Зүрх сэтгэлийг гэгэлзүүлсэн
Зүүн уулын согоорхуу
Зүйргүй хөөрхөн бүсгүй вэ хө..."хэмээн зөөлөн аялах энэ л дуучны хоолойн цар хүрээг үеийнх нь уран бүтээлчид төдийгүй ахмад үеийнхэн ч биширдэг юм билээ. Сэтгэлийнхээ гүнээс намуухан аялах түүний дуулсан дуу бүхэн нь олны хүртээл болж, зохиолын дуучдын дунд өөрийн гэсэн байр сууриа аль хэдийнэ эзэлжээ. Энэ хүнийг Очирваань холбооны уран бүтээлч Ганбатын Машбат гэдэг.

-Таны төрж өссөн нутгаас яриагаа эхлэх үү?

-Би Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын уугуул. Машбат гэж яривал миний намтар түүх их бага л даа. Харин манай Хужиртыхан гэж яривал бидний яриа мөд дуусахгүй байх. Монгол хүнд нэг нандин чанар байдаг. Тэр нь нутаг орныхоо түү хээс эхлээд, алдартнуудынхаа тухай нэг нэгэндээ ярьдаг сайн талтай. Үүнийг зарим нь дов жалганы үзэл гаргалаа гэж ойлгодог л доо. Гэвч үнэн чанартаа энэ бол аман яриагаараа бие биедээ орон нутгийнхаа түүхийг л улбаалан үлдээж байгаа нэг жишээ шүү дээ.

-Өөрийг чинь их хожуу дуучин болох гараагаа эхэлсэн гэж сонссон. Энэ үнэн үү?
-Үнэн. Би цэргийн алба хааж ирээд Хөгжим бүжгийн коллежид орсон. Гэхдээ дуучин болох хоолойны цар хүрээ байсан л юм байлгүй дээ. Сургуульд орохоос өмнө манай нутгийнхан намайг дуулуулах дуртай байсан. Гэхдээ би өөрийгөө дуучин болно гэж огт боддоггүй байлаа.

-Тэгээд яаж яваад сургуульд орчихсон юм бэ?
-Миний авга эгч урлагт их элэгтэй хүн байдаг юм. Хөдөө манайд очиж амрахаараа “Энэ хүүхдийг нэг дуучин болгочих юмсан” гэж их ярина. Тэгээд цэргээс халагдсан жил хөөцөлдөж байгаад хүчээр шахуу сургуульд оруулчихсан . Сургуулиа төгсөөд Бүх цэргийн дуу бүжгийн чуулгад дууч наар орсон доо.

-Ажлаа хаяад малчин болох гээд явчихсан гэж сонсч байсан. Нэг хэсэг мал малласан уу?
-Чуулгад ажиллаж байхад аав минь бурхан болсон. Ээж хэдэн малтайгаа уулын мухарт ган цаараа байгаа гэж бодо- хоор сэтгэл тогтож өгдөггүй. Ба раг л шөнө бүхэн нойргүй хононо. Ээж минь одоо яаж байгаа бол гээд бодохоор л сэтгэлд нулимс торох шиг санагддаг байсан. Тэгээд нэг өдөр өөрөө өөртэйгөө ярьж байгаад шийдвэр гаргаад хөдөө явчихсан.

-Тэгээд хэр их удаж байж ирсэн бэ?
-Цаг хугацаа хүний сэтгэлийг эмчилдэг хойно ээжийн минь сэтгэл санаа арай дээр болсон. Жил орчим мал маллаж байгаад ирээд Очирваань холбоонд уран бүтээлчээр орсон. Өнөөг хүртэл уран бүтээлээ хийгээд л явж байна даа.

-Уран бүтээлийн абшиг хүртсэн анхны тайз гэвэл ямар байгууллагын тайзыг нэрлэх вэ?
-Тангаргийн баяраар шинэ цэрэг анх дуу дуулж байлаа шүү дээ. Тэр л миний анхны тайз байх. Дараа нь халагдаж очоод сумынхаа тайзан дээр дуулсан даа. Манай сумд урлагийн их наадам болсон юм. Тэгээд багаа төлөөлж би орлоо. Гэтэл хоёр дахь шатанд хөгжимтэйгөө нийлж өгөхгүй хадуураад шүүгчдээс муу оноо авсан юм. Гэтэл манай сумынхан орилолдож, зарим нь хүсэлт гаргаж шүүгчдэд өгсөн гэсэн. Тэгээд тусгай байрын шагнал хүртэж байсан.

