Дэлхийн тэргүүлэх их сургуу­лиуд эрдэмтэн, судлаач, суралцагчдынхаа шинэ санаа, судалгааны

 ажлын үр дүнд тү­шиглэн инновацийг идэвхжүүлэхэд оролцож, зарим тохиолдолд томхон компанийг бойжуулан гаргаж  улсынхаа эдийн засгийн хөгжилд  бодит хувь нэмэр оруулдаг туршлага байдаг. Эрдэм шинжилгээний байгууллагад бий болсон шинэ мэдлэг буюу аж үйлдвэрийн өмчийг тухайн салбарт нь дамжуулахдаа тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж буй компанид лицензийн гэрээ буюу тусгай зөвшөөрлөөр эзэмшүүлэх, эсвэл цоо шинэ гарааны компани байгуулан 2-3 жилийн хугацаанд бойжуулж гаргадаг аж. Тэг­вэл манайд МУИС, ШУТИС зэрэг улсын тэргүүлэх их сургуулиуд “Оюуны өмчийн бодлого”-той болж дэргэдээ оюуны өмчийн бүхий л харилцааг хариуцан ажиллах технологи дам­жуулах бүтцийг байгуулж, гарааны ком­пани бий болгон эрдэмтэн, судлаач, суралцагч­дын шинэ санааг бизнес болгох чиг­лэлд анхаарч ажиллаж буй. Үүний эхлэлийг МУИС-д тавьж, Технологи дам­жуулах төвийг 2011 онд байгуулжээ. Тэгвэл МУИС-ийн Мэдээллийн технологийн сургуулийн захирал Ч.Лодойравсал болон, МУИС-ийн Технологи дамжуулах төвийн мэргэжилтэн Д.Батхуяг нартай их сургуулийг түшиглэн “Технологи дамжуулах төв” байгуулах боломжийн талаар ярилцлаа.

-Манай их дээд сургуулиуд өөрийгөө санхүүжүүлдэг боло­х талаар сүүлийн хэдэн жил ярьж байна. Тэгвэл энэ ажлын эхлэлийг танай сургууль тавилаа. Энэ талаараа тодруулна уу?

Ч.Лодойравсал: Их  сургууль ашгийн бус байгууллага, ашиг олохын төлөө үйл ажиллагаа явуулах эрхгүй. Зарим үйл ажиллагаа нь хэдийгээр бор­луу­лалт хийгээд мөнгө олж байгаа юм шиг боловч энэ орлогоо дараа, дараагийн судалгаандаа зарцуулдаг, ашиг хуваарилдаггүй гэдгээрээ ашгийн бус байгууллага. Гэхдээ дэргэдээ “старт ап” буюу га­раа­ны ком­па­ни байгуулах оролдлого хийж бай­сан тохиолдол олон бий. Жишээлбэл, МУИС-д “Уником” хэмээх анхны бизнес төвийг 1994 онд нээгээд 1995 онд хааж бай­лаа. 1997 онд сэргээн ажиллуулаад тухайн үедээ орлого ихэсч, ашиг олж эхэлсэн ч захиргааны зүгээс шахалт үзүүлж, асуудал үүсч хаагд­сан байдаг. Тэгэхээр нь голлох хүмүүс нь компани болоод га­раад явчихсан байх жишээтэй. Харин Инновацын тухай хуулийг өнгөр­сөн онд баталснаар их сургууль дэргэдээ “старт ап” компани бай­гуулах боломж нь нээгдлээ. Гэхдээ их сургуулийн багш, судлаачид, ком­пани, бизнесийн байгууллагуудтай хувиараа тохирч судалгааны  болон бусад ажлыг нь гэрээгээр хийж өгч байгаа. Ийм тохиолдолд сургуулийн өмч биш болохоор том хүрээнд харж чадахгүй байна. Үндэсний Хөгжил Шинэтгэлийн Хороо буюу өнөөгийн Эдийн засгийн хөгжлийн яамны захиалгаар АХБ санхүүжүүлж “Их сургууль–Аж үйлдвэрийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх нь” сэдэвт судалгааны ажил хийгдсэн юм. Энэ ажлын зөвлөмжийн дагуу МУИС-д 2011 онд дэд захирал Ч.Ганзоригийн санаачлагаар Технологи дамжуулах төвийг ОУ-ын туршлагыг судлан, дэлхийд тэргүүлэх MIT сургуулийн жишгийг баримтлан байгуул­сан.

