Манай Богд уул дэлхийн хамгийн анхны тусгай хамгаалалттай газар нутаг. Монгол Улс тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуультай. Түүгээр ч зогсохгүй тусгай хамгаалалттай газар нутгийнхаа хүрээг тэлнэ гэсэн амлалтаа манай анхны Ерөнхийлөгч ОУ-ын индэр дээрээс авч байсан. Нийт улс орнуудын хувьд газар нутгийнхаа 30 хувийг улсын тусгай хамгаалалтандаа авдаг. Манай улсын тухайд өнөөдрийн байдлаар 11, 12-хон хувьтай явж байгаа. Гэтэл газар нутгаа тусгай хамгаалалтад авах байтал олигархиудад зориулаад, хууль зөрчиж барилга байшин барьсан хүмүүсийн үйл ажиллагааг хүлээн зөвшөөрөөд УИХ-ын тогтоол өргөн барьж байгаа УИХ-ын гишүүн Ц.Оюунгэрэл, Лу.Болд нарын хийж байгаа үйлдэл нь төрийн эсрэг үйл ажиллагаа гэж шууд хэлж болно. Энэ нь өөрөө их олон хууль, эрхзүйн орчныг зөрчиж байгаа. Бас муу жишгийг дагуулж байгаа үйлдэл. Яагаад гэхээр Богд-Ууланд байгаа газруудыг тусгай хамгаалалтаас гаргахдаа тэнд байгаа ядарсан, өвчтэй зовлонтой хүмүүсийн эрх ашиг, уугуул иргэдийн эрх ашиг гэсэн нэрийн дор гаргаж авч байгаа тохиолдол нь өөрөө монголд маш муу жишгийг оруулж ирж байгаа юм. Түүнчлэн Богд уулаас бусад тусгай хамгаалалттай газар нутагт ямар нэгэн хууль зөрчиж үйл ажиллагаа явуулчихаад тухайн газар нутгийн малчид эсвэл ард иргэдийн эрх ашиг гэдэг зүйлийг зохиож гаргаж ирээд тусгай хамгаалалтаас гаргадаг нь үүний цаана хөрөнгө мөнгөтэй жинхэнэ олигархиудад зориулсан хууль эрхзүйн орчин бий болгодог жишиг тогтох гээд байна. Тиймээс Монголын байгаль хамгаалах иргэний нийгмийнхэн энэ УИХ-ын тогтоолыг яав ч хэрэгжүүлж болохгүй гэдэг байр суурин дээр нэгдэж байгаа. Эрхбиш ийм заваан юмыг хийхгүй байх.

Богд уулын асуудал ийм байна. Тэгвэл Туул голын дагуу 17 бар, цэнгээний газар байгуулах, газар олгох асуудал яригдаад эхэллээ шүү дээ?

Богд уулыг дархан цаазат бус болгох асуудалтай яг адилхан зүйл бол Туул голын асуудал байгаа юм. Ус бол хүмүүний амьд явах баталгаа мөн гэж байгаа мөртлөө Туул, Сэлбэ голын дагуу 17 архигүй бар цэнгээний газар бий болгохоор жагсаалт гаргаад байгаа. Хамгийн багадаа 1.1 га газар олгоно гэдэг чинь ямар их газар вэ гэдэг нь тодорхой. Ийм хэмжээний газрыг 17 газарт өгч түүндээ архигүй гэдэг нэр томъёо өгчихсөн байгаа юм. Нарийндаа яривал бид Туул гол дээрх хогоо цэвэрлэж дийлэхгүй байгаа шүү дээ. Жил бүр л 100 орчим сая төгрөгөөр коммунист субодник хийж хогийг нь цэвэрлэдэг. Маргааш нь эргээд л хог болсон байдаг.

