BOLOD.MN - Мэдээллийн нэгдсэн сан


» Үндсэн сайт / Desktop хувилбар /
Сүүлийн үеийн 100 мэдээ

Цахим дэлгүүрүүдэд албан ёсны эрх өгдөг больё

XXI зуунд хүн төрөлхтний хамгийн том дэвшлийн нэг нь цахим хэрэглээ юм. Дэлхийн хүн амын 55 хувь нь буюу 5.2 тэрбум хүн интернэт хэрэглэдэг. Манай улсын хувьд ч дэлхий нийттэй хөл нийлүүлэн цахим үндэстэн болсон. 


Цахим орчныг ашиглаж өөрийн цаг хугацааг хэмнэх, харилцах зэрэг олон давуу талтай ч түүнийгээ дагаад сөрөг үр дагаврууд их байна. Манай интернэт хэрэглэгчдийн  хувьд фэйсбүүкийг өргөнөөр ашигладаг.  Фэйсбүүк хэрэглэгчдийн тоо 2012 онд 654 мянга байсан бол өнгөрсөн жил 2.9 сая болж нэмэгджээ. Дээрх үзүүлэлтээс харахад хүн амын 80 гаруй хувь нь интернэт ашигладаг ба үүнээс 96  хувь нь фэйсбүүк ашигладаг нь судалгаагаар тогтоогдсон байдаг байна. Түүнчлэн цахим орчны хэрэглээгээрээ бид Ази тивд өндөртөө ордог.

Гэвч түүнийгээ дагаад цахим орчинд үйлдэгдэх гэмт хэргийн тоо огцом өссөөр байна. Тодруулбал, 2016 онд 916, 2018 онд 659, 2021 онд 1400 цахим гэмт хэрэг бүртгэгдсэн. Энэ нь 2016 онтой харьцуулахад 79 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. Түүний дотроос хамгийн ихээр үйлдэгддэг олон тооны хүнийг хамарсан нь Онлайн худалдааны залилан. Тодруулбал, Фэйсбүүк нь өдөр бүр 50 мянга гаруй гүйлгээ хийгддэг цахим худалдааны хамгийн эрэлт ихтэй платформуудын нэг бөгөөд Монголын нийт фэйсбүүкийн хэрэглэгчдийн 25 хувь нь онлайнаар худалдаа эрхэлдэг гэсэн тооцоо гарчээ. Мөн Цар тахлын нөхцөл байдал болон хэрэглэгчийн эрэлт, цаг хугацаа хэмнэлт гээд олон хүчин зүйлсээс шалтгаалж цахим худалдааны олон төрөл бий болсон. Гэвч цахим худалдааны эрх зүйн орчин хангалтгүй байгаа тул хуурамч худалдааны хохирогч болсон иргэн өнөөдөр хохирлоо барагдуулж чадахгүй байна. 


Цахим орчин дахь гэмт хэргүүдийн кейсийг хүргэж байна.


Кэйс 1

Бусдын фэйсбүүкийн нууц үгийг хууль бусаар олзлон авч ойр дотны хүн, хамаатан садангаас нь мөнгө зээлэх нэрийдлээр залилан авах эсвэл интернэт банкнаас мөнгийг нь хууль бус гүйлгээр шилжүүлэн авдаг.

-Иргэн Б.Эрдэнэбаяр өөрийн фэйсбүүк хаягаа бусдад алджээ. Түүний хаягаар “Яаралтай зээл төлөх гэсэн чинь мөнгө дутаад байна. Гурав хоногийн хугацаанд 500 мянган төгрөг зээлээч. 600 мянга болгож өгье” хэмээн 30 гаруй иргэнээс долоон сая төгрөг авсан байна.


Кэйс-2

Онлайн худалдаа гэх нэрээр залилах буюу зээлийн картын залилан, урьдчилгаа төлбөрийн залилан, интернэт маркетинг болон жижиглэн худалдааны луйвар.

-Иргэн Ү.Номин “U onlain shop” гэх хаятай цахим дэлгүүрээс даашинз захиалсан байна. Турхайн даашинз тус цахим дэлгүүрт зах зээлийн үнээс хямд байжээ. Захиалаад жил болж байгаа ч одоо хүртэл бараа нь ирээгүй. Мөн ямар ч хариу өгдөггүй байна.