Д.Батхуяг: Их сургуулийн хөгжлийн чиг хандлагыг авч үзвэл олон улсад их сур­гуулийн 2 үндсэн чиг үүрэг болох сургалт, судалгаан дээр антрепренер тогтолцоо, инновацийг идэвхжүүлэх 3 дахь үүрэг нэмэгдсэн. Тухайлбал, “Хар­вард”, “Стенфорд”, “MIT”, Токио­гийн их сургууль гэх мэт олон дэлхийн шилдэг их сургуулиуд бий болгосон шинэ мэдлэгээ буюу технологио үйлдвэрлэл үйлчилгээнд нэвтрүүлж, зарим тохиолдолд дэргэдээсээ том том бизнесийг өндийлгөж гаргадаг туршлага бий. Дээрх том сургуулиудын амжилтын нууц нь оюуны өмч, түүнийг бүтээгчдийг үнэлж, тэдгээрт түшиглэн шинэ технологи, шинэ бүтээгдэхүүн, шинэ зах зээлийг бий болгож чадаж байгаад оршдог. Гэтэл манайд энэ оюуны өмчийг үнэлдэг, тодорхойлдог бодлого байх­гүй.Тиймээс МУИС-ийн оюуны өмч гэж юуг ойлгох, түүнийг хэрхэн бүртгэх, хамгаалах, унэлэх, ашиглах тухайлбал, аль хэсгийг үнэгүй түгээх, алийг нь үнэлэх, сургуулиас төрөх гарааны  компанийг хэрхэн дэмжих зэргийг тодорхой болгохын тулд МУИС-ийн Оюуны өмчийн бодло­го, Технологи дамжуулах журмыг батлан гаргасан. Бусад улсын их сургуулиудын хувьд ШУТИС Оюуны өмчийн бодлогоо батлан гаргаад Технологи дамжуулах журмаа боловсруулахаар ажиллаж байгаа бол ЭМШУИС өөрийн Оюуны өмчийн бодлогоо боловсруулан гаргахаар дэс дараатай ажил­лаж байна. Их сургууль гарааны ком­пани байгуулж ажиллаад орлого олоод санхүүжилтээ бүрдүүлэх нь гэж ойлговол энэ өрөөсгөл юм. Их сургуулийн старт-ап компани гэхээр сургууль өөрөө компани байгуулж, эсвэл ихэнх хувийг эзэмших ёстой гэсэн буруу ойлголт яваад байгаа. Уг нь их сургуульд бий болсон шинэ мэдлэг, технологийг авч зах зээлд өрсөлдөхөөр аль нэг салбарт орж байгаа гарааны компанийг хамруулж, өргөн хүрээгээр ойлгодог, Өөрөөр хэлбэл оюуны өмч буюу их сургуульд боловсруулсан мэдлэгийг  бизнесийн байгууллагад  тодорхой хэс­гийг нь худалдана гэсэн үг.  Жи­шээл­бэл, ЭМШУИС дээр хавдарын эсийг дарангуйлдаг эм бий болголоо гэхэд үүнийг туршиж, зах зээлд нэвтрүүлэх гарааны компани, эсвэл үйл ажиллагаа явуулж байгаа аль нэг компанид лицензээр ашиглуулна. Тэнд шинэ эмийг сонирхсон хөрөнгө оруулагчид ороод ирнэ. Компани өөрөө үйлдвэрлэл, борлуулалт, маркетинг гэх мэт үйл ажил­лагааны бүх зардлаа, учирч болох эрсдлийг бүгдийг даадаг. Харин их сургууль тухайн компани ашиг олохоос үл хамаарч борлуулал­тын орлогын тодорхой хувийг лицензийн төлбөр буюу роялти хэлбэрээр авдаг байх жишээтэй. Яг ийм мая­гаар өөрийн бий болгосон шинэ мэдлэг, технологи нь шинэ гарааны компанийг бий болгож байвал га­рааны компани төрлөө гэж хэлдэг. Зарим тохиолдолд дэргэдээ тухайн компаниа бойжуулж, үйл ажиллагаа нь тогтвор­жоод ирэхээр тодорхой хувийг худал­даж зарлагаа үүнээс нөхөж авдаг. Түүнээс биш их сургууль компани байгуулж түүнээсээ ашиг олно гэсэн үг биш юм.

