Хүн хаана анх үүссэн тухай эрдэмтэд одоо хүртэл маргалдсаар байна. 1920 –иод оны эхээр Америкийн шинжилгээний анги монголын говийг таван жилийн турш судалсан эрдэм шинжилгээний ажлаа дүгнэсэн “Монгол геологи” хэмээх бүтээлд Ази тивийн төв хэсэгт бусад газар оронд хүн бий болохоос өмнө хүнтэй болжээ гэсэн таамаглалыг анх дэвшүүлжээ. Үүнийг баттай болгох нэгэн чухал зүйл бол 1974 онд Орхоны Шаамараас олсон мичний яс юм. Судлаачид мичний ясыг шинжлээд 2-3 сая жилийн өмнө амьдарч байсан гэж үзжээ.

Үлэг гүрвэлийн хамгийн олон өндөгтөй газар

Дэлхийд хамгийн олон Үлэг гүрвэлийн өндөг олдсон орд бол Өмнөговь аймгийн Гурвантэс, Булган сумдын нутагт орших Баянзаг, Олгой, Улаанцав, Бугуйн цав зэрэг газар юм.Эдгээр газраас бараг гэмтээгүй шахам 10-15 см урт чулуужсан өндөг хэдэн зуугаар олджээ. Тэндээс олдсон чулуун өндөг эдүгээ Улаанбаатар, Москва, Варшав, Нью-Иоркийн музейд хадгалагдаж байна.

Дэлхийд хамгийн том чулуун зэвсгийн газар

Өвөрхангай аймгийн Богд сумын төвөөс зүүн урагш 40 км зайтай Арц богдын үзүүрт орших Мухар булаг нэртэй газар онцгой билээ. Орой дээрээ элдэв өнгийн цахиур үелэн тогтсон дэл хадтай толгойн бэлд 8 км өргөн, 12 км урт талбай эдэлсэн шинэ чулууны үеийн дарханы газар байдаг. Тэнд хүрэн ягаан, шар цахиурын шовх үлдэж, төрөл бүрийн хусуур, ялтас, загас маш элбэг ажээ. Тийм их талбайг эзэлсэн шинэ чулуун зэвсгийн үеийн дарханы газар Ази, Европт олдсон мэдээ эдүгээ хүртэл огт үгүй тул эртний хүний өв соёлын дурсгалын дотор нэн сонирхолтойд ордог байна.

Халуун рашаан

Манай орны 50 гаруй халуун рашааны дотроос хамгийн халуун, хамгийн их нөөц ундаргатай, хамгийн олон булагтай рашаан бол Шаргалжуут юм. Түүний ихэнх ундарга нь 60-93 хэм халуун. Улаанбаатараас 678 км, Баянхонгор аймгийн төвөөс 58 км зайтай оршдог Шаргалжуутын рашааныг 1968 оноос тохижуулан ашиглаж байна.

Хамгийн том нуур

Манай оронд 3500 гаруй нуур, цөөрөм бий. Манай орны тогтмол нууруудаас хамгийн том нь Увс нуур юм. Монголын баруун хойд талд Увс аймгийн нутагт далайн түвшинээс дээш 759 метрийн өндөрт орших энэ нуур 3350 км2 талбай эзэлдэг.

Хамгийн их нутагтай аймаг

Монголын хамгийн их газар нутагтай аймаг бол Өмнөговь юм. 161 мянган ам дөрвөлжин км талбайтай, энэ аймгийн гадаадын зарим улстай харьцуулбаас: Белги улсын нутгаас 5 дахин, Голландаас 4 дахин их буюу Дани, Австри хоёр улсын нутагтай тэнцэх ажээ.

Оройтсон тэнгэрийн дуу

1920, 1928 оны өвлийн эхэн, намрын адаг сард Баянхонгор аймгийн Шинэ жинст сумын нутаг, 1976 оны 11-р сард мөн аймгийн Заг сумын нутагт тэнгэр дуугарсан байна. 1978 оны өвлийн 12-р сард онцгой дулаан болж манай орны төвийн нутгаар олон газар тэнгэр буугарч тэр ч байтугай Хөвсгөл, Архангай аймгийн нутгаар бороо оржээ.

Дэлхийд ховор цэцгийн нэг

Үхэшгүй мөнхийн бэлгэдэл Эдэльвейс Үнэнч хайрын бэлгэдэл Эдэльвейс хэмээн өрнөдийн олон оронд эрхэмлэдэг цэцгийг монголчууд Цагаан уул гэж нэрлэдэг. Еропын орнуудад ховор ургах энэ ургамал Альп зэрэг өндөр уулын бэлээр үзэгддэг. Манай орны тал хээр, хангайд хаа сайгүй элбэг ургадаг Цагаан цэцгийг монголчууд ашид мөнхийн бэлэгдэл хэмээн ихэд бэлэгшээдэг уламжлалтай.

Хамгийн том мөрөн

Манай орны гол мөрний хамгийн том нь цутгалуудынхаа хамт тус улсын газар нутгийн 20 орчим хувь буюу 447 мян км квад ус цуглуулах талбай бүхий Сэлэнгэ мөрөн юм. Хөвсгөлийн уулсаас их авч урсдаг Дэлгэр мөрөн, Хангайн нуруунаас эх авдаг Идэр гол хоёр нийлж Сэлэнгэ мөрөнг үүсгэнэ.