Кэйс 3

 Өгөөш бүхий мэдээллийг уншихаар сонирхон дарж нэвтрэх нэр, нууц үгээ алддаг, “зээл олгоно”, “илгээмж явуулна” “сугалаанд хожсон”, гэх байдлаар иргэдийг төөрөгдөлд оруулж, амар хялбар аргаар мөнгө олох гэсэн санаа, сэдлийг төрүүлж улмаар уг зүйлсийн татвар хураамж, тээврийн зардлыг шилжүүлнэ үү гэх зэргээр цахим мэдээллийн хэрэгслээр түгээгдэж буй мэдээлэл үнэн зөв эсэх талаар нягтлан судалж үздэггүй.

-Энэ төрлийн гэмт хэрэг түгээмэл гардаг. Хамгийн сүүлд гэхэд 50 настай эмэгтэй О гадаад улсаас илгээмж явуулсан. Тиймээс та над руу тодорхой хэмжээний мөнгө явуулаач гэснээс үүдэж мөнгө алдсан хэрэг гарсан байна.

 

ЭКСПЕРТИЙН ҮГ

ХЯНАЛТЫН ПРОКУРОР, ХУУЛЬ ЗҮЙН УХААНЫ ДОКТОР Б.ӨНӨРМАА: КИБЕР АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫГ ХАНГАХ ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧИН ХАНГАЛТТАЙ БҮРДЭЭГҮЙ

-Кибер гэмт хэргийн гаралт нэмэгдэж байгаа нь Монгол Улсад кибер аюулгүй байдлыг хангах хууль эрх зүйн орчин хангалттай бүрдээгүйтэй холбоотой юм. Гэмт хэрэг үйлдэж буй хүмүүс ихэвчлэн гадаад сервертэй вэб сайтуудыг хэрэглээндээ ашигладаг. Тухайлбал, Фэйсбүүк, твиттер нь АНУ-д бүртгэлтэй компани бөгөөд эдгээрт бүртгүүлсэн хэрэглэгчийн мэдээлэл Америкийн хуулиар хамгаалагддаг, манай улсын хуулиар зохицуулагдах боломжгүй тул иргэн гомдол гаргасан тохиолдолд тэр улсаас нь тухайн сайтыг шалгаж өгөх, мэдээлэл авах хүсэлтийг явуулдаг. Цахимаар үйлдэгдэж байгаа гэмт хэргийн мэдээллийг автоматаар олж авах технологийн боломж дэлхийн аль ч улсад хязгаарлагдмал байдаг тухай мэдээллийн технологийн мэргэжилтнүүд тайлбарлаж байна. Мөн Фэйсбүүк /Facebook/ компани нь терроризм, хүний амь нас хохирох нөхцөл байдал бий болсон, хүүхдийн садар самуун, секс сүрдүүлэг, үндэстэн дамнасан зохион байгуулалттай гэмт хэрэг /хар тамхи, хүн худалдаалах, мөнгө угаах/ зэрэг тодорхой төрлийн цөөн хэргээс бусад хэрэгт мэдээлэл гарган өгдөггүй нь олон төрлийн гэмт хэргийг таслан зогсооход хүндрэл учирч байна. Өнөөдөр хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа Эрүүгийн хуулийн 26 дугаар бүлэгт зөвхөн цахим мэдээллийн аюулгүй байдлын эсрэг гэмт хэргийн зохицуулалт байгаа бөгөөд тус хуульд заасан зарим төрлийн гэмт хэргийг цахим хэрэгсэл ашиглаж үйлдсэн нь хүндрүүлэх шинжид хамаарахгүй байна.

