Д.ЦЭРЭННАДМИД

Монголын нууц товчоо, Монголын хаадын түүх судлаач, зохиолч Д.Жамъянтай ярилцлаа.

-Танд баяр хүргэе. Зохиолч Д.Жамъян соёлын гавьяат зүтгэлтэн боллоо. Саяхан Утга зохиолын салбарын шилдэг бүтээлийн эзэн болж “Гоо марал” шагнал хүртлээ. Энэ нь сонин хэвлэлийн салбарт нэгэн үе мөр зэрэгцэж явсан сэтгүүлч бидэнд бахархалтай санагдаж байна.

-Баярлалаа. Нэгэн үе “Улаан-Од” сонинд сурвалжлагч явлаа. Бас “Чоно” сонины Жамъян гэгдэж явсан минь саяхан. Сэтгүүлчийн хөдөлмөрт цөөнгүй жил зүтгэсэн дээ.

Оны эхэнд боломж олдсон дээр сэтгүүлч армийнхандаа талархал илэрхийлье.

-“Оны шилдэг бүтээл “Чингис хаан” роман чинь зөн билгийн гэсэн тодотголтой юм билээ. Энэ тодотголын учрыг тайлбарлахаас яриагаа эхлэх үү?

-Миний роман тийм тодотголтой байгаа. Утга зохиолд реализм, модернизм, шидэт реализм гээд олон урсгал бий. Би энэ романыг бичихдээ шидэт реализм гэдэг чиглэлийг барьж авсан. Үүнийгээ би хоёр жишээгээр ойлгуулахыг хичээе. Нэгдүгээрт Чингис хааныг нөж атгаж төрсөн гэдэг. Энэ талаар ямар учиртай гэдгийг хэн ч мэдэхгүй.

Тэгвэл би энэ нөжийг юутай гаргаж ирэхэв гэхлээр зөн билгийн чиглэлээр авч үзье гэсэн зорилго тавьсан. Тэгвэл энэ хүн гарынхаа атганд мэнгэтэй байсан юм уу. Нэг бол нүдтэй байж уу гэсэн төсөөлөл гарч ирсэн. Нөгөө талаар хүний гарын алга гэдэг чинь том “унших бичиг” шүү дээ.

Урьд нь алганы хээ судлалын номууд сонирхож саваагүйтэж явсан минь тэрхүү төсөөлөл зөнг бий болгоход тус болсон байх. Нөгөө гэвэл тухайн үед 30-40 ханлиг аймгууд байсан. Түүний хүчирхэг нь Хамаг Монгол юм. Тэгээд тэр хүчирхэг байдлаа хадгалж үлдэхийн тулд Есүхэй баатрын хүүг нөж атгаж төрлөө гэж зарласан байдаг. Энэ дуулиан аймаг болгонд тарж нэг онцгой содон хүн төрж, нийгмийн дунд  баатар хүү гарлаа гэсэн тийм ухамсар тогтоож амжсан. Энэ нэг чиглэл.

-За тэгвэл хоёрдугаар баримт нь юу байв?

-Мэргэдийн Чилүгэн гэдэг баатар эр Байгаль дэлхийн чандаас Өүлэн гэдэг бүсгүйг эхнэрээ болгож аваад замд гарсан. Тухайн үед Монголын олон аймгууд чинь хоорондоо  асар их өрсөлдөөнтэй байлаа. Тиймээс тэр эхнэр залсан мэдээ ч дорхноо тархав.

Олхинуд аймаг хамгийн сайхан хүүхэнтэйн дээр тэндээс эхнэр авбал нэг учир байна гэсэн үг дагалдаж. Үүнийг Боржгиныхон анзаарч нэг зайран бөө явуулж. Тэр бөө нь нөгөө Өүлэнг замд нь шинжээд ирж л дээ. Орхон Сэлэнгийн бэлчир байгалийн үзэсгэлэнт газар мэргэдүүд нүүдэллэж явахад тэр бүсгүй хөсгөөсөө хол зайтайхан очоод усаа гаргаж. Тэнд нь бөөг очиж үзэхэд барын нүд гэдэг цэцэг дэлбээлчихсэн байв гэнэ. Энэ тухай бөө Есүхэйд хэлэхдээ  “Тэр бүсгүй алтан хэвлийтэй юм байна. Түүнтэй суусан хүн хаан хөвүүн төрүүлэх юм байна гэжээ. Тэгэхээр Өүлэнг замаас нь булаахаас өөр аргагүйд хүрч байгаа юм. Бас Тэмүүжинг таван настай байхад нь Тайчууд устгах гэж хорхойтсон баавгайг үхэр дотор оруулж голын захад тоглож байхад нь явуулсан байдаг. Гэтэл тэр баавгайг Тэмүүжинд ойртох үед эргэн тойрноос нь 66 могой гарч ирээд баавгайг сүлбэж алаад авардаг.