-Их сургуулиудад байгаа судалгааны ажил буюу бизнес болох бололцоотой төсөл хэр олон байгаа вэ?

Ч.Л: МУИС, ШУТИС, ЭМШУИС дээр хийж байсан судалгаа өөр өөрийн гэсэн онцлогтой. Жишээ нь, МУИС-д олон улсын хамтарсан төсөл, ШУТИС-д гэрээт ажил, ХААИС, ЭМШУИС хоёрт улсын захиал­гат судалгаа давамгайлж байх жишээтэй. Тэгэхээр үүнийг харгалзан тухайн их сургуулийн технологи дамжуулах, инновацийн бодлого боловсруулагдах байх. Сургууль бүрт биз­нест нэвтрүүлэх боломжтой судалгааны чиглэлүүд бий. Ялангуяа сүүлийн үеийн залуу судлаачдын хувьд энэ чиглэ­лийг ойлгож, хамтарч ажиллах нээлт­тэй болсон.

Д.Б: Бизнес болох бололцоотой төслүүд буюу их сургуульд бий болсон шинэ мэдлэг, технологи яагаад аж үйлдвэрт нэвтрэхгүй байгаа нь хөрөнгө оруулалтын боломжоос эхлээд олон хүчин зүйлээс хамаатай. Гэвч хамгийн энгийн нь бөгөөд гол зүйл нь болох улсын инновацийн тогтолцооны соёл, ялангуяа технологи дамжуулах соёл үгүйлэгдэж байна. Маш энгийнээр хэлбэл хө­рөнгө оруулагч, тухайн сургууль, зохион бүтээгч гэх мэт оролцогч талууд ямар эрх, үүрэгтэй гэдгийг нь тодорхой бол­гох ёстой. Үүний тулд бүх талууд нэг хэлээр ярьж, нэг соёлоор харилцаж, хамтарч ажиллавал төсөл амжилттай хэрэгжих үндэс болно. Үүнд их сургууль, томоохон компаниуд дээрх технологи дамжуулах төвүүд үүрэгтэй оролцох хэрэгтэй байна. Энэ бүх төв нэг соёлтой болж, үндэсний хэмжээний нэг сис­темтэй болчихвол манайд инновацын том соёл тогтоно.

-Их сургуулиудад шинэ санаа­ нэвтрүүлж, гарааны ком­па­ни байгуулж, үүнийгээ бизнес болгох чадамж хэр байна вэ. Нөгөө  талаас үүний эхлэл хөрөнгийг хэр­хэн олох вэ?

Д.Б: Өмнө нь их сургуулиуд төсвийн санхүүжилтээр бий болгосон, магадгүй нутагшуулж зүгшрүүлсэн технологио эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах боломжгүй байсан. Иймд ямар нэг шийдэл, технологи боловсруулсаны дараа түүнд эргэх холбоо үүсгэх сонирхолгүй байв. Энэ нь аж үйлдвэрийнхнийг буюу хувийн салбарыг хувь хүнтэй яриад тухайн технологийн ажлаа шийдүүлдэг соёл суулгасан. Гэтэл тухайн технологийг шинэчилье гэхээр тэр хүн нь олдохгүй байх жишээтэй. Ингэхээр залгамж холбоо байхгүй болчихсон байгаа юм. Энэ нь манай инженерүүд чадваргүй гэх нэр хаягийг зүүлгэх болсон. Тэг­вэл одоо Инновацын тухай хуулиар энэ байдлыг өөрчилж их сургууль өөрийн бий болгосон оюуны өмч буюу шинэ технологио хариуцах боломж бүрдэж байгаа юм. Иймд боломж байна гэсэн үг. Одоо монгол инженерүүд нэгдэж нэгдсэн зохион байгуулалттайгаар зөвхөн Монголдоо биш дэлхийн тав­цанд гарах ёстой. Гэхдээ одоогоор энэ чиглэлд төрийн манлайлал сайн байгаа бол хувийн хэвшил талаасаа оролцоо маш муу байна. Аливаа улсад энэ соёл байна уу, үгүй юү гэдгийг жилд шинээр оюу­ны өмчийн эрхийн хамгаалалт хийлгэхээр мэдүүлж байгаа мэдүүлэг, хамгаалсан оюуны өмчийг ашиглуулах лицензийн гэрээний тооноос харж болдог. Манайд өмнө нь жилд 200 орчим мэдүүлэг өгдөг байсан бол, сүүлийн 2-3 жилд энэ тоо нь 300 дөхөж байгаа. Лицензийн гэрээ хийсэн тохиолдол гарын 5-н хуруунд багтана. Тэгвэл Хятад улс өнөөдөр оюуны өмчийн мэдүүлгийн тоогоор дэлхийд тэргүүлэгч буюу жилд 650 мянган па­тент мэдүүлдэг. Батлагдсан патентын тоо саяар хэмжигддэг бол манайд өнөөдөр энэ тоо 4000 орчим байна. Энэ бол маш бага тоо. Нөгөө талаас судлаач, зохион бүтээгчдэд маш том боломж байгааг харуулж байгаа юм. Манайхан үүнд анхаарал хандуулах хэрэгтэй.