ЦАХИМ ГЭМТ ХЭРЭГТЭЙ ТЭМЦЭХ АЛБАНЫ МӨРДӨН БАЙЦААХ АЛБАНЫ МӨРДӨГЧ, АХМАД Э.ДОРЖСҮРЭН: ОНЛАЙН ШОП БОЛОН ГАДААДЫН ИРГЭНД ЗАЛИЛУУЛАХ, ЦАХИМ ХАЯГАА ХАКЕРДУУЛАХ ЗЭРЭГ ХЭРГҮҮД ЭЛБЭГ БАЙНА

 

-Иргэдийн эрэлт хэрэгцээнээс үүдэж 9-11 дүгээр сард орон сууц худалдах, түрээслэх гэмт хэргийн тоо өсдөг. Одоогийн байдлаар энэ төрлийн гэмт хэрэг дээр илүү ажиллаж байна. Мөн онлайн шоп болон гадаадын иргэнд залилуулах, цахим хаягаа хакердуулах зэрэг хэргүүд элбэг байна. Иргэд судалгаа муу, итгэмтгий байна. Нэг үгээр хэлбэл хямд зүйлсийг авах, олох гэж байж залилах гэмт хэргийн хохирогч болж байна. Тиймээс тухайн хүн болон цахим дэлгүүрээ судлах хэрэгтэй. Гадаадын иргэдтэй харилцаа холбоо үүсгэх хэрэггүй байна. Энэ талын мэдээ мэдээлэлтэй болгох нь зүйтэй.

Цаашид ч бид цахим худалдаа болон цахим орчныг ашиглаж түүнтэй дасан зохицож амьдрана. Цахим дэлгүүрээр үйлчлүүлэх нь ч иргэдийн цаг завыг хэмнэсэн таатай үйлчилгээ. Тиймээс бид цахим дэлгүүрүүдэд хяналт тавих, албан ёсны эрх олгож, татвар төлдөг болгох шаардлага нийгэмд үүсээд байна. Мөн хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлж, худалдан авагчийн аюулгүй байдлыг хангах нь зүйтэй. Ингэж байж бид цахим дэлгүүр нэрээр залилан луйвар хийж байгаа хүмүүсийг зогсоох боломжтой. Цахим дэлгүүр буюу онлайн шоп нээхэд өнөөдөр маш амархан. Фэйсбүүкээсээ пэйж нээх эсвэл грүпп нээхэд л хангалттай байдаг. Тэгвэл дэлгүүр нээхийн тулд улсын бүртгэлд бүртгүүлэх, дансаа холбох зэргээр албан ёсны болж хуулийн хариуцлага  хүлээх чадамжтай болгох нь зүйтэй.

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

2022 ОНЫ ЕСДҮГЭЭР САРЫН 26. ДАВАА ГАРАГ. № 185 (6917)

Цахим дэлгүүрүүдэд албан ёсны эрх өгдөг больё
Бусад мэдээ ▼

1
12-10
BOLOD ДОЛООГИЙН ТОЙМ: Нүүрсний хулгайг эсэргүүцсэн иргэдийн жагсаал 6 ДАХЬ өдрөө үргэлжилж, хэргийн холбогдогчдыг шалгаж эхэллээ

2
12-10
Шадар сайдаар ахлуулсан ажлын хэсэг "Тавантолгoй" ХК-д ажиллалаа

3
12-10
Гурилын үнэ нэмсэн компаниудад зөрчлийн хэрэг нээн шалгаж байна

4
12-10
ТАНИЛЦ: Нүүрсний "хулгай"-н НУУЦААС ГАРГАСАН гэрээнүүд

5
12-10
Нүүрсний хулгайч нарыг “зарлах” ганцхан субьект Монголд бий, тэр нь шүүх

6
12-10
В.Путин "Цөмийн зэвсгийг түрүүлж хэрэглэж болохгүй" гэх дүрмээ цуцалж магадгүй

7
12-10
Өнөөдөр хүний эрхийн олон улсын өдөр

8
12-10
Н.Учрал: Цахим шийдэл нүүрсний хулгайг уг үндсээр нь устгана

9
12-09
С.Эрдэнийн хүү Э.Одбаярын фракц жагсаалыг өөр чиглэл рүү оруулах гэж байна хэмээн шүүмжлүүлэв

10
12-09
ЗГ: Б.Асралтыг чөлөөлж, Р.Отгонжаргалыг томилов

11
12-09
Казахстанд ТАНСАГ хороолол барьсан гэх Х.Нурлат гэж ХЭН БЭ

12
12-09
ХЗДХ-ийн сайд Х.Нямбаатар Боомтын сайдын үүргийг хавсран гүйцэтгэнэ

13
12-09
ХХЕГ-ын албан тушаалтнууд хуурамч бичиг баримтаар хилийн лавлагаа гаргажээ