Миний роман ийм эхлэлтэй юм. Энэ нь Чингис хааны тухай бусад хүмүүсийн бичсэн зохиолоос ялгагдах шинж нь юм. Зохиомж уран сайхны хувьд гоц ялгаатай ч гэж болно. Тиймдээ ч уншсан хүнд сонирхолтой, наалдацтай байж чадна гэж би бардам хэлэх байна.

-Их Монгол Улсын түүхийг үзэхэд Монголын нууц товчооноос эхлээд асар их юм унших судлах болдог биз?

-Тэгэлгүй яахав. Монголын нууц товчоо бол Чингис хааны тухай дэлхийд ганцхан том зохиол шүү дээ. Олон улс орны зохиолчид олон талаас нь бичсэн. Асар олон кино хийсэн. Тэдгээрт сайн бүтээл  олон ч муу нь ч бий.

-Ном бичих, бүтээх дуртай болгон барьж авдаг сэдэв ч биш гэж бодогддог юм?

-Тийм л дээ. Монголын хувьд тийм ч олон хүн барьж аваагүй л дээ. “Чингис хааны нууц түүх” гэдэг номыг бичсэн хүн жаахан гэсгээлд орох ёстой юм санагддаг. Оросын Сергей Бодровын кино монголчуудыг дэндүү доромжилсон гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. Тэнд бас гэсгээл байж таарна.

-Чингис хаан гэдэг үнэхээр аугаа хүн байж дээ?

-Монголын үндэсний бахархлын дээд цэг нь Чингис хаан юм. Даян дэлхий дээр Чингис гэдэг их хүн төрөөгүй, байгаагүй бол бидний монголчууд юу юм бэ? Одоо хүртэл хэн ч мэдэхгүй нэгэн өчүүхэн үндэстэн л байх байсан. Дэлхийд Монголыг мэдэхгүй улс орон байвч Чингисийг мэднэ. Тэгэхээр Чингис бол яах аргагүй Монголыг дэлхийд таниулсан “оюуны брэнд” юм даа. Монголчууд хөгжиж дэвжие гэвэл энэ брэнд бүтээгдэхүүнээ цэвэр тунгалаг байлгах учиртай юм. Чингис гэдэг нэрэнд ямар нэг муу юм халдааж болохгүй. Халдах ч үгүй л дээ. Тэнгэр заяатай тийм хүнд баргын юм халддаггүй юм.

-Өөрөө бас Чингис хааны тухайд ихийг боддог, бусдын хандлагад нэлээн шүүмжлэлтэй ханддаг юмаа даа?

-За тэгээд эх оронч үзэл гэж их ярих юм. Энэ чинь огт хуурай үг социализмын үед номлож байсан хэллэг. Тиймээс үүний оронд Үндэсний үзэл Чингис хаан гэж ярих учиртай л даа. Миний таньдаг Балингийн Бат-Очир гэдэг хүн “Чингисизм” гэдэг онол гаргалаа гэсэн. Энэ ч худлаа. Тийм онол байж таарахгүй. Яагаад гэхээр Монголын үндэсний үзлийн цөм болж байгаа хүний тухайд онол байж болох уу. Болохгүй л дээ.

-Чингис романаа бичих үедээ Чингис хааны амьдрал, тэмцэл дунд л байсан байх даа. Та?