Ч.Л: Судлаачид нэг технологи, шинэ санаа боловсруулж гаргалаа гэж бодъё. Үүнийг хувийн хэвшлийнхэн авч хэрэглэх ёстой. Гэтэл хувийн хэвш­лийнхэн үүнийг үнэлж чадахгүй болчихдог. Судлаач маань насаараа хийсэн судалгаа гэж бодохоор их өндөрөөр үнэлэмээр байдаг. Гэтэл компани шууд тийм их хөрөнгө оруулалт хийгээд үүнийгээ бизнес болгож чадах эсэх нь тодорхойгүй, зарим тохиолдолд ашиггүй болчих тул багаар үнэлмээр байдаг.  Хэрхэн хамтрах, оюуны өмчийн асуудлаа хэрхэн шийдвэрлэх, ашгаа ямар байдлаар хүртэх нь хэн хэндээ тодорхойгүй байдаг гэсэн үг юм. Энэ бүхнийг нэгдсэн системд оруу­лах үүрэг Технологи дамуулах төвд ирэх юм. Судлаач бол судалгаа­ны ажлаа хийнэ. Харин Их сургуулийн технологи дамжуулах төв нь тухайн судлаачийн өмнөөс бүх эрсдлийг нь үүрч, менежментийг нь хийж, бизне­сийн байгууллагатай хэлэлцэж хэрхэн хамтарч ажиллахаа шийдэх юм. Өөрөөр хэлбэл бизнес эрхлэгч, нөгөө талаас судлаач хоёрыг холбох гүүр нь Тех­но­л­оги дамжуулах төв болно. Бас нэг асуудал нь ижил төстэй судалгаа хийж байгаа хүмүүс санаагаа алдахаас айгаад хоорондоо хамтрах сонирхолгүй. Харин оюуны өмчийн асуудлыг нь сайн шийдвэрлэснээр хамтрахаас өмнөх өөр өөрсдийн санааг баталгаажуулснаар цаашдын хамтарсан судалгаа, боловсруулалт хийж үр дүнтэй байх бололцоо нээгдэнэ. Технологи дамжуулах төв үүнийг зохицуулж өгөх жишээтэй. Өөр нэг асуудал нь оюуны өмчийг үнэ­лээд хөрөнгө оруулалт олох боломжгүй байгаад байгаа.

-Манай улсын эрдэмтэд, судлаач­дад дэлхийн хэмжээнд өрсөлдөхүйц санаа гаргах бо­ломж, чадамж нь хэр байна вэ?

Ч.Л: Технологийн салбарын эрдэмтэд эдийн засгийн эргэлтэд орох технологи гаргаж ирэх ёстой. Харин манайд энэ соёл одоо­гоор төлөвшөөгүй байна. Хэдий эрдэмтдээс судалгааны үр дүн гарч байгаа ч үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх хэмжээнд очсон нь цөөн. Цаашид үүнд түлхүү анхаарч судлаачдын хүчийг нэгтгэж чадвал боломж, чадамж нь бол хангалттай бий гэж үздэг.