-Өөрийг чинь Завханы гэж алдаршсан МУГЖ С.Батсүхийн хүү гэж сонссон?
-МУГЖ С.Батсүх ах миний аав биш. Би чинь Өвархангайн Ганбат гэдэг хүний хүү. Харин хүүхэд ахуй цагаасаа л С.Батсүх ахын дуунуудыг сонсдог байсан, уран бүтээлийнх нь дүү гэвэл онох байх. Тиймээс ч дотроо багшаа гэж бодож явдаг. Мэргэжлийн багш гэвэл МУГЖ Ч.Туул гэж гайхалтай хүн бий. Миний дуулж буй бүх л уран бүтээлд С.Батсүх ах заавар зөвлөгөө өгч өнөөг хүртэл зүг чигийг минь зааж яваа хүн. Ер нь уран бүтээлч хүн тэр дундаа шинээр гарч ирж байгаа дуучинд заа вал нэг нөмөр түшиг байх ёстой юм шиг санагддаг. Миний хувьд тэр хүн нь С.Батсүх ах.

-Урын сандаа хэчнээн дуутай вэ?
-Өөрийн бие даа сан уран бүтээл гээд нэрлэх “Шувууд буцсан намар”, “Хүрээ хээнцэр бүсгүй”, “Зүүдний бүс гүй” гэх мэт 10 гаруй дуу бий. Удахгүй цомог гаргах санаа байна.

-Дуучин болох зам хэцүү юм шиг санагддаг. Өөрөө юу гэж бодож байна вэ?
-Дуучин болох гээд л үзээд байна. Ард түмэнд уран бүтээлээ хүргэх гэж зүтгэж л явна. Дуучин гэдэг алдрыг ард түмэн өгдөг. Мэдээж ямар ч ажил амаргүй шүү дээ. Тэр дундаа дуучин хүний хувь тавилан чамгүй их хөдөлмөр, хүч шаарддаг. Би өөрийгөө дуучин болчихсон гэж боддоггүй. Нэг удаа П.Адарсүрэн “Ах нь дуучин биш дуу дуулдаг л хүн” гэж хэлж байсан гэдэг. Тийм аугаа хүн тэгж хэлж байхад би өөрийгөө дуучин гэж хэлбэл алдас болох байлгүй.

-Танай удам дуучин- тай юу?
-Миний өвөө сайхан дуулдаг хүн байсан. Аав минь ч ялгаагүй уртын дууг гайхалтай дуулдаг. Өвөрхангай аймгийн уртын дууны уралдаанд хоёр түрүүлсэн хүн. Хотоос дуучин болооч гэж урилга ирэхэд нь малаа маллана гээд яваагүй юм гэнэ лээ. Аав минь моринд их хорхойтой. Адуу л гэвэл хамаг юмаа мартчихдаг хүн байсан. Тиймээс дуучин болъё гэж боддоггүй байсан юм байлгүй.

-Өөрөө хурдан морины хүүхэд байсан гэсэн үг үү. Ер нь моринд хэр хорхойтой вэ?
-Миний аав алдарт уяачийн болзол хангачихсан, аймаг сумын наадамд олон айраг, түрүү авсан хүн. Мэдээж хүүхэд байхдаа олон жил хурдан морь унасан. Өөрөө ч морь уяж үзсэн. Гэхдээ манай ах надаас хамаагүй илүү морь таньдаг юм билээ.

-Дуучин хүн уяхан байдаг гэж ярьдаг. Үүнтэй санал нийлэх үү?
-Би их уяхан. Ямар нэгэн зүйл болоход л сэтгэлээс нэг юм огшоод ирдэг. Бэлэн нулимстай. Кино үзсэн ч уйлж суудаг.

-Аав, ээжийнхээ ачийг хариулж чадсан гэж боддог уу?
-Өдий болтол хариулж чадаагүй л явна. Аавдаа зориулж хоёр ч уран бүтээл хийсэн. Одоо ээждээ зориулж нэг дуу хийж байгаа. Ер нь ээж, аавынхаа тухай бодохоор ачийг нь хариулж чадаагүй яваадаа жаахан харамсдаг.

-Уран бүтээлийн ивээн тэтгэгч бий юу?
-Ер нь л бор зүрхээрээ зүтгэнэ дээ. Өөрөө энэ тэнд урилгаар дуулаад хэдэн төгрөг авахаараа дараагийнхаа уран бүтээлд зориулах гэх мэт. Гэхдээ тодорхой хэмжээгээр туслаж дэмждэг хүн байгаа.

