээллийн баялаг сан, архив юм. Яам салбар нэгжүүд өөрсдийн түүхчилсэн цахим ботьтой болж, түүнийгээ ажил хэрэгчээр ашигладаг байвал зүгээр. Эдүгээ нэлээд газар бий болсон байх. Харин одоо ажиллаж байгаа салбар архивуудаа яваандаа гэрэл гэгээ, халуун хүйтнийг тохируулсан хадгалалт хамгаалалтын орчин үеийн нарийн техник технологиор тоноглож, ашиглаж байх хэрэгтэй юм.
 
 
 
Р. Раш  Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар 
Эх сурвалж: "Зууны мэдээ" сонин 
Төрийн яамны тухай миний бодол
Бусад мэдээ ▼

1
09-22
15 настай охин галт тэргэнд дайруулжээ

2
09-22
Хотын Ерөнхий менежер Т.Гантөмөр албан тушаалаа ашиглан, их хэмжээний мөнгө шамшигдуулсан уу?

3
09-22
Ж.Нямаа: Архидалт охидод хамгийн их АЙДАС, ТҮГШҮҮР дагуулж байна

4
09-22
Н.Баярсайханд 2.8 жилийн ял оноолоо

5
09-22
Байгаль нуурын газар хөдлөлт Улаанбаатар хотод мэдрэгджээ

6
09-22
Үрс минь үхэж л байг уу?

7
09-22
Венесуэл улсын мөнгөн тэмдэгтийн ханш хэрхэн унасныг зургаар тодорхой харуулжээ

8
09-22
"Оймс" Н.Баярсайханыг хахуулын хэргийг хэлэлцсэн хурлын үеэр Чингэлтэйн шүүх дээр Ш.Раднаасэд заларсан нь ТОХИОЛДОЛ байсан уу!

9
09-22
Хожимдсон боловсролын хойноос бэлгэвч тараагаад нэмэргүй

10
09-22
Англид хязгаарлалтын шинэ арга хэмжээнүүдийг хэрэгжүүлнэ

11
09-22
Б.Буджаргал 125 км зам туулж, түрүүллээ

12
09-22
Энэтхэгийн анхны ерөнхий сайд ЖАВАХАРЛАЛ НEРУ

13
09-22
НҮҮРСНИЙ ЗАМ

14
09-22
Цэмцгэр энэ гэрт цэцэг шиг охин хагдарсан

15
09-22
Хэнд ч бүү НАЙД

16
09-22
Оросын эмийн сангуудаар коронавирусний эмийг худалдаж эхэлжээ

17
09-22
Допинг гэдэг “мангаа”-гаас бөхчүүдээ яаж аврах вэ?

18
09-22
АН-д хийсэн аудитын шалгалтаар 8 тэрбумын зөрчил илэрчээ

19
09-21
Дархан, сэлэнгийг газар тариалан, эрчимжсэн мал аж ахуйн бүс нутаг болгох арга хэмжээг үе шаттай авч хэрэгжүүлнэ

20
09-21
Есөн настай охин хүчирхийлэлд өртөн нас барлаа

21
09-21
“Алтан намар-2020” арга хэмжээнд Өмнөговь анх удаа “ШИЛДЭГ АЙМАГ”-аар шалгарлаа

22
09-21
Ардчилсан нам зөвхөн Л.Болдын байранд ч биш, бүр Л.Болдод "толгой хорогдох уу"

23
09-21
“Чингис хаан банк”-ны хувьцаа эзэмшигч Ц.Баярсайханыг АТГ шалгаж эхэллээ

24
09-21
Эдийн засагч Э.Батшугар хямралын дүр зургийг хагас жилийн өмнө хэлж байжээ

25
09-21
Ерөнхий Сайд У.Хүрэлсүх ГХЯ-ы Консулын Газрын Захирал Л.Мөнхтүшигийг загнав

26
09-21
ХӨСҮТ: Алтанбулагийн боомтоор орж ирсэн ОХУ-ын иргэнээс КОВИД-19 илэрлээ

27
09-21
Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайваны ОХУ-д хийх айлчлал эхэллээ

28
09-21
Шүүгч таалал төгссөн нь ерөнхийлөгчийн сонгуульд нөлөөлөх үү

29
09-21
ШТС-уудын шалгалтын хариуг Б.Лхагва дарга яагаад нуув?