Нөгөөтэйгүүр дэглэмийн бүс дотор аливаа нэгэн үйл ажиллагаа явуулах хориотой байдаг. Гэтэл барилга байшин барьж байна. Улмаар хүний үйл ажиллагаа хүчин зүйлээс хамаарсан бохирдлууд, хог бий болно. Тэр нь хөрсөөр дамжаад гадаргын ус, гадаргын усаар дамжаад гүний усанд нэвчиж ороод Улаанбаатарчуудын эрүүл, амьд явах баталгаанд шууд заналхийлнэ. Ийм л захирамж, шийдвэрүүдийг Улаанбаатар хотын дарга гаргаад байна шүү дээ. Нэгдүгээрт хотын даргад үүнээс өөр хийх ажил байхгүй юм байна гэж ойлголоо. Хоёрдугаарт үлдсэн жаахан газраа амжиж хувааж авах сонирхол байгаа юм байна гэж үзэж байна. Улаанбаатар хотод шийдэх ёстой, хотын даргын хийх ёстой маш олон ажил байна шүү дээ.

Ер нь бол Туул голын бохирдлын асуудал хяналтаас гарчихаад байгаа шүү дээ?

Тиймээ хүний хүчин зүйлээс хамааралтай Туул голын бохирдлын асуудал бидний хяналтаас гараад явчихлаа. Уг нь Туул голын сав газрын захиргаа байгуулагдсан, Усны тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлтүүд орлоо, онцгой хамгаалалт, энгийн хамгаалалтын бүс дэглэмүүдийг тогтоолоо, дэглэм дотор байгаа худгуудын асуудлыг хүчтэй гаргаж ярьж байна. Мөн Туул голын саваас олборлож байгаа элс, хайрганы карьеруудын асуудлыг бид ярьж байна. Голын хайрганаас барилгад ашиглаж гол усаа сүйтгэмээргүй байна гэсэн асуудал дээр Бат-Үүл дарга хаалт тавилаа шүү дээ. Ингэж болохгүй ээ. Одоо бол энэ хүмүүс ард түмний дайсан болсон. Энэ бол ард түмний эсрэг явуулж байгаа үйл ажиллагаа. Нийт нийслэлчүүдээрээ босож энэ олигархиудын увайгүй үйлдлийг таслан зогсоох ёстой. Туул, Сэлбэ гол дагуу бар, цэнгээний газар барина гэдгээ болих хэрэгтэй.

Туул гол хэн нэгний мөнгө олдог, сонгуульд амлалт өгдөг хэрэгсэл болчихоод байгаа юм биш үү?

Туул, Сэлбэ гол гэдэг бол мөнгө босгодог арга хэрэгсэл, механизм биш. Туул, Сэлбэ голын хөгжлийн гарц, туул голын гадаргын усны урсацыг нэмэгдүүлэх гэсэн өдий төдий төслийг “Цэвэр агаар” сангаас АН-ын “Алтан гадас” фракцын Сосорбарам, Төрийн нарийн бичиг, Байгаль орчны яаманд байгаа Ж.Батболд зэрэг нөхдүүд чинь өчнөөн мөнгийг хууль бусаар аваад юу ч хийсэнгүй шүү дээ. Туул гол гэдэг бол шоуны хэрэгсэл, албан тушаал ахидаг хэрэгсэл, сонгуульд амлалт өгч нэр дэвшдэг хэрэгсэл, мөнгө босгож халаасаа түнтийлгэдэг хэрэгсэл нь болчихоод байна. Одоо бүр тусгай хамгаалалттай газар руугаа орж байна. Үүнийг таслан зогсоомоор байна.

Энэ бүхнийг таслан зогсоохын тулд иргэний нийгмийн байгууллага, байгаль орчны төлөө тэмцэгчид хүчтэй тэмцэх хэрэгтэй байх л даа?