Д.Б: Хуучин шинэ бүтээл оновчтой санал (ШБОС)-ыг бүртгэдэг, үнэлдэг, нэвтрүүлдэг, урамшуулдаг системтэй, тогтсон соёлтой байсан. Энгийнээр ши­нэ бүтээл оновчтой саналыг боловсруулж, нэвт­рүүл­сэн хүнд тухайн технологийг ашигласнаар хэмнэсэн хэмнэлтээс улс тодорхой хувийг олгодог байсан юм. Энэ тогтолцоог өнөөгийн зах зээлийн нийгмийн шаардлагад нийцүүлэн өөрчилж авч үлдэж чадаагүй нь бидний нэг том алдаа. Оюуны өмчийн соёлыг бүрдүүлвэл бидэнд  нөөц боломж бий.

-Судалгаанд төрөөс тухайн жилийн төсвийнхөө хоёр хувийг өгөх ёстой гэж заасан байдаг. Тэгвэл бодит байдал дээрээ судалгаанд зарцуулж байгаа санхүүжилт хэр хангалттай байна вэ?

Ч.Л: Судалгаанд зарцуулдаг мөнгө маш бага. Төсвийн хоёр хувь гэсэн ч ердөө 0.15 хувь байна. Нэг судалгаа хийгээд зах зээлийн эргэлтэд орох хүртэл хэд хэдэн үе шат дамжиж, их хугацаа ордог. Гэтэл судалгааны санжүүжилтийг эхийг нь эцээхгүй, тугалыг нь тураахгүй гэх зарчмаар өгөх жишээтэй. Энэ нь нэг жил тухайн судалгаанд санхүүжилт өгсөн бол дараагийн жил өөр судалгаанд өгнө гэсэн зарчим юм. Тогтвортой санхүүжилтийн систем байхгүй учир зах зээлд гарахад бэлэн болсон нь цөөхөн. Тэгэхээр эрдэмтэд маань судалгааны санхүүжилт зогсчихоор судалгааны тайлан хэлбэрт орхиж, хөрөнгө оруулалт бага шаардах өөр судалгаа хийж эхэлдэг. Манайд судалгааны санхүүжилтийг нэмэх, тасралтгүй олгодог системд шилжмээр байна. Төрөөс өөрчилнө гэж ярьж байна. Гэхдээ үүнийг аль болох үр дүнтэй хэлбэр рүү шилжүүлэх хэрэгтэй.

Д.Б: Нано болон биотехнологи хөгжүүлэхэд төсвөөс жилд 30 сая төгрөгийн санхүүжилт өгдөг үе байсан. Энүүгээр яаж тэр шинэ технологийн салбарыг хөгжүүлэх судалгаа хийх билээ. Зарим тохиолдолд мөнгө нь хүрэхгүй болохоор судлаач гадаадын эрдэмтэн рүү хандаж, хамтарч ажлаа үргэлжлүүлэхээр болдог. Ингээд жишээлбэл, Солонгос эсвэл Япон гэх мэт харилцаа сайтай талынхаа судалгааны байгууллагуудтай холбогддог. Энэ тохиолдолд оюуны өмчийн харилцаа, соёлд дадаагүй Монголын судлаачид судалгааны ажлаасаа гарах үр дүнгээ хамтрагч талдаа өгөх буюу алдахаар, өөрт ашиггүй гэрээ хийх тохиолдол олон байдаг. Гэхдээ хоёр жилийн өмнөөс манай сургууль дээр иймэрхүү байдал буурсан. Учир нь МУИС-ийн Оюуны өмчийн бодлого, технологи дамжуулах журам зэрэг баримт бичигтэй харьцуулж, дотоод бодлоготой харшлах зүйл байгаа эсэхийг харж өгдөг. МУИС-ийн Технологи дамжуулах төв дотоод, гадаадын хэд хэдэн хамтарсан судалгааны санхүүжилтын гэрээний нөхцөлийг тодорхой болгож өгсөн. Ингэхээр судлаачийг аливаа эрсдлээс хамгаалж, гарах үр ашгийг нэмэгдүүлж өгч байгаа юм.

-Технологи дамжуулах төв бий болсноор судлаачид улсаас мөнгө харахаасаа илүүтэйгээр өөрсдөө бий болгох боломжтой болох уу?