14
12-09
Нүүрсний хулгайн “толгойлогч“ гэх “АПУ“-ийн П.Батсайхан нар САНДАРЧ эхэлжээ

15
12-09
ХУЛГАЙ : “Тавантолгой транс“ ХХК-ийн захирал буюу “Ажнай“ Д.Бат-Эрдэнийн дүү бусадтай бүлэглэн хэдэн тэрбумаар нь нүүрс ЗАВШЖЭЭ

16
12-09
УИХ-ын дарга Г.Занданшатар авлигачдын хөрөнгийг хураадаг хуультай болно гэв

17
12-09
ТАСС: Нүүрсний хулгайн хэргийг илрүүлэхэд БНХАУ Монголд туслахад бэлэн

18
12-09
С.Мөнхчулуун: "Юнивишн" ХХК зөрчлийн хэрэг үүсгэн шалгахаар боллоо

19
12-09
Time сэтгүүл Blackpink хамтлагийг оны онцлох уран бүтээлчээр нэрлэлээ

20
12-09
Нүүрсний хулгайн гэх 40 их наяд төгрөгийн ЗАДАРГАА

21
12-09
Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамны нэр бүхий таван албан хаагчид сахилгын шийтгэл ногдууллаа

22
12-09
“Элэг бүтэн Монгол” хөтөлбөрийн талаар ЭМЯ, ЭМДЕГ “мэдэхгүй”

23
12-09
Х.Нямбаатар: Тавантолгойн бүлэг ордод олборлолт хийсэн талбай дээр он оноор нь хэмжилт хийж эхэлсэн

24
12-09
Түр хороо: Төмөр замуудыг ямар өртгөөр байгуулж, нүүрсээ ямар үнээр гаргасан нь ил болно

25
12-09
Р.Эмүжин: Женкогийн нууцын зэрэглэлд оруулж байгаад улсаа цөлмөсөн гэрээнүүдийг дэлгэх ЗОРИГ БАЙНА УУ?

26
12-09
Нүүрсний хулгайг эсэргүүцсэн жагсаалын талаар дэлхийн хэвлэлүүд юу хэлэв

27
12-09
Б.Лхагважав: Нүүрсэнд 40 их наядын хулгай байх боломжгүй

28
12-09
Халуун аарцанд бүлээцэж, хатуу үгээр тэмцсэн жагсагчид

29
12-09
Л.Оюун-Эрдэнийг зайлуулчихаад оронд нь нүүрсний хулгайч нараа залах уу?!

30
12-09
"Монголын сайдын 10 сая доллар" гээд "шүгэл"-дэж байх үед тоогоод шалгачихсан бол...

31
12-08
Д.Ганбат: Энэ жагсаалыг киногоор яривал дөнгөж трэйлер. Цагаан сарын дараа жагсагчид дахин гарч ирнэ

32
12-08
Т.Доржханд: Өнөөдрийн байдлаар 40-45 их наяд төгрөгийн орлогыг алдчихаад байгаа нь үнэн. Би нотолж чадна. Гуйвуулсан юм байхгүй

33
12-08
Х.Нямбаатар: Тавантолгойн ордын нүүрсийг Замын-Үүд, Ханги-Мандал, Сүхбаатар боомтоор гаргадаг байсан гэх мэдээлэл авсан

34
12-08
Bloomberg: Монгол Улс 120 сая ам.долларын нүүрс хулгайд алдсан байх магадлалтай

35
12-08
162 тарваганы тулмыг малын гүзээнд хийж, нэвтрүүлэхийг завджээ

36
12-08
Х.Нямбаатар: Үндэслэлгүйгээр хүн буудаж хороодоггүйтэй адил заавал мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж нүүрсний хулгайчдыг ил болгоно

37
12-08
УИХ: Геодези, зураг зүйн тухай хуулийг хэлэлцэж байна

38
12-08
УЕПГ: Нүүрстэй холбоотой хэргүүдийг шуурхай шалгаж шийдвэрлэх үүрэг, чиглэлийг АХ-т өглөө