Бид тэмцэж байгаа. Энэ асуудлыг ярьж, хэлж байгаа. Иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөллүүдийг рекетчин, шантаажчингууд элдэв нэр хоч зоож байна, гэмт хэрэгтний ард түлхэж байна, шоронд хийж байна. Жинхэнэ цаад утгаараа төсвийн, тендерийн хөрөнгөнөөс, иргэдийн халааснаас хулгай хийж байгаа рекетчингүүд чинь энэ нөхдүүд өөрсдөө байгаа юм. Үүнийг ард түмэн ялгаж ойлгож байгаа. Энэ хүмүүст ямарч хариуцлага тооцохгүй байна. Энэ хүмүүс дураараа дургиад дуусах энэ мөч нь ирж байна. Би харахдаа дэндүү ардчилал гэдэг зүйл анархизмыг бий болгочихжээ. Өөрсддөө дэндүү эрх мэдлийг авчихаж. Хүнээс асуухаа больчихож, олон түмэнтэйгээ хэлэлцэхээ больчихож, зөвхөн өөрсдийнхөө эрх мэдэл, өнгө үзэмжийнхээ хэмжээнд гадны хэн нэгэн захиалагчийн хүрээнд хууль оруулж ирдэг, ажлаа явуулдаг болчихож.

УИХ-ын гишүүн Ц.Оюунгэрэл Богд-Уулыг тусгай хамгаалалтнаас гаргахдаа уугуул иргэд гэдэг нэр томъёо оруулж ирсэн. Би Ц.Оюунгэрэлтэй мессежээр харилцаж байсан, ярьж байсан. Монгол Улсын ямарваа нэгэн хуулинд уугуул иргэд гэсэн нэр томъёо байдаггүй юм. ОУ-ын хэмжээнд бол “Уугуул иргэдийн ОУ-ын конвенц” байдаг. Манайх түүнд элсдэггүй. Орон нутаг, хөдөө газар бол малчдын уугуул эрх маш их хөндөгдөж байгаа. Тэгээд уугуул эрхийн конвенцдоо элсээд уугуул иргэдийн унд ус, бэлчээртэй байх асуудлыг яръя гэхээр элсэхгүй байж, Богд-Уулын асуудалд уугуул иргэд гэх нэр томъёог ичихгүй бариад ороод ирж байгаа байхгүй юу.

Ер нь бол уугуул иргэдийн асуудлыг ярих цаг болсон санагддаг?

Уугуул иргэдийн асуудлыг ярих цаг үнэхээр болсон. Гэхдээ Богд ууланд биш. Үүнийг ялгадаг ухаан энэ хүмүүст байх ёстой. Хэний захиалга, хэний сонирхол вэ?. Энэ бол цэвэр ашиг сонирхол.

УИХ-ын гишүүн Ц.Оюунгэрэлтэй мессежээр харьцсан гэсэн. Юу гэж байх юм?

Бид энэ оны 8 дугаар сарын 20-ны өдөр мессежээр харьцсан. Маргааш нь буюу 21-нд нь Оюунгэрэл сайд гадагшаа ниссэн. Яг явахынхаа өмнөх өдөр УИХ-ын даргад тогтоолын төсөл өргөн барилаа гэж сонсоод бид Оюунгэрэл сайдтай холбогдох гээд чадаагүй. Тэгээд утас руу нь мессеж бичсэн. Оюунгэрэл сайд аа таныг арай ч ийм их хурлын тогтоолын төсөл өргөн барихгүй байх гэж бодсон гэхэд “өнөөдөр уугуул иргэдийн асуудлыг ярих болсон, би ирж байгаад энэ асуудлыг ярина” гэсэн. Ер нь бол энэ хүмүүс их хурлын тогтоолыг оруулж ирэхдээ санал солилцох ёстой. УИХ-ын гишүүдэд мэдэгдэх ёстой. Манай холбооны гишүүд өөр өөрсдийн сувгаар УИХ-ын гишүүдтэй холбогдоод “Богд уулыг тусгай хамгаалалтаас гаргах гэж байгаа асуудал яригдаад байна. Та нарт мэдэгдсэн үү” гэж асуухад хэнд ч, ямарч материал очоогүй байсан.

Энэ мөн л сонгуулийн амлалт байх аа?

Лу.Болд, Ц.Оюунгэрэл хоёр иргэдийг газар нутагтай байлгана, газартай болгож асуудлыг чинь шийднэ гэсэн сонгуулийн амлалт шүү дээ. Ингэж газар нутгаараа хүмүүст амлалт өгч, хүмүүсийн хэрэгцээ шаардлага, эмзэг сэдвээр тоглох ёсгүй байхгүй юу. Сонгуулийн амлалт гэдэг бол ерөөсөө газар нутаг, ашигт малтмал болсон шүү дээ.

