Монгол улс Оюу Толгой ордоо ашиглаж ард түмнийхээ амьдралыг сайжруулж, эх орныхоо нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчныг тэтгэх зорилготойгоор гадаадын хөрөнгө оруулагч нартай түнш болсон.

Түнш болно гэдэг нь бид байгалийн нөөц бүхий газар, ордоо нийлүүлж, хөрөнгө оруулагчид тоног төхөөрөмж, экспертүүдээ нийлүүлсэн түншлэл байх ёстой байлаа.

Австралийн судалгааны хүрээлэнгээс уул уурхай дээр тулгуурласан орон зөвхөн хоёрхон зүйлээс л ашигтай байдаг хэмээн дүгнэжээ. Тэр нь компанийн хувьцаа биш, ногдол ашиг биш, хөрөнгө оруулалт биш. Тэр нь зөвхөн нөөц ашигласны төлбөр, гэнэтийн ашгийн татвар юм. Гэтэл Монголчууд олон давуу талтай Оюу Толгой ордоо 70 жилийн турш нөөц ашигласны төлбөр нь 5хан хувь байхаар тогтоож өгөөд дээрээс нь гэнэтийн ашгийн татвараа хүчингүй болгоод өгчихсөн.

Яахав Оюу Толгой "бид орлогын албан татвар зэрэг бусад татварыг төлж байгаа шүү дээ" гэнэ, гэхдээ Хөрөнгө Оруулалтын Гэрээгээр тэд маш их хөнгөлөлт эдэлж ашигтай ажиллах 8 жилд татвар авахгүй байх ч заалт байх жишээтэй. Тэгэхээр Оюу Толгой "бид энэ жил алдагдалтай ажилласан" л гээд байхад бид тэдгээр татвараа авахгүй байх бүрэн боломжтой.

2013 оны 4 дүгээр сарын 18-нд Лондон хотод болсон Рио Тинтогийн хувь нийлүүлэгчдийн хурлын үеэр дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн иргэд Рио Тинтог хүний эрх зөрчсөн, байгаль орчинд хортой үйл ажиллагаа эрхэлдэг хэмээн эсэргүүцэл илэрхийлж Рио Тинтог шүүмжилсэн. Тэнд байсан Монголын төлөөлгчид Рио Тинтог нутгийн иргэд болон Монголын Засгийн газрын зөвшөөрөлгүйгээр голын голдролыг өөрчилсөн хэмээн мэдэгдэж байлаа.

Улмаар иргэд, мал, амьтан, ургамал усгүй болж байгаа нь батлагдсан хэмээж мөн бохирын далангийн ус шүүрч байгаль орчин, хүн амьтанд сөргөөр нөлөөлөх болоод байна гэжээ. Энэ бүгд Хөрөнгө Орулалтын Гэрээгээ дагаж мөрдөөгүйгээс үүдэлтэй гэж үзэж байна.

Нэгэнт байгуулсан Гэрээгээ зөрчвөл эсвэл Гэрээгээ дагаж мөрдөхгүй бол бид яах ёстой вэ? Олон улсын хэмжээнд нилээд хэдэн арга байдаг юм байна. Тэдгээр нь:

• Засгийн газрын зүгээс албадан шаардах механизм

• Хэлэлцээр дахин хийх

• Гомдол, шүүмжийг компани хүлээн зөвшөөрөх

• Бүх нийтийн хэлэлцүүлэг

• Шүүхэд хандах

• Олон улсын арбитрийн шүүхэд хандах

• Гурав дахьч тал буюу хөндлөнгийн зарга, өргөдөл

• Хэвлэл мэдээллийг ашиглах

• Хөрөнгө оруулагчийн /Рио Тинто/ эх нутгийн Засгийн газарт гомдол мэдүүлэх

• Хүний эрхийг баталгаажуулах механизм

Энэ бүхнийг нэг бүрчлэн авч үзье.

Засгийн газрын зүгээс албадан шаардах механизм:

• Торгууль: Гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэхгүй байгаа компанид Засгийн газар торгууль оногдуулах ёстой байдаг. Гэхдээ Монгол улсын хууль тогтоомжид байгаа зарим торгууль нь "цалингийн доод хэмжээг 3 нугалсантай тэнцэх" гэх мэт хэмжээг зааж өгсөн байдаг болохоор зарим гадаадын хөрөнгө оруулагч нарт энэ нь инээдтэй торгууль санагдаж улмаар Гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэлгүй ажиллах боломж олгодог байх магадлал өндөр.

• Төслийг хаах: Сүүлийн үед ихэнх улс орнууд шууд төслийг хаах албадан ажиллагаа ихээр хийх болсон. Энэ нь ялангуяа ажилчдын аюулгүй байдал, байгаль орчин, нутгийн иргэдийн хүний эрх зэрэг асуудал дээр маш шийдэмгий хийгддэг алхам байна. Оюу Толгой дээр жишээ авахад уг ордыг ашиглаж эхэлснээс хойш нийтдээ хэдэн хүний амь эрсдэн? Түүнийг Монголын Засгийн газар нэхэж тодруулж, тэдгээр хэрэг хаана, ямар шатандаа явж байгааг ард иргэдэд нээлттэй болгох ёстой.