39
12-08
ЦУОШГ: Голын мөсний даац хүн, мал, машин тэрэг явахад аюулгүй хэмжээнд хүрээгүй байна

40
12-08
Ц.Баярхүү Азийн аваргаас гурван алт, нэг мөнгөн мелаль хүртлээ

41
12-08
“Time” сэтгүүл В.Зеленскийг “Оны хүн”-ээр тодруулжээ

42
12-08
Дархан цаазат Богдхан ууланд “Цаа буга” отоглож байна

43
12-08
Б.Баттөмөр: Нүүрснээс гадна АЛТНЫ ХУЛГАЙ гарсан

44
12-08
Талхаа таллаж авдаг нь үнэн

45
12-08
"2,527 компанийн 17,200 орчим машин улсын хилээр хоосон нэвтэрсэн, 268,000 тонн нүүрс улсад мөнгө төлөлгүйгээр хил давсан нь шалгалтаар тогтоогдсон"

46
12-08
Өрсөлдөгчгүй тендерийн эзэд

47
12-08
Нүүрсний хулгайн хэрэгт “Гэгээнтэн“-ий хадмын “Хишиг арвин индустрал“ ХХК холбогдож, захирлыг нь БАРИВЧИЛЛАА

48
12-08
АТГ, ЦЕГ, ТЕГ-ын ажлын хэсэг Өмнөговь аймагт мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж байна

49
12-08
"Эрдэнэс силвер ресурс" ХХК-ийн захирал асан Т.Мөнхбаярыг АТГ-аас хойшлуулашгүйгээр баривчилжээ

50
12-08
ЕТГ-ын дарга асан Ө.Шижир хил давж зугтсан уу?

51
12-08
БНХАУ цар тахлын хязгаарлалтыг хэсэгчлэн сулруулж байна

52
12-08
ЭТТ: 1052 тээврийн хэрэгслээр 108,123 тонн нүүрс гаргаж түүхэн дээд амжилт үзүүллээ

53
12-08
Украины Ерөнхийлөгч Володимир Зеленьский TIME-ын "Оны онцлох хүн"-ээр тодорлоо

54
12-08
"Эрдэнэс тавантолгой" ХК-ийн гүйцэтгэх захирал Б.Ганхуягийг цагдан хорьжээ

55
12-08
Баянхошуунд агаар маш их бохирдолтой байна

56
12-08
Г.Ганболд: Оффтейк гэрээг энэ сарын 21-нд ил болгоно

57
12-08
С.БЯМБАЦОГТ: Засгийн газраас АНУ болон Монгол Улсын хооронд шууд нислэг үйлдэх хэлэлцээрийг дэмжсэн

58
12-08
Сэргээгдэх эрчим хүч 2025 он гэхэд цахилгаан эрчим хүчний хамгийн том эх үүсвэр болно

59
12-08
Нүүрсний хэрэг: Ерөнхий прокурор, гаалийн дарга юу хэлэв

60
12-08
Визний хуурамч зуучлагчдаас болгоомжил

61
12-08
Блүмберг: Монгол 120 сая ам.долларын нүүрсээ хулгайд алдсан байж болзошгүй

62
12-08
ЭТТ компанийн захирал асан Б.Ганхуягийг саатуулжээ

63
12-08
Б.Батцэцэг: Би барилдах л гэж төрсөн

64
12-08
Нүүрсний хэргийн ерөнхий сонсголыг дөрвөн сэдвээр явуулна

65
12-08
Нүүрсний хэргээр найман хүнийг баривчиллаа

66
12-08
Хөгжлийн банкны хэрэгт холбогдогчдыг “цагаатгаад” эхлэв үү

67
12-08
ЕТГ-ын дарга асан Ө.Шижир хил давж зугтсан уу

68
12-08
Нүүрсний хулгайг нуучихаад “...Нуур, нугас хоёр амгалан” гээд сууж байсан бол...?!​​​​​​​

69
12-07
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх УИХ, Засгийн Газрыг огцруулж, ард түмэнд сонголт хийх эрхийг нь олгох цаг ойрхон байгааг анхаарууллаа

70
12-07
Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийг жагсагчидтай уулзаж байх үеэр иргэд чулуу шидэж эсэргүүцлээ илэрхийллээ