-Өөрийг чинь П.Адарсүрэнгийн шүтэн бишрэгч гэж сонссон юм байна?
-Энэ сайхан уран бүтээлчийг монголын ард түмэн бүгд л хүндэлдэг. Хэдэн үе дамжаад дууг нь сонсч байна. П.Адарсүрэн ах хүссэн хүсээгүй шүтүүлэх уран бүтээл хийчихсэн хүн. Тэгээд ч уран бүтээлээс гадна өөрийнх нь хувийн зан чанар гайхамшигтай үлгэр жишээ байсан гэж зарим уран бүтээлчид ярьдаг.

-Ямар зүйлээр гоёх дуртай вэ?
-Эд, хэрэглэл гэхээсээ илүүтэйгээр сэтгэлээрээ л гоёдог доо. Хүн дотроосоо л сайхан харагдах ёстой. Тэгж чадвал гаднаасаа сайхан харагдана. Хүний сэтгэлд хар толбо байж болохгүй л гэж боддог шүү дээ. Тэр ч утгаараа би аль болох хүнтэй эвсэг, найз байхыг хичээдэг.

-Хувийн амьдралаа танилцуулаач?
-Эхнэр, хүүтэйгээ телевизэд амьдарч байна. Энгийн л нэг сайхан айл. Манайх чинь сэтгэлээр баян гэр бүл шүү дээ.

-Сүүлийн үед дуучид өөрсдөө дууны үг бичдэг болсон. Өөрөө шүлэг оролдох уу?
-Ёстой тийм юм байхгүй. Яруу найрагч гэдэг тусдаа төрдөг авьяас, билэгтэй хүмүүс байдаг байх. Миний хувьд өөдтэй сэдэв, санаа ч олж чадахгүй юм билээ.

-Өөрөө хүмүүнлэгийн ажилд нэлээн оролцдог санагдах юм. Энэ талаараа?
-Би санаачлаад энэ эмзэг давхаргын гэр бүл, ийм өвчтэй хүнд туслая гэсэн юм гаргаж байгаагүй. Харин ямар нэгэн хандивын тоглолтод бол очиж дуулдаг. Гаднын оронд эмчилгээ хийлгэх гэж байгаа хүний мөнгө санхүүд дэм болж чадахгүй ч өөрийнхөө чаддагаар туслах нь зөв шүү дээ. Надад ч буян болно биз. Тиймээс сэтгэлээсээ л дэм болъё гэж боддог.

-Дуучдад өөрийн гэ сэн тодорхой ханш байдаг гэж сонссон. Өөрөө нэг дууг ямар үнэтэй дуулдаг вэ?
-Ер нь уран бүтээлч хүнд тодорхой хэмжээний ханш байх хэрэгтэй. Заавал шинэ жил дөхөөд ирэхээр дуучид өндөр үнэ хэлээд дуулаад байдаггүй. Би ч гэсэн ямар нэгэн томоохон хүлээн авалт дээр тодорхой үнэ ханшаар дуулж өгдөг.

-“Хүрээ хээнцэр бүсгүй” дууны чинь клипэнд лам хүүхэн эргүүлээд байгаа харагддаг. Зохиолоороо юуг харуулахыг хүссэн юм бэ?
-Хүн бүр өөр өөрийнхөөрөө ойлгох хэрэгтэй л дээ. Миний бодлоор хүн бүрт л зүрх сэтгэл байдаг шүү дээ. Лам болохоороо л дурлах эрхгүй амьдрана гэж байхгүй биз дээ. Тэгээд ч хүрээ хүүхнүүд үеийн үед сайхнаараа гайхуулж ирсэн хүмүүс. Манай дээр үеийн уран сайхны кинонууд дээр ч анзаарагддаг биз дээ.

-Сүүлийн асуулт, таныхаар хөгжим гэж юу вэ?
-Мэдэрхүйн хэл. Хөгжим бол дэлхийн аль ч оронд ор- чуулагддаггүй шууд ойлголцдог том урлаг шүү дээ. Хэрвээ ая, дан гэж байхгүй бол дуу бүтэхгүй. Тиймээс дуучин ч байхгүй. Ер нь дууны урлагийн гол язгуур нь хөгжим.

В.НЭРГҮЙ