30
09-21
Г.Рассель: Н.Төгсцогт миний хамгийн хүчтэй өрсөлдөгчдийн нэг

31
09-21
Япончуудын 75 хувь нь шинэ Засгийн газрыг дэмжиж байна

32
09-21
iPhone 12 гар утасны хятад хуулбар оригиналаасаа түрүүлж гарчээ

33
09-21
АНУ: “Шинэ ерөнхийлөгч томилогдтол дээд шүүхийн шүүгчийг сонгохгүй”

34
09-21
Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван ОХУ-д айлчилж байна

35
09-21
Хятадын Элчин сайд Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржид “Хоёр нүүртэн” гэж сануулга өглөө

36
09-21
Н.Төгсцогт дэлхийн аваргын төлөө тулалдахаар боллоо

37
09-21
Доогуураа орон нутгийн сонгууль дээгүүрээ 2021 оны оршил явагдаад байна уу?

38
09-21
Гудамжинд гарсан АН-ын эцсийн орогнох цэг нь Монголын төр болсон уу!

39
09-20
Ө.Баянмөнх: Гурван жил дараалан шилдэг аймгаар шалгарсан нь бидний ажлын үр дүнг харуулж байна

40
09-20
Ч.Лодойсамбуу: Эх орныхоо төлөө явдаг хүн гэж байхгүй

41
09-19
ЭНЭ ДОЛОО ХОНОГИЙН ҮЙЛ ЯВДЛЫН ТОЙМ /2020.09.14-2020.09.18/

42
09-19
“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Ерөнхий захирал Х.Бадамсүрэнд “Хүндэт доктор” цол олголоо

43
09-19
Гавъяат тамирчин Н.Төгсцогтын ээлжит тулаан маргааш болно

44
09-19
Бохирдсон энергиэ сард нэг удаа зайлшгүй цэвэрлэх шаардлагатай

45
09-19
Жишигт гологдсон “жингүй” бүтээн байгуулалт

46
09-19
Монголоос очсон тэмээнүүд гадаадын амьтны хүрээлэнгийн

47
09-19
Монгол бичгээ 700 сая юаниар “солих”-ыг ҮАБЗ яагаад зөвшөөрсөн бэ

48
09-19
Сөүл рүү дөрвөн удаа нислэг үйлдэж, 1000 иргэнээ авчирна

49
09-19
Залуу малчин бэлдэх асуудал дээр төрийн бодлого хэрэгтэй байна, Ерөнхийлөгчөө

50
09-18
Навчин дээр урласан итгэмээргүй үзэсгэлэнтэй 20 сийлбэр

51
09-18
НӨАТ-ын урамшууллын тохирол Ням гарагт явагдана

52
09-18
Европт халдварын тохиолдлын тоо огцом нэмэгдэж буйг анхааруулжээ

53
09-18
Ван И Монголд айлчлах үеэрээ харилцан бие биеэ хүндэтгэхийг уриаллаа

54
09-18
БНХАУ нээрээ л Монголыг бодсондоо л нүүрс авч байгаа юу

55
09-18
Хүн ам, орон сууцны 2020 оны тооллогын дүн гарлаа

56
09-18
"Дэлхийн Гитарын Өдөр"-ийг тохиолдуулан Yamaha F310 гитарыг онцлон хүргэж байна

57
09-18
Ц.Нямдорж: “Сахал” Эрдэнэбилэгийн эцэг нь Ли Чин Ши гэдэг хятад хүн шүү

58
09-18
Цагдаагийн офицер ингэж бичжээ

59
09-18
Л.Наранбаатар: Миний хувьд нэг намаас гарч нөгөө намд ороогүй, би АН-аас хоёр ч удаа хөөгдчихсөн хүн

60
09-18
Голландчууд хуванцраар "мөнхийн" зам бүтээлээ

61
09-18
Жижигхэн Монголыг төлөөлөхдөө том бай даа, гурав аа...

62
09-18
Үйлдвэрийн ослын тоо өмнөх оны мөн үеийнхээс 7.4 хувь буурчээ

63
09-18
Босоо хийморь байтугай бортоготой шээсээ ярин, сэвстэй гүзээндээ тээглэн янцаглах ТҮРҮҮ БӨХ

64
09-18
Боловсон хүчин ч үгүй, бодлого ч үгүй АН-ынхан

65
09-18
Төрийн тамгыг “доромжилсон” сайд төрд байж л байг уу?