-Би хүний эрхийн төлөө бусадтай хамсаж нэг хэсэг явсан даа. Тэгээд Женевт байдаг хүний эрхийн дээд комисарын газарт өргөдөл авч явсан удаатай. Тэнд явж байтал Нямгаваа найруулагч япончуудтай хамтарч Чингисийн тухай кино хийхээр боллоо. Бушуухан ирж хань болооч гэхгүй юү. Энэ нь надад маш азтай тохиолдол байсан. Тэгээд л Монголын нууц товчооноос эхлээд их хааны холбоотой бүхэнтэй хутгалдаад явчихсан. Сүүлдээ киногоо больсон нь миний хувьд олз юм шиг. Уншиж, судалсан бүхнээсээ сорчилж Хувилай, Өгөөдэй, Амбугай хаан, Хулан хатны тухай романууд бичлээ. Мөн Ойрдын их хаан Галданбошигтийн тухай зохиолоо бүтээсэн. Чингис хаан монголчууд бидэнд хамгийн ойр хүн болохоор бичихэд дөхөм санагддаг. Тиймээс л романаа зөн билгийн чиглэлээр туурвисан даа.

Монголчууд өвөг, овогоо их хүндэтгэх учиртай. Монголын нууц товчоог задлаад үзэхэд 72 овог байдаг. Тэрэнд чиний ч, миний ч овог багтана. Би бол урианхай овгийн хүн л дээ.

-Өөрийн чинь нэрийн хуудсыг үзэж байхад романч гэдэг нэр байх юм. Үүний учир юу вэ?

-Гайгүй олон роман биччихжээ. Тэгээд өөрөө тэгээд биччихсэн юм. Гэхдээ юунаас эхтэйг хэлбэл утга зохиол судлаач, хэлбичгийн ухааны доктор Ч.Билэгсайхан романыг задлаж үзээд 42 төрөл байна гэсэн бий. Түүхэн, зөн билгийн, аж байдлын сэтгэл зүйн, тэмдэглэл роман гээд л... Эндээ олон төрөл зүйлээр роман бичсэн хүнийг романч гэж болох юм гэж хэлсэн удаатай.

-Өөрөө зохиолч хүн. Тэр түүхэн романууд бичихийн тулд түүхчидтэй ямар холбоотой байдаг вэ? Түүхчид бас зохиолчид шиг түүхээ янз бүрийн хэлбэрээр гаргаж үздэг үү?

-Үгүй ээ. Түүхчид түүхээ л бичнэ. Өмнөх баримтуудаас зөрөх учиргүй. Харин зохиолчид бол хамаагүй ээ. Түүхээс ерөнхий дүр зургаа гаргаж авна. Тэгээд бүтээлийнхээ оюун санааны гол цөмийг шүүж тунгаана. Тухайлбал, Чингис нөж атгаж төрсөн гэдгээс үүдээд алганд нь мэнгэ юм уу нүд байж гэж ургуулан бодох нь утгазохиолын эрх чөлөө юм. Түүхчид бол түүх гуйвуулбал алдас болно.

-Б.Лхагвасүрэнгийн “Атга нөж” жүжгийг үзсэн үү?

-Үзээгүй ээ. Энэ жүжгийн нэр нь надад таатай биш сонсогддог. Монголчууд тэгж цус нөжөөр нь нэрлэх ямар ч юм. Б.Лхагвасүрэн гэдэг аугаа том зохиолч бичсэн тулдаа л амьдарсан байх.

-За тэгвэл “Чингис” гэдэг нэрийг ариунаар авч явахын тулд яах ёстой вэ?

-Одоо энэ нэрийн тухай хүмүүс хууль санаачилж батлуулах юм гэнэ лээ. Хуультай л байх нь зөв. Хуульгүй учир архи, шар айрагны нэр болгож их хааныхаа нэр, дүрийг хог шороотой хутгаад байгаа юм. Чингис хаан зөвхөн Монголын хаан биш дэлхийн түүхийг бүтээсэн хүн шүү дээ. Тиймээс энэ нэрийг монголчууд өмчлөх эрх байхгүй. Дэлхийгээр Чингис хааныг шүтэн биширч, улс бүхэнд шахам Чингисийн тухай кино хийж байна. Гуч гаруй кино гарчээ. Энэ бол Чингис хаанаар дамжуулж Монголын нэрийг алдаршуулж байгаа хэрэг. Гэтэл монголчууд их хааныхаа нэр сүрийг өргөж хүндэлж чадахгүй л байна. Энэ бүхнийг хуулиа дагасан сайн журам гаргаад болиулбал таарна. Ганц Чингис ч биш Хувилай, Өгөөдэй гээд Монголын Их хаадын нэрийг ч цэвэр ариун хадгалах ёстой юм.