Ч.Л: Шинжлэх ухааны суурь судалгааг улс хариуцах ёстой. Үүний дараагийн санхүүжилт нь венч капитал болон  хөрөнгө оруулалтын сангууд байх ёстой. Харин зах зээлд гарахад бэлэн болсон төслийг бизнесийн байгуулагууд хөрөнгө оруулах, худалдаж авдаг зарчимтай. Мэдлэгийг технологи болгох үе шат эрсдэлтэй. Тиймээс технологийн олон төсөлд зэрэгцүүлэн урт хугацаатай санхүүжилтийг өгдөг сангууд дэлхий нийтийн жишигт байдаг. Жишээлбэл, Венч капитал сан нь технологийн олон бизнест хөрөнгө оруулалт хийдэг. 10 төсөлд 1, 1 сая ам.долларын санхүүжилт өглөө гэхэд дөрөв нь дампуурч, гурав нь үр дүн муутай, үлдсэн нь гурав нь маш ашигтай байж болно. Энэ үед ашигтай гурваасаа л нийт хөрөнгө оруулалтаа хангалттай нөхөж авах боломжтой. Технологийн бизнесийн нэг онцлог нь ашгаа өгвөл маш их өсөлттэй байдаг.

- Манай улс аль чиглэлдээ технологийн шинэчлэл хийж, дэлхий нийтэд өрсөлдөх илүү боломжтой вэ?

Д.Б: Аливаа том технологи дэлхийд гарахын тулд тухайн улсдаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Гэтэл Монголд огт байхгүй салбарын технологийг гаргаж ирнэ гэдэг хэцүү. Тиймээс дотоодынхоо бололцоог түшиглэж гараагаа эхлэж, цааш ахиулж хөгжүүлэх чухал гэж боддог. Үүнд багийн тоглолт чухал. Уул уурхайгаас олох орлогоо зөв зохистой хуваарилцах, зарцуулах чухал. Үүнд технологийн салбар буюу баялаг бүтээх салбарыг хөгжүүлэхэд анхаарах шаардлагатай Монгол орны хувьд дэлхийд ноолуур болон хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүнээр өрсөлдөх боломжтой гэж боддог. Учир нь нөөц нь бий. Ингэж туршлага хуримтлуулж чадвал сүүлийн үеийн технологийн салбарт амжилттай өрсөлдөх нөөц боломж бий болох байх. 

Ч.Л: Олон зуун жил хөгжөөд ирсэн шинжлэх ухааны салбарт бид өрсөлдөх боломжгүй. Харин харьцангуй залуу салбарт тодорхой судалгааны чиглэлүүдэд төвлөрч амдаж оролцож байж амжилт үзүүлэх бололцоотой. Технологийн үе шатыг харвал 19-р зуунд нэхмэл, сүлжмэлийн үе, 20-р зуунд автозам, гангийн үйлдвэрлэлийн үе, 21-р зуунд мэдээллийн технологийн эрин эхэлсэн. Одоо хүн төрөлхтөн дараагийн буюу нано болон биотехнологийн эрин рүү шилжих гэж байна. Тэгэхээр бид одоо мэдээллийн технологийн салбарт түлхүү анхаарч, нано болон биотехнологийн салбарын судалгааг эрчимтэй далайцтайгаар эхлүүлбэл олон улсад өрсөлдөх боломж харагдаж байна.

Мэдээллийн технологийн салбарт тодорхой алхамууд хийж эхэлсэн. Анх 2002 онд Мэдээллийн технологийн үндэсний парк байгуулсан. Энэ үед хөнгөлөлттэй ажлын байр түрээслэх нь үндсэн үйл ажиллагаа нь байлаа. Харин одоо дараагийн үе шат нь “Силикон хаус” гэж төсөл яригдаж байгаа. Энэ хүрээнд дундын дэд бүтэцтэй болж, судалгаагаа нэгтгэх, салбарын кластерын багасгасан загвар бий болгох юм. Түүнчлэн эхний ээлжид 1-2 компаниа бойжуулж, Америкт “Цахиурын хөндий”-д аваачиж түүчээ болгохоор төлөвлөж, мөрөөдөж байна. Дээр нь мэдээллийн технологийн салбарын инновацын сантай болохоор ярьсан.

-Дэлхийн хөгжлийг 2025 оноос Нанотехнологи тодорхойлж эхэлнэ гэдгийг та онцолсон. Тэгвэл бид энэ хөгжилд нийцэж, хүчээ үзэхийн тулд юуг хийж эхлэх хэрэгтэй вэ?

