янзын бүс бүслүүр буюу хангай, тал хээр, говийн үзэсгэлэнт байгалийг хамран оршиж байгаа нь аялал жуулчлалын олон төрөл хэлбэрийг бий болгох давуу талтай. Тус нутаг байгалийн үзэсгэлэнт болон түүх соёлын дурсгалт газар, рашаан сувилал эртний үнэт өв, үзмэрүүд, ховор ан амьтан, ургамлууд элбэгээрээ ихээхэн онцлог юм.

Хүн төрөлхтний өлгий нутаг

Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын “Цагаан агуй”-д 1994-2000 онд Монгол, АНУ, ОХУ-ын археологийн хамтарсан экспедиц малтлага судалгаа хийж 750 мянган жилийн өмнө хүн амьдарч байсан ул мөр, чулуун зэвсгийн олдворуудыг илрүүл, дэлхий дээр олдоод байгаа олдворуудаас хамгийн эртнийх гэдгийг зарлсан юм. Иймээс Баянхонгор аймаг нь хүн төрөлхтний өвөг дээдсийн өлгий нутаг юм.

Теризинозаврын хэлхээ яс

Цэрдийн галавын үед амьдарч байсан аварга биет Теризинозаврын яс Монголын газар нутгаас хоёр олдсоны нэг нь аймгийн Байгалийн түүхийн музейд хадгалагдаж байна.
150 орчим сая жилийн өмнө амьдарч байсан Теризинозаврын хэмээх үлэг гүрвэлийн бүтэн яс нь Баянхонгор аймгийн Баянговь сумын нутаг “Бүгийн цав” хэмээх газраас олдсон юм. Дэлхийн аварга амжилтуудыг бүртгэдэг Геннис“-ийн номонд Монголын говиос олдсон үлэг гүрвэлийн сарвууны уртыг 91.4 см гэж тэмдэглэсэн байдаг байна.

"Цагаан булаг"-ийн хадны дүрс

"Цагаан булаг"-ийн хадны дүрс зургууд нь хүүхдийн сэдвээс бүрдсэн зургуудын цогцолбор дурсгал юм. Энд хүүхэд гулгасаар байгаад хадыг хонхойлгон мөлгөр гадаргуутай болгосон болов уу гэмээр гулсуур хад, 3-4 настай хүүхэд хадыг хонхойлгон /хэв гарган/ гишгээд явсан гутлын мөр, хадан дээр хэв гарган бүтээсэн хэвтэж байгаа хүүхдийн дүрс зэрэг олон зургууд байдаг. Хүүхдийн зургийн онцлог нь гарын дунд хуруунд нь бусад хуруунуудаасаа хоёр дахин урт бөгөөд үзүүр дээрээ том товгортой, толгой дээрээ цагираг хэлбэрийн антенн болов уу гэмээр дүрстэй, чих нь урт нарийн, хөл нь майга бөгөөд богинохон, ахар сүүл нь урт байжээ. Мөн морины дүрс ч бий. Түүний хажуу талын хадан дээр хар өнгөөр бичсэн дүрс үсгийн бичээсүүд байдаг. Түүх соёлын хосгүй нандин энэ дурсгалыг судалж байгаа зарим эрдэмтэд эдгээр дурсгалыг өөр гариг ертөнцийн оюун ухаантны бүтээл байж болох юм гэж үзсэн нь бий.
Говийн үзэсгэлэнт байгаль

Баянхонгор аймгийн говийн үзэсгэлэнт байгаль нь аймгийн төвөөсөө 150 км-т их говийн элсэн манхан, заган шугуйд шургалан тогтсон Монголын говийн хамгийн том нуурууд болох Бөөнцагаан, Орог нуур болон Монголын хоолойгоос эхлэн эх орны баруун хязгаар буюу Монгол улсын торгон хил хүртэл сунан тогтсон өргөн уудам нутгийг хамаарна.

Их говийн чимэг болсон Орог, Бөөнцагаан нууруудын эргэн тойрон дахь их говийн элсэн манхнууд болон говь нутийн чимэг болсон заган шугуйд, дэлхийд ховордсон хоёр бөхт тэмээн сүрэг бэлчиж, нүүдлийн соёл иргэншлийн томоохон төлөөлөгч болсон төв халхын малчин ард амьдардаг. Орог нуурын хаяанаас дэлхийн хамгийн эртний хүн амьдарч байсан буурь сууц олдож байсны зэрэгцээ түүх соёлын нандин өв болох олон зуун хэргисүүр, булш бунханууд нуурын зүүн хаяагаар ярайн байдаг. Баянхонгорын говь нутаг нь энэ дэлхийн анхны хүн амьдарч байсан буурал түүхийн гэрч болохын зэрэгцээ аварга биет үлэг гүрвэлийн чулуужсан яс, түүний амьдарч байсан ул мөр болон дун хясаа зэрэг цэнгэг усны амьтадын чулуужсан яс, далайн ёроол байсныг илтгэх шавар хэрмэн цавууд нь Баянхонгорын говь нутаг нь 200-100 сая жилийн тэртээ гадагшаа урсгалгүй цэнгэг усны ай сав газар байсныг илтгэх болно.

“Шатар чулуу”-ны дурсгал

Эрдэнэцогт сумын "Шатар чулуу" нь Монголд анх шатар үүссэн гэдгийг нотолсон баримт юм.
"Шатар чулуу"-ны хөшөө дурсгал нь манай эриний өмнөх 3000 жилийн тэртээх эртний хүмүүсийн оюуны соёлын гайхамшигт өв билээ. Шатар чулууны домог нь “Монгол овогтны нэгэн том шатар тоглодог хааныг нас барахад энэ газар оршуулж, түүний дурсгалыг мөнхлөн чулуун шатар хийн өрж тавьж байсан” гэдэг. Энэ домгийг нотлох сүг зураг сийлбэр бүхий дөрвөлжин хашлагатай оршуулга, Монгол шатрын дүрс хэлбэрүүд болох олон янзын чулуун сийлбэрүүд Эрдэнэцогт суманд бий.