-Хувилай хааны тухай янзбүрийн ойлголттой хүн байдаг юм. Төрийн ордны өмнө хөшөөг яах гэж залсан юм бэ ч гэж шиг?

-Энэ бол түүхээ өнгөц ойлгосны харгай юм. Хувилай бол Чингистэй эн зэрэгцэх гавьяатай хүн. Нэг хэсэгтээ Юань гүрний хаан болж Бээжинд суусан гэдэг. Тэр нь буруу биш. Одоогийнхноор яривал Хятадыг Монгол хаан удирдаж байж шүү дээ. Ертөнцийн хүн ард Хувилайд талархаж байхад бид элдэвлэж байж таарахгүй ээ. Түүхийг өнгөц биш чанд ойлгох нь чухал. Ард олныг ёс зүйтэй, үндэсний үзэлтэй, үндэсний бахархалтай байлгая гэвэл түүхээ үнэн зөвөөр ойлгуулах учиртай. Тэгж    байж гэмээнэ монгол хүний үнэлэмж дээшилж улс орон маань хөгжлөөр дэлхийн төвшинд урагшилна шүү дээ.

Америк ямар хаантай юм бэ. Нэрлэе гээд алга. Уг нь дэлхийн ухаатнууд тэнд очсон. Бас дэлхийн том дээрэмчид тэнд цугларсан. Тэгээд тэр тивийн баялагийг эзэмшээд гадагшаа байлдаад байсан түүх л бий. Солонгост хаан байхгүй. Бо-жон-ун гэж Чингис  хааны үед нэг ван байсан. Тэр нь Монголд татвар төлөгч л байсан. Гэсэн одоо түмэн хаантай юм шиг кино хийгээд л байх юм. Харин Монголд бол Модун-Шаньюгаас эхлээд Монголын хаадыг нэрлэвэл барагдахгүй л дээ.

-Монголын түүхийг судлаад үзэхэд сонин юм ер нь их тохиолддог байх даа?

-Би Монголын нууц товчоог их л үзлээ. Энэ зохиолд нийт 400 хүн нэрээрээ гардаг. Тэднийг намтарчлаад тус тусад нь ямар гаралтай, ямар үйл бүтээсэн юм бэ гэдгийг авч үзсэн. Гэтэл нэг онцлог юм гарч ирсэн. Чингис хаан 1206 онд Их Монгол улсыг байгуулаад 88 хүнийг их гавьяатан гэж үнэлээд алдаршуулж 95 мянганаа тэдэнд хувааж өгсөн байдаг юм билээ.

Эндээс аваад үзэхэд тэр 88 гэдэг тоог билэгшээж үзэх учиртай. Зарим түүхчид энэ тоог хятадын билгэшээл гэж хэлсэн бий. Тэгвэл биш. Монголын билгэшээл хүндэтгэл гэж үзэх нь зөв. Ер нь Монголын нууц товчоог зөвхөн элдэв ном товхимол болгож хэвлэснээр биш утга санаа, мөр бүлэг бүхнийг нь алдаршуулах хэрэгтэй юм. Энэ их сударт Их Монголын 72 овог гардаг. Тэр бүхнийг алдаршуулбал бид түүхээ жинхнээр нь хүндэлсэн хэрэг болно. Энд их зүйлийг хатуухан хэлэхэд Чингис хаан гэж хуурай л  ярих юм. Бодитой ажил хэрэгтэй байна. Биднийг ийм яриатай, уруу царайлж байтал гадны шашины үзэл номнол Монголыг хордуулж гүйцлээ шүү дээ. Манайхны хийж байгаа ажил гэвэл хаанаа алдаршуулж байна гэдэг нэрээр элдэвт ашиглах төдий байна.

-Санаа нийлж байна аа. Сүүлийн үед Чингис хаанаар нэрлэх овоглохын дон туслаа гэж болохоор. Чингис хаан олон улсын онгоцны буудал, зочид буудал байна. Хөшөө дурсгалыг нь хоймортоо заллаа. Бараг боллоо юм биш үү. Ер нь Чингис гэж худал цэцэрхээд талбай ч Чингис, бонд ч Чингис, архи дарс ч Чингис гээд хэт туйлширал газар авлаа биш үү?