Д.Б: Манайд технологийн салбарын хөгжил үнэхээр хойно хаягдсан. Аж үйлдвэрийн салбараа ч хөгжүүлж чадаагүй өдий хүрсэн. Тодорхой нарийн чиглэлийг нь сонгож аваад л үйлдвэрлэлээ хөгжүүлбэл онох болов уу. Дэлхий нийтэд нанотехнологийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөө 2005 оноос мэдрэгдэж эхэлсэн гэж үздэг бөгөөд 2025 оноос нанотехнологи эдийн засгийн хөгжилд илүү нөлөөлж эхэлнэ. Тэгэхээр бид үүнийг амдаж гүйх ёстой байх. Жишээлбэл, манай улс нанотехнологийн салбарын дөнгөж эхэлж байгаа тодорхой нэг чиглэл рүү нь нэг том зорилготой барьж авч орох хэрэгтэй санагддаг. Манайд хөгжих боломжтой нанотехнологийн нэг шийдэл нь, жишээлбэл, нано бүрэх материал. Өөрөөр хэлбэл функциональ шинэ материал гаргаж авах. Энэ нь нэгдүгээрт хямд, хоёрдугаарт байгальд ээлтэй байх хэрэгтэй. Жишээлбэл, зэсийн, эсвэл гангийн гадаргууг бүрээд хатуу болгож болно. Энэ нь тухайн материалын элэгдэлтийг нь бууруулах, шинж чанарыг өөрчлөх ач холбогдолтой. Тэгэхээр ийм хэрэглээ нь байгаа зүг рүү бид амдаж гүйх ёстой. Ингэхдээ шинэ салбараа хөгжүүлэхдээ өөрийн орны байгалийн болон биологийн нөөцдөө тулгуурлавал оновчтой байх гэж боддог. Ер нь манайх байгалийн эрс тэрс уур амьсгалтай учир технологи гарч туршигдаад амжилттай болбол дэлхийн хаана ч ашиглах боломжтой гэж үздэг юм билээ.

-Олон улсад гарааны компанийг амжилттай байгуулж, хамгийн их ашиг орлого олж байгаа их сургуулиудын жишээг дурдахгүй юу. Тэдний эдийн засагтаа өгдөг гол үр өгөөж нь юу байдаг вэ?

Д.Б: Америкийн их сургуулиуд гарааны компани байгуулдгаараа манлайлдаг. Анхны санаачилга Стэнфордын их сургуулиас гарсан. Үүний дараагаар “MIT” сургууль амжилттай нэвтрүүлсэн патентын тоо, үүнээс олж байгаа орлогын хэмжээ, гаргаж байгаа “старт ап” компаниудаараа ч тэргүүлж байна. Мөн Харвард, Колумбын их сургууль, Пеньсилванийн их сургууль амжилттай явж байгаа. Энгийнээр хэлбэл шинэ компани бий болохын хэрээр  цаана нь ажлын байр нэмэгдэж, ашиг орлого ч өсч, зах зээлээ тэлж, эдийн засгаа өсгөнө гэсэн үг.

-Манай улсад хэзээ технологи дамжуулах төвийг олноор бий болгож, гарааны компаниуд бий болж, мэдлэгийг баялаг болгодог тогтолцоонд шилжинэ гэж та бүхэн харж байна вэ?