• Эрүүгийн хэрэг үүсгэх: хэрэв компани булай, байж боломгүй зөрчил гаргасан бол Монголын тал эрүүгийн хэрэг үүсгэж болно. Эрүүгийн хэргийг голдуу байгаль орчин, хүний эрүүл мэнд, аюулгүй байдал зэрэг асуудалд зөрчилтэй хандвал үүсгэдэг байна. Гэтэл Рио Тинто нь нутгийн иргэд болон Монголын Засгийн газрын зөвшөөрөлгүй голын голдролыг өөрчиллөө гээд нутгийн иргэд ч ярьж байна, иргэний нийгмийн байгууллагууд ч ярьж байна. Энэ арга хэмжээг авах цаг нь болсон гэж бодох хүмүүс их байна.

• Тусгай лицензийг цуцлах: хэрэв компани үйл ажиллагааны болон үйлдвэрлэлийн нөхцөл байдлыг зөрчсөн үйлдэл хийвэл Засгийн газар тус компанийн тусгай зөвшөөрлийг цуцлах эрхтэй байдаг. Үүнийг Оюу Толгойн ХОГ дээр их овжин байдлаар эсэргүүцэж хийсэн. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд Монголын талын санал, гомдол хамаа ч байхгүй. Гагцхүү хөрөнгө оруулагч л үйлдвэрлэлээ ихэсгэх, багасгах шийдвэрийг гаргана. Ингэснээр Монголын тал өөрт ашигтай байдлаар Оюу Толгой ордыг ашиглах эрхгүй болж байгаа юм.

• Хэрэв тухайн төслийн хөрөнгө оруулалт нь нутгийн иргэдэд буруу санагдах эсвэл нутгийн иргэдэд өгөөжгүй, сөрөг нөлөө үзүүлж байна л гэж үзэх юм бол тухайн улсын хууль тогтоомжын хүрээнд нутгийн иргэд Засгийн газрыг ч, Хөрөнгө оруулагчдыг ч шүүхэд өгч болдог байна. Энэ жишээгээр Австралийн Булга хотын иргэд Рио Тинтог шүүхэд өгч Рио Тинтогийн байгаль орчинд хортой үйл ажиллагааг зогсоож ялалт байгуулсан.

Гэхдээ нутгийн иргэд шүүхэд хандахад нилээд хэдэн бэрхшээлтэй тулгардаг. Тэдгээр нь хуулийн этгээд байж чадах эсэх, зөрчлийг батлах чадамж, боломж тааруу, хуулийн хугацаанд нь багтаж шүүхэд хандаж чадах эсэх, үндэсний хэмжээнд өөрсдийгөө мундаг гоё, эдийн засгийн үр өгөөжтэй гээд сурталчихсан эсвэл ойлгуулсан компанийг шүүхэд өгч үнэн зөвөөр ойлгуулахад бэрх байдал, маш бага нөхөн олговор зэрэг бэрхшээлүүд тулгардаг байна. Тиймээс Монголчууд, Монголын Засгийн газар, УИХ Өмнөговь аймгийн нутгийн иргэдээ сонсох, туслах, дэмжих цаг нь болжээ.

Гомдол, шүүмжийг компани хүлээн зөвшөөрөх:

Олон улсын түвшинд аливаа компани орон нутгийн иргэдийн санаа зовнил, гомдол, саналд хэрхэн хандаж, шийдэж өгч байгааг жилээс жилд ихээхэн анхаарах болсон. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Бизнес, Хүний Эрхийн төлөөлөгч ноён Жон Рүгги хэлэхдээ "иргэдийн гомдол саналыг үр дүнтэйгээр, чин сэтгэлээсээ, бодитоор шийдвэрлэх нь хүний эрхийг хүндлэх компанийн үүрэг хариуцлага юм" хэмээжээ. Оюу Толгой Олон Улсын Санхүүгийн Корпорациас нэмэлт санхүүжилт авах гэж байгаа.

Тэгвэл ОУСК нь “Performance Standards on Social & Environmental Sustainability” буюу Нийгмийн болон Байгаль орчны тогтвортой байдлыг хангах ажлын стандартыг мөрдөхыг шаарддаг юм байна. Тэгэхээр Монголчууд энэ стандартыг Оюу Толгойгоос шаардах бүрэн эрхтэй. Иргэн хүний хувьд Монголын Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яам энэ тал дээр идэвхтэй байгаасай гэж хүсэж байна. ОУСК нь мөн хараат бус сайтаар дамжуулан иргэдийн санал гомдлыг авдаг бөгөөд энэ нь http://www.cao-ombudsman.org/ Монголчууддаа энэ сайтруу орж Оюу Толгойтой холбоотой аливаа гомдол, санал байгаа бол бид илгээх бүрэн боломжтой гэдгийг уриалмаар байна.