Үүний цаана ашиг сонирхол яваад байна даа?

Ойлгомжтой шүү дээ. Энэ хүмүүс хэн нэгний хатгаас түлхээс, хэн нэгний ашиг сонирхол, магадгүй өөрсдийн ашиг сонирхлоор ийм ажил явуулж байгаа. Богд-Уул бол үнэхээр хэцүү болсон. Үе үеийн Байгаль орчны яамны сайд нар, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн дарга А.Намхай, Г.Шийлэгдамба, Л.Гансүх нарын үед Богд-Уул цэгцлэгдээгүй юм, цэгцлээгүй ирчихсэн юм. Энэ бас л нэг мөнгө олох ашиг сонирхлын хэрэгсэл болоод ирсэн юм. Үүнийг цэгцлэх гэж оролдож байгаа оролдлого байж болно. Гэхдээ тусгай хамгаалалтаас гаргах ёсгүй. Үүнээс өөр олон механизмуудыг хэрэглэж болно шүү дээ. Нэгэнт хууль зөрчиж байгаагаа мэдсээр байж тэнд байшин бариад, хууль зөрчсөнийг нь мэдсээр байж тэр байшинг нь худалдаж аваад, тэнд суурьшлын бүс бий болгочихсон энэ хүмүүстэй хариуцлага тооц л доо. Байшин савыг нь нурааж болдоггүй юм бол татварын механизмд шилжүүлэх ч юм уу олон арга хэрэгслүүд байна. Тэр уул ус, байгаль экологийн тэнцлийг алдагдуулж байгаа хууль зөрчсөн үйл ажиллагаан дээр нь Монгол Улсад дагаж мөрдөж байгаа эрхзүйн орчны тогтолцоогоор хариуцлагыг нь хүлээлгээд үүрэгжүүлэх хэрэгтэй шүү дээ. Бохирдуулагчын төлдөг зарчмаа баримтлах ёстой. Одоо ч уралдаад байшин барьж л байна. Түүнийгээ таслан зогсоохгүй байна. Ц.Оюунгэрэл, Лу.Болд хоёр Хан-Уулын дагуу Туул голын эргээр бариад байгаа байшин барилга, Богд уулан дээр суурь цутгаж байшин барьж байгаа ажлыг зогсоож, тэмцлээ тэндээс эхлэх хэрэгтэй. Гэтэл эд нар тийм юм хийхгүй байгаа биздээ. Нэг жишээ дурьдахад УИХ-ын гишүүн байсан Л.Гүндалай 3-хан хоногийнөмнө өөрийн дүү Л.Дэлгэрдалайтайгаа нийлээд 4-5 хаус барих гэж Туул голын эрэг рүү шороо асгаад, улмаар хүч хэрэглэж хүн барьцаалсан хэрэг гарлаа. Энэ хүмүүс ийм болчимгүй ажиллагаа хийж байна.

Хэрвээ Богд уул дархан цаазгүй болчихвол яах вэ?

Богд уул дархан цаазгүй болгочихвол бид нар ч гэсэн очоод байшин баръя л даа. Болдог л юм байна. Говийн их дархан газар, Бага дархан цаазат газар, Говь гурван сайхан, Хан хэнтийн дархан цаазат газар гээд хаа дуртай газраа хууль зөрчөөд байшин барьчихъя л даа. Дараа нь Их хурлын тогтоолоор гаргачихдаг л юм байна. Ийм жишиг бий болж байгаа байхгүй юу. Монгол Улсад ийм жишиг тогтоож ерөөсөө болохгүй.