71
12-07
Х.Нямбаатар: БНХАУ-ын Гаалийн байгууллагаас нүүрсний хэрэгтэй холбоотой мэдээлэл авах хүсэлт хүргүүлсэн

72
12-07
Ерөнхийлөгч нүүрсний асуудлаар АЛБАН ТУШААЛТНУУДЫГ дуудаж, уулзжээ

73
12-07
Амгалан ДЦС-ын гэмтлийг шөнө засаж дууссан. Зарим айлын халуун ус удахгүй хэвийн болно

74
12-07
Рональдог орлож талбайд гарсан Португалийн залуу од ДАШТ-ий анхны хэт трикийн эзэн боллоо

75
12-07
СУРАГЧИД ирэх долоо хоногт хичээллээд АМАРНА

76
12-07
Нүүрсчдийн бүлэглэлийн хамгийн том “ТОЛГОЙЛОГЧ” хэн бэ?

77
12-07
Н.Номтойбаяр: Тамын хар тогоо дүүрэх хулгайчдаас холдож, эрдмийн мөр хөөж явна

78
12-07
​ЦЕГ: Жагсаалтай холбогдуулан 19 хэргийг шалгаж байна

79
12-07
Л.Оюун-Эрдэнийн том эрх ашиг МАН уу, Монгол уу?!

80
12-07
Монголд монопол ноёрхлоо тогтоосон шатахуун импортлогчид эдийн засгаа элгээр нь хэвтүүллээ

81
12-07
ОБЕГ: Сүлд модоо 12 волтын хүчдэлтэй гэрлээр чимэглээрэй

82
12-07
Г.Занданшатар: Нэг их наяд төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгоно

83
12-07
П.Батчимэг: Ч.Ундрам гишүүн Төрийн ордонд үйлдэгдсэн хүн амины хэргийн эзнийг мэдээд байна

84
12-07
“Катар-2022” ДАШТ-ий шөвгийн 8 багийн нэрс тодорлоо

85
12-07
Дэлхийн 8 тэрбум дахь иргэн болж Австралид мэндэлсэн А.Мэргэн хүүгийн төрсний гэрчилгээг авчээ

86
12-07
​Тэд бидний тухай: Монголд болсон жагсаалыг дэлхий ингэж дүгнэв

87
12-07
Монгол жүжигчид Бат хааны тухай кинонд тоглож байна

88
12-07
Дорноговь аймагт 5.5, Хөвсгөл аймагт 4.9 магнитудын хүчтэй газар хөдлөв

89
12-07
Казино байгуулах долоо дахь санаачилга буюу Макао загвар Монголд

90
12-07
Гэм буруутай этгээд бусдад учруулсан сэтгэл санааны хохирлыг төлөх үүрэгтэй

91
12-07
ЗАСГИЙН ГАЗАР: "Нүүрсний хулгай"-тай холбоотой асуудлыг хэлэлцэж байна

92
12-07
Засгийн газар хилийн боомтууд, төмөр замын талаар авах арга хэмжээний тухай хэлэлцэж байна

93
12-07
Дэлхийн 8 тэрбум дахь иргэн А.Мэргэнд Төрсний гэрчилгээг нь гардууллаа

94
12-07
Дэлхийн хамгийн том бэрхшээл ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ ХЯМРАЛ байх болно

95
12-07
Цогтбаяр: Л.Оюун-Эрдэнэ ямар ч албан тушаалд очихгүй гэж хэлээд одоо Засгийн Газрын тэргүүн болоод явж байна

96
12-07
Дэлхийн хүн ам найман тэрбум болсон өдөр Австралид мэндэлсэн монгол хүү төрсний гэрчилгээгээ авчээ

97
12-07
Хятадын Бээжин хот "Ковид-19"-ын эсрэг дэглэмээ сулруулжээ

98
12-07
Реппер Thunder: Ерөнхийлөгчтэй хамт зураг авхуулсан нь миний алдаа

99
12-07
Өнөө, маргаашдаа ихэнх нутгаар цаг агаар тогтуун байна

100
12-07
У.Хүрэлсүх: Нүүрсний хэргийг ард түмэнд ил тод мэдээлэх ёстой