Галуутын хавцал

Нутгийн хүмүүсийн домог яриагаар одоогоос 200-аад жилийн өмнө "Тоть" нуурын ус Галуутын хавцал үүссэн хотгороор ганцхан шөнө их дуу чимээ гарган нүүж одсон гэнэ. Галуутын хавцал нь дунджаар 200-400 метр гүн, 50-200 метр өргөн. Мөн эрс цавчим хажуу ханатай, хамгийн нарийн газраа дөнгөж 2-3 метр өргөн хадан боом болж ирсэн тэр хэсэгт ялангуяа гол ус үертэй үед хүчтэй сүрлэг хүрхрээ боргио үүсдэг.

Зуун мод

Зуун мод нь Баянхонгор аймгийн Шинэжинст сумын нутагт оршдог. Баянговь сумын бүгийн цаваас баруун өмнө зүгт 20 км-т орших Говийн баянбүрд бүхий үзэсгэлэнт байгаль бүхий газар юм. Тэндхийн элсэн манхад тоорой, сухай, жигд, заг, хулс, лидэр, чихэр өвс, зэрэг говь цөлийн олон зүйл ургамал ургасан нь нэн сонирхол татахуйц.

Шаргалжуутын рашаан

Шаргалжуутын халуун рашаан нь далайн түвшнээс дээш 1990 метр өндөрт Шаргалжуут голын дэргэд байрладаг. Энэ гайхамшигт рашаан нь 108 төрлийн өвчнийг анагаах чадвартай, 108 төрлийн халуун, хүйтэн рашаануудаас бүрддэг. Эдгээрийн хамгийн халуун нь нэмэх 96 хэмийн халуун байдаг.
Шаргалжуутын халуун рашаан нь байгалийн өвөрмөц сонин тогтоц, анагаах эмчлэх чадвараараа дэлхийд хосгүй рашааны нэгэнд тооцогддог. Тус рашаан бүр нь хүний бие эрхтнүүдийн байгалаас урлан бүтээсэн хэлбэр дүрс бүхий хад, чулуунаас ундран гардаг. Тухайлбал, хоолой өвчнийг анагаах рашаан гэхэд хүний хоолойн хэлбэр дүрстэй хаднаас, шүдний рашаан гэхэд шүдний хэлбэр дүрс бүхий хаднаас оргилон гарч байдаг нь байгалийн сонин хачин гайхамшгийн нэг юм.

Их Богд уул

Говь-Алтайн нурууны ноён оргилуудын нэг, мөнх цаст Их Богд уул нь далайн түвшнээс дээш 3957 метр өргөгдсөн, Монголын их говьд орших атлаа хангайн байгалийг санагдуулам номин ногоон хөвд ургамал, өнгө алаглах цэцэгсийн хүрээлэн, хүрхрэн шуугих өндөр уулын түргэн урсгалт гол горхитой. Мөн газар хөдлөлтөөс тогтсон байгалийн өвөрмөц сонин тогтоц, нуур, дэлхийд ховордож дархлагдсан аргаль, янгир, ирвэс зэрэг ховор ан амьтад, вансэмбэрүү, алтангагнуур, лидэр зэрэг эмийн ургамлуудыг үзэж болох юм.
Их Богд уулын оргилд зуны дунд сард цас будран орж байхад уулын дунд хэсэгт бороо орж, бэл хоолойд нь 20-30 хэмийн халуун байдаг олон бичил уур амьсгалтай нутаг юм. Их Богд ууланд 1957 онд хүчтэй газар хөдлөлт болж уулын нэгэн оргил тасран унаж хоёр голын хөндийг хааснаар эдүгээ “Хөх нуур”, “Ногоон нуур” нэртэй үзэсгэлэнт хоёр нуурыг бий болгосон нь гадаадын жуулчдын сонирхлыг гойд татдаг билээ.
Ууланд аялах дуртай аялагчдын сонирхлыг татдаг бүс нутгийн нэг нь их Богд уул юм. Их говийн дархан газар, байгалийн сонин тогтоц олонтой. Их Богд уул, Ичээтэй жарангийн нуруу, Өлзийт, Ноён, Тариат, Бургалтай зэрэг хараа булаам үзэсгэлэнт сайхан уулсаар чимэглэгдсэн болно.

Дотоод, гадаадын жуулчдын сонирхлыг татахуйц энэ мэт олон зүйлс Баянхонгор аймагт бий. Аялал жуулчлал нь ажлын байраар хангагч тэргүүлэгч үйлдвэрлэл, ногоон байгууламжийг бий болдгодог, байгаль орчинд хамгийн ээлтэй салбар гэдгийг дэлхийн бүх улс орнууд хүлээн зөвшөөрдөг. Баянхонгор аймгийг 2006-2021 онд хөгжүүлэх дунд хугацааны хөгжлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд “Баянхонгор аймагт аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх мастер төлөвлөгөө” боловсруулж Иргэдийн хурлаар батлуулан хэрэгжүүлж байна.
Аялал жуулчлалыг хөгжүүлснээр иргэд нь ажил, орлоготой, аймаг нь хөгжил дэвшилтэй болох, цаашлаад олон олон сайхан зүйлсийн гэрэлт ирээдүйд хүрэх нь гарцаагүй.

Баянхонгор аймаг Б.Мөнхзул