-Энэ чинь нөгөө мухар сүсэг шиг л юм яваад байна. Эх захаа алдаж байгаагийн нэг шинж тэр л дээ. Тэр хотын төв талбай, аймгийн төв Чингис нэртэй байх ямар хэрэг байна. Мөнгө төгрөг дээр дүр байдаг гээд Чингис бонд гэсэн нь ч утгагүй юм. Улс төрд хүртэл буруу ашиглаж буйн наад захын жишээ энэ.

-Одоо “Чингис хааны нам” гэж байгуулах сураг байна. Өөрөө сонссон биз?

-Харин тийм ээ. Их хааныхаа сүр хүчийг улс төр гэдэг хогийн саванд хийх гэж байна. Тийм нэртэй нам байх ёсгүй.  Нам гэдэг муу муухай бүхэн багтсан хуйвалдаан, хэрүүл хараалын талбар. Энд Чингис гэсэн нэр таарахгүй. Үүний эсрэг болдогсон бол дайн зарламаар санагдаж байна.

Би төрийн ордны өмнөх Чингисийн хөшөөний талаар шүүмжлэлтэй бодож явдаг. Чингис хаан чинь дэлхийг байлдан дагуулахдаа мориноосоо буух завгүй явсан хүн. Түүнийг мориноос нь салгаж болохгүй. Гэтэл уг хөшөөг бүр нэг залхуу лоймол дүртэй хийчихсэн. Одоогийн хэлээр зөөлөн суудалд суугаа хүнд сурталтан шиг. Миний бодлоор бол Чингисийн морьт хөшөөг цул алтаар бүтээчих хэрэгтэй байна шүү дээ. Тэр хойд Солонгосыг хар. Ким-Ир-Сенийг яаж алдаршуулж байна. Тахин шүтлээ гэдэг. Зөв юмыг бол тахин шүтэх л учиртай. Тэгж л байж хүний зүрх сэтгэлд хүрдэг юм байна л даа. Шогоор хэлэх юм бол Чингис хаанаа бид архинд живүүлсэн төдий л байгаа юм.

-Зохиолч Жамъян өдий зэрэгт хүрэхэд хэн туслав. Зохиолч бүхэнд багш байдаг юм шиг санагддаг юм?

-Чиний наад хэлж байгаа үг их олзуурхам юм. Зохиолч гэдэг алдар бол бүхнийг байлдаг дагуулж олдог цол. Ховор мэргэжил юм л даа. Зохиолч болохын тулд хүн асар их хөдөлмөрлөх хэрэгтэй юм санагдаж байна. Надад бол багш гэж байдаггүй юм. Нийлж архи уусан хүмүүсээ л хэлэхгүй бол шүү дээ.

-Хэлж болно биш үү. Тэдний үг яриа, хүсэл мөрөөдлийг үгийг сонсоно гэдэг бас хувь зохиол байж мэдэх юм шиг?

-Тийм  л дээ. Ц.Гайтав, С.Эрдэнэ, М.Цэдэндорж, С.Дашдооров, Ж.Лхагва гээд явж өгнө. Тэдний сөнгий нь түшиж, үг яриаг нь сонсоно гэдэг сайхаан. Ер нь оюун санааны хөдөлмөр хийдэг хүнд чинь хүмүүсийн үгийг сонсох, тэдний нөмөр их хэрэгтэй юм санагддаг. Тэд чинь ууж идэж байхдаа уран бүтээлийн тухай яаж урлаж бичих тухай л ярьдаг байсан. Ямар ч хов жив ярьж байгаагүйг би батална. Тэгээд хэлэхэд зохиолч гэдэг алдар нэрийн эзэн болоход сургууль хэрэггүй. Өөрөө л маш их хөдөлмөрлөх унших хэрэгтэй юм л даа. Олон чиглэлийн шинжлэх ухаанд стандарт гэж бий. Тэгвэл утга зохиолд стандарт байхгүй. Түүгээрээ зохиолчийн хөдөлмөр аугаа их өвөрмөц юм шүү дээ. Гагцхүү Монголд зохиолчийн хөдөлмөрийг үнэлж чадахгүй байгаа нь эмгэнэл. Олон ном зохиол бичсэн хэн ч амьдралын баталгаатай болж чадахгүй байна.

-Таны хувьд “Чоно” сонины Жамъян гэдэг нэрийг зохиолч Жамъян болгож чадлаа?

