Уул уурхайн сайд Д.Ганхуяг өчигдөр өглөө твиттер хуудсандаа “Оюутолгойн баяжмал экспортлох гэрээнд нэг их асуудал байхгүй ээ. Энэ сарын 9-нөөс ачилтаа эхлүүлэхээр болсон” хэмээн жиргэснийг Bloomberg.com дамжууллаа.

Энэхүү мэдээллийг баталж, Оюутолгой ХХК-ийн ерөнхий захирал Кэмерон Макрей ажилчиддаа бичсэн захидалдаа “Баасан гарагт явагдсан Захирлуудын зөвлөлийн хуралдаан амжилттай болж, бид бүтээгдэхүүнээ зах зээлд гаргах боломжтой боллоо. Ирэх долоо хоногоос эхнийхээ ачилтыг хийнэ гэж найдаж байна. Магадгүй мягмар гарагт байж болох юм” гэснийг mining.com дамжуулжээ.

Рио Тинто энэ сарын 28-ны өдөр хийсэн мэдээлэлдээ 40 000 тонн зэсийн баяжмал бэлэн болгоод байгаа гэж дурьдсан. Үүн дээр 28-наас хойш боловсруулсан зэсийн баяжмалыг ачааны машинд ачин Гашуун сухайтын боомт хүргэж, цааш нь БНХАУ руу гаргах юм байна.

Оюутолгойн захирлуудын зөвлөлийн хурлаас гарсан үр дүнгийн талаар Засгийн газар одоогоор мэдээлэл хийгээгүй байгаа учир гадны хэвлэлүүдэд гарсан мэдээллийг багцлан хүргэе.

Дэлхийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл “Монголын эсрэг ханджээ”

Компаниас БНХАУ-ын үйлдвэрүүдэд хийх ёстой байсан экспорт хоёр ч удаа хойшлогдоод байсан билээ. Эхлээд өнгөрсөн сарын 14-нд хийгдэх ёстой байсан экспортыг Рио Тинтогийн хүсэлтээр хойшлуулсан бол дараа нь хоёр тал борлуулалтын орлогоос орж ирэх мөнгийг байршуулах данснаас болж ойлголцолгүй дахин нэг удаа хойшлуулсан юм. Тухайн үед Рио Тинто экспортын орлогоос орж ирэх валютыг оффшор бүс дэх дансандаа байршуулна гэж зүтгэсэн мөртлөө дэлхий нийтэд “Монголын Засгийн газрын хүсэлтээр хойшлуулсан” гэсэн мэдээлэл цацаж үнэн байдлыг далдлах оролдлого хийж байв. “Оюутолгой уурхай худалдан авагчдаа бүтээгдэхүүн нийлүүлэхэд бэлэн болсон. Гэвч Монголын эрх баригчид хойшлуулах хүсэлт гаргасан учраас ёсоор болгосон. Уг нь бол бид нэг өдрийн өмнө ч гэсэн бүтээгдэхүүнээ экспортолж эхлэхээр бүх хүч чадлаа дайчилсан. Ингэх нь бидэнд ч, Монголын ард түмэнд ч хэрэгтэй” гэж “Рио Тинто” компанийн хэвлэлийн төлөөлөгч Брюс Тобин тухайн үед мэдэгдэж байлаа. Гэвч манай тал хойшлуулах хүсэлт гаргаагүй, хоёр талд шийдвэрлэх асуудлууд байсан нь дараа тодорхой болсон.