Хэлэлцээр дахин хийх:

Зарим иргэний хөдөлгөөнийхөн, УИХ-ын гишүүд Оюу Толгойн хөрөнгө оруулагч нарыг ярилцъя, хэлэлцээр хийе хэмээн олон удаа уриалсан. Гэвч Оюу Толгойн зүгээс хөлдүү байж байж сая нэг 4 сайдтай хэлэлцээрт орж байна. Гэхдээ Оюу Толгой болон Рио Тинтотой холбоотой олон зөрчилтэй асуудал байгаагийн зөвхөн 2 асуудлыг л энэ хурлаар ярилцаж байгаа гэж иргэд бид бодож байгаа. Тэр нь зөвшөөрөлгүй өсөн нэмэгдсэн хөрөнгө оруулалтын зардал, менежментын төлбөр.

Нийт Монголчуудын эрх ашигт нөлөөлөх энэ төслийн асуудлаар хийж байга энэ хурл нэгдүгээрт шуурхай болох ёстой. Ингэж хэдэн сараар хойш уях нь Монголчуудад ашиггүй. Хоёрдугаарт үндсэн хуулиараа олгогдсон Монголын иргэдийн баялгыг ярилцаж байгаа хойно энэ хурлын явц, шийдвэр, талуудын байр суурийг иргэдэд ил тод болгох ёстой. Хурал нээлттэй явагдах ч ёстой.

Шүүхэд хандах:

Уул уурхайн компанийн буруутай үйл ажиллагааны талаар иргэд, иргэний нийгмийн байгууллагууд шүүхэд хандах бүрэн боломжтой байх ёстой. Жишээ нь Оюу Толгойн Байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээ дутуу дулимаг хийгдсэн, үйлдвэрлэлийн үе болон уурхайн хаалтын үеийг бүрэн гүйцэд хийгээгүй гэх зэрэг олон шүүмжлэлийг араасаа дагуулдаг. Тэгвэл энэ талаар Монголчууд, нутгийн иргэд шүүхэд хандах бүрэн боломжтой.

Олон улсын арбитрийн шүүхэд хандах:

Хэрэв Монголын тал олон улсын арбитрийн шүүхэд хандах бол олон улсын түвшний мэргэжлийн, урд нь арбитрийн шүүхэд хандаж байсан туршлагатай хуулийн байгууллагаас зөвлөгөө, туслалцаа авах ёстой. Ихэнх орнууд арбитрийн шүүхэд хандаж магадгүй гээд тусгай нөөцийг нэг хэсэгт хадгалдаг хашир аргатай байдаг байна.

Мөн туршлагаас харахад ихэнх орны Засгийн газар олон улсын арбитрийн шүүх дээр амжилт олохгүй хэмээн төсөөлж айж аливаа хэлэлцээрт бууж өгөх, хөрөнгө оруулагч талд давуу байдлаар шийдвэр гаргах магадлал өндөр байдаг байна. Гэтэл үнэндээ олон улсын арбитрийн шүүхэд хандах нь хэлэлцээрийг өөрийн талд эргүүлэх нэг арга болж өгдөг гэж Хөрөнгө оруулалтын гэрээ ба тогтвортой хөгжилд тэмдэглэжээ.

Хэвлэл мэдээллийг ашиглах:

Олборлох салбарын талаар иргэдийг танин мэдүүлэхэд, мөн уул уурхайн компанийг хууль тогтоомж, стандартуудыг дагаж мөрдүүлэхэд хэвлэл мэдээллийг ашиглах нь чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Ихэнх томоохон уул уурхайн компаниуд нэр төрөө боддог тул хэвлэл мэдээллээр хандах нь үр дүнтэй мөн олон нийтийг нэгдсэн ойлголттой болгодог давуу талтай байдаг.

Эх нутгийнх нь Засгийн газарт гомдол мэдүүлэх:

Рио Тинто нь Англи болон Австралийн компани тул Монголын Засгийн газар нь Англи болон Австралийн Засгийн газарт гомдол мэдүүлж болно. Ихэнх уул уурхайн томоохон компанитай орнууд авлигийн эсрэг хуультай байдаг ба энэ хуулийг ч судлаад үзэхэд гэмгүй. Хэрэв эрхэм гишүүн С. Баярцогтын асуудал Оюу Толгойтой холбоотой гэдэг нь батлагдвал энэ хуулийн хүрээнд ч гомдол гаргаж болох юм.

Хүний эрхийг баталгаажуулах механизм:

Засгийн газар ч, Рио Тинто ч хүний эрхийг хүндэлж дээдлэх үүрэгтэй. Гэтэл Монголын Хүний эрхийн комиссоос Оюу Толгойд хүний эрх зөрчигдөж байгаа талаар тайлан судалгаа хийгдсэн. Мөн ажилтнаа хуулийн үндэслэлгүй халж хохироосон нь хуулийн байгууллагаар тогтоогдсон. Мөн Монгол хүний шударгаар хөдөлмөрлөж, шударгаар цалин хөлсөө тогтоолгож авах эрхэд бүдүүлгээр халдсан нь Хөдөлмөрийн яамны хяналт шалгалтаар тогтоогдсон гээд Оюу Толгой, Рио Тинтотой холбоотой зөрчил ар араасаа гарсаар байна.

Эх сурвалж:sonin.mn