-Чоноороо дамжаад зохиолч боллоо. Миний удам угсаа ч чоно биз дээ. Тэгэхээр Чоноор нэрлүүлж байхад ч юуны нь буруу гэж. Би ер нь зохиолч болох гэсэн хүслийнхээ замаар л явсан. Харин одоо яг зохиолч гэдэг тэр цэгтээ хүрсэн эсэх нь бүү мэд. Үүнийг уншигч түмэн судалдаг, шинжилдэг хүмүүс хэлэх дүгнэх байх.

-Өөрийн чинь зохиолоос, романуудад монгол ахуй, монгол хэлний амт их байдаг гэдэг. Энэ юутай холбоотой вэ?

-Зохиолыг бүтээгч нь хэл. Дүр бүхэн хэлээр урлагддаг. Ингэхлээр монгол хэлээр дүр бүтээдэг урлагийг уран зохиол гэж байгаа юм. Тэр утга яруу уран зохиолыг бүтээгчдийн дунд зайлшгүй том хүмүүс бий. Яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэн бол тэр үг хэлний яруу сайхныг төгс эзэмшсэн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн хүн. Цааш нь Данзангийн Нямсүрэн тэр энэ гэвэл олон хүнийг хэлж болох.

-Ер нь үгийг баялагтай болохын тулд яах ёстой вэ?

-Суралцах нь зүйн хэрэг. Гагцхүү их унш. Гэхдээ дэлхийн болоод Монголынхоо сонгодгийг унш. Түүнээс биш элдэв янзын сенсаац уншаад хэрэггүй. Шар сонин уншдаг бүдүүлэг масс ер нь багассан шүү дээ. Сайд дарга ч бай, жирийн бизнесмэн ч бай сонгодог уран зохиол унших хэрэгтэй. Тэгж гэмээнэ дэвжинэ, дээшилнэ. Дэлхийн сонгодгууд гэдэг хүнд асар их юм өгдөг. Түүнийг уншдаггүй  зарим хүн төрд гарч ирээд байгаа нь  харамсалтай санагддаг.

-Өөрийг чинь зохиолыг хэн уншдаг бол. Ингэж анзаарч үзсэн үү?

-Онгирч байгаа ч юм биш. Гайгүй юм уншдаг хүмүүс л уншдаг юм шиг байгаа юм. Миний ном зохиол гүйлгээ муутай л даа. Гэхдээ огт гүйлгээгүй биш.   Түүх сонирхдог хүн л лав заавал уншдаг юм билээ гэж мэдрэгдсэн. Өнгөрсөн жилийн утга зохиолын тэргүүн бүтээл гэж “Чингис хаан” романыг маань үнэллээ. Энэ нэгийг хэллээ л дээ.

-Орчуулагчдад зэрэглэл тогтоох тухай яриа бий. Тэгвэл зохиолчдод бас зэрэглэл тогтоож болох уу?

-Болохгүй ээ. Муу зохиолч байж сайн зохиолч байна. Бүгд адилхан нэг эгнээнд байх юм бол хэнийг сайн гэх вэ. Зохиолч бүтээлээрээ л хэн нь хэн бэ гэдэг нь ус тос шиг ялгарч байдаг. Хожимоо сайн нь дурсагдана, муу нь мартагдана.

-Зохиолч Д.Жамъян “Чингис хаан” романаа бичиж байна гэж бодьё. Тэгвэл түүнээ орхиод нэг өгүүлэл бичих зэргээр өөрийгөө оюун санаагаа хувааж чаддаг уу?

-Миний хувьд чадна аа. Романаа хойш тавьчихаад өгүүллэг бичиж байна. Одоо бол би эссе нэмээд бичиж байна. Эссе ямар бүтээл юм бэ гэвэл сэтгүүл зүйн элементүүд, зохиолчийн бодол, оюун дүгнэлтүүдийг багтааснаараа онцлог юм. Тиймээс миний үед амьдарч байгаа шилдэг хүмүүс, сонирхолтой нөхөд бий. Тэдний тухай эссе олныг бичиж байгаа. Харин гүйлгээ муутай л юм даа. Гагцхүү оюуны дасгал хийж байх нь чухал гэдэгт энэ хөдөлмөр маань хамрагдах байх аа.

ЗУУНЫ МЭДЭЭ