Д.Б: Мэдлэгт тулгуурласан эдийн засагтай улс болох том малгай бодлого нь байгаа. Инновац нь мэдлэгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулдаг. Тиймээс үндэсний инновацын тогтолцоог цогцоор нь бий болгох, түүнийг бэхжүүлэх чухал байна. Үүний дотор хамгийн эхэнд технологи дамжуулах, оюуны өмчийг нэвтрүүлэх соёл чухал.  Их сургуулиудад мэдлэгийг түгээхийн тулд хамгийн түрүүнд энэ соёл тогтох ёстой. МУИС-ийн хувьд одоогоор 80 хувьтай, ШУТИС 60, ЭМШУИС, ХААИС араас нь явж байна. Судлаачдын дунд энэ соёл тогтохоор суралцагчид руу дамжина. Ингээд аажмаар критик масс үүснэ. Цаашлаад бизнесийн байгууллагуудад энэ соёл тогтоно. Ингэж сая нэг ажилладаг эрүүл тогтолцоо бүрдэж эхлэнэ. Миний харснаар бизнесийн байгууллагад энэ соёл тогтоход дор хаяж таван жил шаардлагатай. Ер нь технологи дамжуулах соёл буюу оюуны өмчийн бизнесийн соёл бий болоход зохиогчийн эрх ба түүнд хамаарах эрхтэй бүтээлийг худалдаалах, барьцаалж хөрөнгө босгох зэргээр харилцаанд оруулах нь чухал нөлөөтэй байдаг бөгөөд тус соёлын үндэс суурийг бүрдүүлж өгдөг. Тэгэхээр энэ ажлыг урлагийнхан хийж эхлэх ёстой. Өөрөөр хэлбэл бүх зохиогч, зохион бүтээгч, хэрэглэгч зэрэг оролцогч талууд нэгдсэн нэг зохион байгуулалт буюу нэг соёлтой болчихвол энэ соёл тогтох боломжтой юм. Таван жилийн дараа гэхэд манайд технологи дамжуулах тогтолцоо тодорхой хэмжээгээр бэлэн болох боломжтой юм. 2012 оны байдлаар экспортын бүтээгдэхүүний 10 орчим хувьд нам технологи шингэсэн, үлдсэн 90 хувьд технологи огт шингээгүй бүтээгдэхүүн эзлэснээс, өндөр технологитой нь 0.02 хувь л гарсан байна билээ. Тэгэхээр энэ өндөр технологи шингэсэн бүтээгдэхүүний хэмжээ таван жилийн дараа ядаж 0.1 болох болов уу гэж найдаж байна.

Ч.Л: Эхлээд ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдаа бэлтгэж, тэднийг технологид дуртай болгох ёстой. Үүний дараагаар тэр хүүхдүүд дотоод болон гадаадад суралцах ёстой. Тэгж байж тэсрэлт үүснэ. Засгийн  газар сонгуулийн мөчлөгөөс үл хамаарч, технологийн салбараа бодлоготой дэмжвэл манайд үр дүн гарна. Одоо бол манайх хэрэглээний эдийн засгаас мэдлэгийн эдийн засагт шилжье гэж ярьж байна. Мөн инновац гэж хэрэгтэй зүйл байгааг ойлгож байгаа. Тэгвэл технологийн инновацыг дэмжихийн тулд их хэмжээний мөнгө гаргаж, тууштай бодлого гаргах зориг хэрэгтэй. Учир нь үүний үр дүн богино хугацаанд гарахгүй учир сонгуулийн шоу байх боломжгүй. Тэгэхээр төр нь хүний нөөц бэлтгэх, судалгаа боловсруулалтыг дэмжих, олон улсын зах зээлд нэвтрүүлэхэд дэмжих тууштай бодлогыг хэрэгжүүлэх, түүнд зарцуулах их хэмжээний хөрөнгийг гаргах хүсэл, зориг түүнийг хүлээн авахад нийтийн сэтгэл зүйг бэлтгэх зэрэг асуудал хүлээгдэж буй.

БНСУ хоёр удаа санхүүгийн хямралд өртөхдөө эхний удаа хөнгөн хүнд үйлдвэрлэлээ, дараагийн удаа өндөр технологийн салбараа хөгжүүлэхээр зорьж ихээхэн хүч хаясан байдаг. Хятад, БНСУ хоёр технологи хөгжүүлэлтийг төрийн бодлогоор хүчээр хийж байгаа. Тайвань бол хагас дамжуулагч чипийн дизайныг бүх үндэстнээрээ ирээдүйгээ гэдгийг ойлгож, хүүхдүүдийг багаас нь энэ чиглэлд нь дуртай болгон уралдаан тэмцээн байнга зохион байгуулдаг гэсэн. Ингэж байж л цөөн хүн амтай газраас кретик масс үүсч тэсрэлтэт хөгжил гарна шүү дээ. Тэгэхээр манай улсын хувьд хүүхэд залуусын техник сэтгэлгээг хөгжүүлж технологийн салбарын дэмжлэгээ зөв, тууштай хурдан хийвэл 10 жил, үгүй бол 20 жил орох болов уу.

Лодойравсал Ч., Батхуяг Д. нарын энэ ярилцлага “Үндэсний шуудан” сонин