Нөгөөтэйгүүр урт нэртэй хууль гээд л яриад байна. Урт нэртэй хуулийг бүрэн хэрэгжүүлнэ гэчихээд өнөөдөр Уул уурхайн сайд Д.Ганхуяг тэргүүтэй хүмүүс Урт нэртэй хуулийг өөрчлөөд Алтны худалдан авах хуультай оруулаад ирж байгаа байхгүй юу. Ийм л үйл ажиллагаа явагдаж байна. Гарсан хууль тогтоолоо яаж хэрэгжүүлэх үү гэхээсээ илүүтэйгээр яаж дараагийн шатны луйвраа хийх үү гэсэн бодлого барьж байна.

Уул уурхайн ард олигархиуд байна гээд байгаа. Үүнийг яаж батлах вэ?

Ойлгомжтой шүү дээ. Монголын 100 саятны жагсаалт гарсан. Тэр жагсаалтыг харахад ихэвчлэн уул уурхайгаас угшилтай хүмүүс байна. Хэн гэдэг нь огт мэдэгдэхгүй, нийгэмд бүтээсэн зүйлгүй, хаана явж байгаа нь мэдэгдэхгүй нөхдүүд ч байна. Энэ хүмүүс асар богино хугацаанд хаанаас ийм их мөнгө, үл хөдлөх хөрөнгийг бий болгов. Монголд үйлдвэрлэл, ажлын байр байна уу? Уул уурхайд ажиллаж байгаа хэдэн нөхдүүдийг л ажлын байраар хангачихлаа, ажилтай болгочихлоо гэж ярьж байгаа байхгүй юу. Монголын нийт хүн амын цөөхөн буюу 6-8-хан хувь нь л асар их хөрөнгөжсөн байгаа юм. Энэ хүмүүс юунаас хөрөнгөжөөд байгаа юм. Энэ бол задлан шинжилж, дүгнэх том асуудал.

Бид одоо л дураараа дургиад, дунд чөмгөөрөө жиргээд байгаа хэдэн нөхөдтэй тооцоо хийж чадахгүй бол бид ярьсаар байгаад африкийн араас орно. Баялаг нь дууссан энэ үед бид Голланд өвчнөөр эдгэшгүйгээр өвчлөгдсөн юм байна гэдгээ ойлгоно. Монголын ард түмэн төр засаг сайтай даа амьдраад байгаа юм биш. Өөрсдийн хүч чадлаараа амьдарч байгаа юм. Ард түмэн бусад орны иргэд шиг сайн сайхан амьдрах боломжийг төр хангаж өгөхгүй байна. Хэдхэн хүн л сайн сайхан амьдарч байна.

Та түрүүн хэлсэн. Иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөллүүдэд рекетчин, шантаажчингууд элдэв нэр хоч өгдөг, шоронд хийдэг, дарамталдаг гэж. Рекетчин, шантаажчингууд гэж яг хэнийг хэлээд байна вэ?

Рекетчин, шантаажчин гэдэг чинь захиалгаар нийтлэл бичдэг, захиалгаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр юм цацаад байгаа, нийтлэлч гэж өөрийгөө нэрлээд байгаа Баабар ч юм уу, Оюутолгойд монголын ард түмнийг төлөөлөн сууж байгаа ТУЗ-ын монгол талын гишүүд ч юм уу, эсвэл сонгуулиар ард түмэнтэйгээ амь нэг шүү гэж гарч ирсэн Ерөнхийлөгч ч юм уу, УИХ дотор орчихсон нөхдүүд ч юм уу үүнийг ялгаж салгах ёстой байхгүй юу.

Ингэхэд Гал үндэстэн холбооны Ц.Мөнхбаяр тэргүүтэй хэсэг бүлэг нөхөд буун дуу гаргаж тэмцлээ илэрхийлсэн. Ялгаагүй байгаль орчны чиглэлээр тэмцдэг хүний хувьд болсон үйл явцыг яаж харсан бэ?