Экспорт эхлэхээр болсон нь хоёр талд ашигтай нь мэдээж. Тухайлбал, манай улс зөвхөн татвараас гэхэд өдөрт хоёр сая ам.доллар алдаж байсан. Улаанбаатар дахь хараат бус шинжээч Дэйл Чой ингэж бичсэн байна. “Экспорт эхлэх болсонд би баяртай байна. Учир нь Монгол Улс энэ үл ойлголцлоос болж өдөрт хоёр сая ам.доллар, орж ирэх ёстой байсан бүр ч илүү хөрөнгийг өдөр бүр алдаж байсан юм. Экспорт хойшилсон хоног тутамд хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг алдаж байлаа”. Ер нь сүүлийн жил гаруй хугацаанд манай оронд хийгдэх гадаадын хөрөнгө оруулалт багасч байсан нь тодорхой. Үүн дээр Оюутолгойн экспорт нэрмээс болсон нь мэдээж юм. Рио Тинтогийн хувьд, төслийн хөрөнгө оруулалтын ихэнхийг зээл авч босгосон болохоор экспорт хойшилсон хоног тутамд “хүүндээ” шатаж байв. Гэхдээ борлуулалтын орлогыг хянах нь өдөр бүр алдаж байсан хоёр сая ам.доллараас илүү чухал байсан учраас л хойшлуулж байсан хэрэг. Одоо харин асуудал шийдэгдэж, экспорт эхлэхээр болж байна. Манай тал, Шинэчлэлийн Засгийн газар асуудлыг өөрийн талд ашигтай шийдүүллээ бөөн баяр гээд бичвэл бичнэ. Гэвч нэг асуудал үнэндээ санаа зовоож байна.

Айвенхоу майнз “Рио Тинто”-г хамтрагчаараа сонгоход манайхан сэтгэл ханамжтай байсан билээ. Уул уурхайн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компаниуд дундаа дээрээсээ хоёрт эрэмбэлэгддэг, манайхны хэлдгээр “хариуцлагатай уул уурхай” хөгжүүлэхийг эрхэмлэдэг, цөөн хэдэн жишээг эс тооцвол үйл ажиллагаа явуулсан улсдаа өгөөжтэй гээд л. Гэтэл юу болоод байна аа. Байнга л санал нийлэхгүй асуудал гарах боллоо.

Сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд “Рио Тинтогоос өөр хамтрах компани байгаагүй юм чинь бидэнд өөр сонголт угаасаа байгаагүй” гэх маягийн мэдээлэл цацагдлаа. Рио Тинто хөрөнгө оруулах үүргээ биелүүлж байгаа нь үнэн. Гэхдээ тэр бол уурхай баригдаагүй Оюутолгой уурхай босоогүй байх үед байгуулсан гэрээгээр тохирсон асуудал байсан. Гэтэл хөрөнгө оруулалт хайж, Засгийн газраасаа хүртэл тусламж хүслээ. Экспорт хойшлуулсны шалтгааныг Монголын Засгийн газар руу “чихэж” үзэв.

Оюутолгойд тавих манай хяналтыг үгүй болгохоор оролдсон нь арай дэндсэн хэрэг. Эхлээд Ерөнхийлөгч, УИХ, Засгийн газраас тавьсан шаардлагуудыг хүлээж авах боломжгүй гэсэн. Дараа нь “Монголын Засгийн газар экспортоо хойшлуулаач гэсэн” гэж худлаа ярилаа. Дэлхий нийтэд “Рио Тинто л ганцаараа төсөл хэрэгжүүлэх гэж мачийгаад, Монгол болохоор зүгээр л шаардлага тавиад сууж байдаг “эрх хүүхэд” мэтээр ойлгуулахыг оролдоод байна уу. Энэ нь Оюутолгойн “охь нь дуусаад” ирэхийн цагт Рио Тинто төслөөс “гарна” гэж зүтгэх суурийг бүрдүүлж байгаа ч юм шиг. Хэрвээ тийм санаатай байгаа бол тэд санасандаа хүрч байна.