66
09-18
“Авраамын гэрээ” ба шинэ Ойрхи Дорнод

67
09-18
Бундеслиг үзэгчтэй болно

68
09-18
Ерөнхийлөгчийн "Цагаан шүхэрт" гадаад хэргийн яам

69
09-18
Хаягдсан циркчдын өмнөөс хашхирах хэдэн шалтгаан

70
09-18
АНУ: Уйгур иргэдийн эрхийг зөрчсөн үйлдлийг тэвчихгүй

71
09-18
Хоёр настнуудаа цэцэрлэгт авахад бэлэн үү?

72
09-18
Хуульчдын холбооноос асууя: Хуульчийн шалгуур нь мөнгө үү, мэргэжлийн үйл ажиллагаа юу?!

73
09-17
Гадаад харилцааны сайд Н.Энхтайван ОХУ-д албан ёсны айлчлал хийнэ

74
09-17
Хоёр настай хүүхэд цахимаар хэрхэн бүртгүүлэх вэ

75
09-17
Терроризмтой тэмцэх зөвлөлийн ээлжит хуралдаан болно

76
09-17
Фейсбүүк ухаалаг нүдний шил гаргана

77
09-17
Хурууны хээ уншуулж, нүүрээ таниулахаас татгалзаж болно

78
09-17
Г.Одбаяр жиндээ тэргүүллээ

79
09-17
ХНХ-ын сайдын тамга төрсөн өдрийн мэндчилгээнд заларч олныг бухимдуулав

80
09-17
Үндэсний номын баяр маргааш эхэлнэ

81
09-17
ЭМЯ: Халдвар авсан хүний тоо 30 саяыг давлаа

82
09-17
Өмнөд Солонгос Улс ОУ-ын авлигын эсрэг чуулганыг онлайнаар зохион байгуулна

83
09-17
"Юникал таувер" ХХК нь зөвшөөрөлгүй барилга угсралтын үйл ажиллагаа явуулж байжээ

84
09-17
Зорчих эрхийг хязгаарлах ялыг цахим бугуйвчаар хэрэгжүүлнэ

85
09-17
Л.Наранбаатар: АН хулгайч, луйварчин, дээрэмчин, коммунистуудын нам болчихсон

86
09-17
Н.Энхбаярын оймсонд хавчуулагдсан Ардчилсан нам

87
09-17
Ард иргэд эсэргүүцэж, эх баригчид маш нууц айлчлуулав

88
09-17
Талийгаачдын гавлын яс өтөж, цогцос өмхийрсөн байжээ

89
09-17
Долоон Дэн буудлын үйл ажиллагааг зогсоох саналыг хүргүүллээ

90
09-17
Өнөөдөр Хилийн цэргийн өдөр тохиож байна

91
09-17
Түлш олдохгүй бээвийж суугаа иргэдийнхээ бодит амьдралтай танилцана уу, дарга нар аа

92
09-17
Архангай, Баянхонгор, Говь-Алтай зэрэг зургаан аймагт зудын эрсдлийн үнэлгээ хийлгэх хүсэлт тавьжээ

93
09-17
Абэ Шинзогийн Засгийн газар огцорлоо

94
09-17
Хятад хэтэрхий томорч, Орос огцом хүчирхэгжинэ

95
09-17
Охины ээж: Амьдралын боломж тааруу учраас охиноо үрчлүүлсэн

96
09-17
МАН-ын хотын фракцын өв залгамжлагчид нийслэлийн газраар тоглож эхэллээ

97
09-16
"БАЯЛАГ КОМПЛЕКС" ХХК-ийн хиамны үйлдвэр эрүүл ахуй ариун цэврийн шаардлага хангаагүй байжээ

98
09-16
Энэ онд 50 хүүхэд гол, усанд живж амь насаа алджээ

99
09-16
Өмнөговь: ЭЕШ-т 800 оноо авсан сурагчид батламж гардууллаа

100
09-16
"Спутник V" вакцин хийлгэсэн сайн дурынханд зовиур илэрчээ