Ц.Мөнхбаяр Засгийн газрын хэвлэл мэдээллийн албаны дарга Мөнхтөр рүү утасдаж “Бид нар буутай орлоо. Энэ хуулийг бид яасан ч батлуулахгүй” гэдгээ хэлсэн байдаг. Тэгэхээр энэ бол зандалчлах биш, хэн нэгэн рүү хандсангүй. Энэ хүн сануулга өгөх гэсэн. Яагаад сануулга өгсөн гэхээр энэ хугацаанд маш олон мэдэгдэл, шаардлагыг Засгийн газарт хүргүүлсэн байдаг. Ийм санал байна, энэ хуулийг хэрэгжүүлэх ийм боломж байна, энэ хуулиа хэрэгжүүлээч ээ гэсэн маш олон саналыг холбогдох хүмүүст өгсөн байдаг. Үгийг нь сонссонгүй шүү дээ. Эцсийн хэлбэр бол энэ. Хэрэв энэ хууль батлагдах юм бол дараагийн удаа хөдөөгийн малчид ус, бэлчээрээ хамгаалаад буутай нь буугаа, жадтай нь жадаа бариад босно. Тэр үед бүгдийг нь шоронд хийх үү гэдэг асуудал гарч ирнэ. Тэмцлийн олон хэлбэрүүд байна. Мэдэгдэл өгч болно, шаардлага өгч болно, суулт хийж болно, өлсгөлөн зарлаж болно зэрэг бүх аргуудыг хэрэглэж болно. Гэхдээ сохорсон, дүлий төрд үүнээс өөр ямар арга хэрэглэх ёстой юм бэ.

Байгаль орчны чиглэлээр тэмцдэг, уриалдаг Иргэний нийгмийн байгууллага, ТББ, иргэд их цөөн байна гэж харагдаад байна?

Байгаль орчны чиглэлээр тэмцдэг хүн байх ёстой гэсэн томъёо байх ёсгүй юм. Хүн бүр тэмцэгч байх ёстой. Монгол Улсын Үндсэн хуулинд байгаа. Монгол Улсын иргэн бол байгалиа хамгаалах журамт үүрэгтэй. Тэгэхээр хүн бүр байгаль хамгаалагч байх ёстой. Түүнээс биш үүнийг хэсэг нөхдөөр төлөөлүүлчихээд ард нь гараа эвхээд сууж болохгүй. Энэ бол гэмт хэрэг. Та болоод таны эргэн тойронд байгаа бүх хүн тэмцэх ёстой. Тэмцэж байгаа хүмүүсийг хараад эд нар яаж байна гээд шүүмжлэгчийн байр сууринаас хандаж байгаа хүн Үндсэн хуулиар олгогдсон үүргээ биелүүлдэггүй, хариуцлагагүй ажиллагаа юм. Тэгэхээр Монгол Улсын язгуур эрх ашиг, тусгаар тогтнол, бүрэн бүтэн байдал, Монгол Улс орших уу, эс орших уу гэдэг нь ерөөсөө л газар нутагтай холбоотой. Энэ газар нутгийн төлөө хүн бүр тэмцэх ёстой. Хяналтгүй байх нь ард түмэнд ашигтай юу, төрд байгаа хэсэг бүлэг хүмүүст ашигтай юу? Хяналтгүй байх нь дураараа дургихсдад л хэрэгтэй.

Богд уулыг дархан цаазат хэвээр нь байлгахын төлөө, Туул гол дагуу бар, цэнгээний газар бариулахгүйн төлөө цаашид хэрхэн, яаж тэмцэх вэ?

Туул гол гэдэг бол Улаанбаатарчууд та бидний амьдрах амьдралын баталгаа. Бид энэ голоо нүдний цөцгий мэт хайрлах ёстой. Тэгэхээр Улаанбаатарчууд бид Туул гол дагуу бар, цэнгээний газрын зориулалтаар хууль бусаар олгогдож байгаа 17 газрыг шууд таслан зогсоохын төлөө нэгдэх хэрэгтэй байна. Өөрөөр хэлбэл иргэн та гэртээ зурагтын удирдлага бариад, эсвэл сонин уншаад бухимдаад суух биш, хүн бүр энэ асуудлууд дээр үгээ хэлдэг, эвлэлдэж чаддаг байх хэрэгтэй байна.

Эх сурвалж: www.aravt.mn