Экспорт сэргээсэн талаархи мэдээллийг Mining.com “Монгол Улс Риод “ногоон гэрэл” асаалаа” гэж гарчиглаад дээр дурьдсанчлан “Рио Тинто ажил бүтээхээр зүтгэж байгаа, монголчууд юу ч хийхгүй мөртлөө хяналтын багцыг авна” гэж зүтгэсэн гэх мэтээр бичсэн байна. Манай талын тавьсан шаардлага үндэслэлтэй байсан талаар энд нэг ч өгүүлбэр байхгүй. Д.Ганхуяг сайдын мэдээллийг тавихдаа хүртэл “Рио Тинто борлуулалтын орлогоо офф шор бүсэд байршуулна гэсэн” гэдэг үгсийг ор тас хасаад хаясан байгаа юм. Тэгсэн атлаа mining.com-ын Mongolia gives green light to Rio copper shipments мэдээллийг 40, 50 сайтад тараачихсан байх шиг. Гадны сайтууд ч мэдээ хуулбарладаг, гэхдээ нэг мэдээллийг гарчигтай юутай хүйтэй нь ийм олон сайтад зэрэг авч тавьсан байхыг би л лав санахгүй байна.

Mining.com-д гарсан мэдээлэл:

Монголын эрх баригчид Оюутолгойн зэс, алтны борлуулалтын орлогоос орж ирэх мөнгийг дотоодын банкинд байршуулахыг шаардаж байсан. Төсөлд аль хэдийнэ зургаан тэрбум ам.доллар зарцуулсан “Туркойз хилл ресурс” шаардлагатай хөрөнгийг олохын тулд сүүлийн хэдэн сар олон удаа хэлэлцээрийн ширээнд сууж байв. Энэ хооронд Монголын Засгийн газар Оюутолгойн хяналтын багцыг шилжүүлж өгөхийг хоёр ч удаа шаардлаа. Ерөөс энэ асуудал сүүлийн хэдэн жилийн турш яригдаж байсан юм. Уул уурхайн баялгийг нийгэмчлэхийг шаарддаг улс төрийн намуудаас парламентад сонгогдсон гишүүд уул уурхайн салбарт хэт хурц өөрчлөлт шинэчлэлт хийхийг шаардаж байсан нь зөвхөн Рио Тинто төдийгүй тус улсад хөрөнгө оруулсан гадны аж ахуйн нэгжийнхний толгойн өвчин болж байлаа. Монгол Улс нэг хүнд ноогдох 3000 ам.долларын ДНБ-ий хэмжээгээрээ дэлхийд 130 дугаар байрт бичигддэг бөгөөд хүн амын 22 хувь нь ядуу амьдардаг. Уурхай бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж эхэлснээр 60 хувь нэмэгдүүлэх боломжтой юм.

Уурхай бүрэн хүчин чадлаараа ажилласнаар жилд дөрвөн тэрбум ам.доллараар үнэлэгдэх 1.2 сая паунд зэс, 800 сая ам.доллараар үнэлэгдэх 650 000 унци алт, гурван сая унц алт олборлоно.

Жилд орж ирэх 5.8 тэрбум ам.долларын орлогын 71 хувийг Монгол Улс Оюутолгойд эзэмшдэг 34 хувь, экспортын болон ашгийн татвар, нөөц ашигласны төлбөр, гаалийн татвар зэргээр өөртөө үлдээх боломжтой”.

“Ройтерс”, Блүүмберг гэх сайтуудад ч гэсэн Монголын талын тавьсан зөв зүйтэй шаардлага, Рио Тинтогийн гаргах гэж оролдсон залийг огт дурьддаггүй юм, анзаараад байхад. “Оюутолгой ард түмний өмч”, “Уул уурхайн баялаг 100 хувь ард түмний мэдэлд очих ёстой” гэх мэтээр улс төр хийдэг нөхдүүдийн аархалыг бол харин сүр болгон мэдээлнэ. Үнэхээр бид давраад тэд биднийг аргадаад байгаа хэрэг биш гэдгийг монголчуудаас өөр хэн ч мэдэхгүй байна.

Х.Батсайхан

Эх сурвалж:Монголын мэдээ