Том болор

Манай орноос олдсон хамгийн том болор бол Горхийн утаат болор юм. Уг болор нь 240см урт, 7,5 тонн жинтэй, хажуу талын талстууд нь 100-300 см өргөн, эргэн тойрон 18 талтай, тал бүр нь тэгш тунгалаг, өндөр нь 1,75 м юм.

Газар нутгийн хамгийн хамгийн

Монгол орны нутаг дэвсгэрийн хамгийн баруун захын цэг нь Монгол Алтайн нурууны 3243,6 тоот өндөрлөг бүхий Моолтын уул юм .

Монголын хамгийн зүүн захын цэг нь Соёлз уулын зүүн хойд зүгт 7,1 км зайд орших 1290,0 тоот өндөрлөгийн хилийн 539 дүгээр тэмдэг бүхий модтой хамар юм.

Монголын хамгийн хойд захын цэг нь Их Саяны нурууны Монгол Шарын даваа юм.

Монголын хамгийн өмнө захын цэг нь Орвог хошууны Бор толгой юм.

Монгол орны хамгийн өндөр цэг нь Монгол Алтайн нурууны Таван Богд уулын “Найрамдал” оргил” 4374 км, Мөнххайрхан уулын “Сүхбаатар” оргил 4204 м.

Хамгийн нам цэг нь Дорнод монголын талд дахь Хөх нуурын түвшин 560м .

Хамгийн уудам говь: Манай орны хамгийн их талбайтай говь бол Алтайн өвөр болон эдгээр говийн халдат бэрх уулсад орших Говийн их дархан газар гэж хэлж болно. Энэ дархан газрын “А”, “Б” хоёр хэсгийн нийт талбай нь 64474 км2 юм.

Хамгийн баруун захын цэг Мааньт уулаас, хамгийн зүүн захын цэг Модтой хамар хүртэл 2392 км.

Хамгийн хойд захын цэг Монгол Шарын даваанаас, хамгийн өмнөд захын цэг Орвог гашууны Бор толгой хүртэл 1259 км.

Хамгийн урт нэртэй газар: Монолын хамгийн урт нэртэй газар бол Хөвсгөл нуурын зүүн захад орших Саравчлага хөгшин-үүрийн сарьдаг хэмээх уул юм.

Хамгийн урт гол: Орхон гол манай орны хамгийн урт гол юм.Хангайн Суварга хайрханаас эх авч 1124 км алслан урсаж Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг.

Хамгийн өндөр хүрхрээ: Манай орны хамгийн өндөр хүрхэрээ бол Хөвсгөл аймгийн Хорьдол Сарьдагт орших 70 орчим метрийн өндрөөс буудаг Арсайн хүрхрээ юм.

Хамгийн богино нэртэй газар: ЭГ гол нь манай орны хамгийн богино нэр тэй газар юм. Хөвсгөл нуураас эх авч Сэлэнгэ мөрөнд цутгадаг. Эгийн гол нь 475 км урт бөгөөд голын усжих талбай нь 40454 ам дөрвөлжин км болно.

Хамгийн гүн нуур: Хөвсгөл нуурын хамгийн гүн нь 267,2 м бөгөөд Төв Азид хамгийн гүн нуур билээ. Нуурын амьдрал 50 м хүртлэх гүнд зонхилж 200 м-ээс цааших гүнд мөнхийн харанхуй байдаг.

Хамгийн ховор цас: 1968 оны аравдугаар сард Дорноговь аймгийн Өргөн сумын нутаг Хээр хэмээх газар таван хошуу хэлбэртэй цас оржээ.

Хамгийн том мөсөн гол: Манай орны хамгийн том мөсөн гол нь Таван богд ууланд байдаг 20 км урт, 5 км өргөн Потанины мөсөн гол юм.

Хамгийн эртний түүхт агуй

Ховд аймгийн Манхан сумын төвөөс баруун тийш гуч шахам км газарт Хойд цэнхэрийн агуй байдаг. Энэ бол Монгол орны хамгийн эртний түүхт агуй юм. Агуй одоогоос 40000 жилийн тэртээ эртний хүмүүс амьдарч байсны ул мөр байна гэсэн дүгнэлтийг эрдэмтэд хийжээ. Уг агуй нь далайн төвшнээс дээш 2100-2460 метрийн өндөрлөгт оршдог.

Байгаль хамгаалах хамгийн эртний хууль цааз

Байгалиа хамгаалах нэг өвөрмөц хэлбэр бол эрт дээр үеэс уул, ус, ой модоо дархлан тахиж ирсэн явдал юм. Монголчууд байгалийн баялаг, түүний ашиг шимийн тухай хуульчлан хамгаалах явдал одоо мэдэгдэж байгаагаар 800 орчим жилийн түүхтэй юм. Байгаль дэлхийгээ хайрлан хамгаалах талаар хамгийн эрт хууль цааз гарган мөрдсөөр ирсэн ард түмэн бол монголчууд юм.

Олон галт уултай нутаг

Манай оронд 300 орчим унтарсан галт уул бий. Монголын хамгийн олон галт уул одоогийн Сүхбаатар аймгийн нутагт байжээ. Зөвхөн тус аймгийн Дарьганга хавьд 200 гаруй унтарсан галт уул бүртгэгдсний дотор хамгийн алдартай нь Алтан-Овоо юм.

Хүчтэй газар хөдлөлт

1905 оны 7 сард Хангайн нурууны баруун хойд салбар болох Ханхөхий, Булнай уулсын араар 11-12 баллын хүчтэй газар хөдлөлт болжээ.

Хүчтэй салхи

1975 оны долдугаар сарын 13-нд Ховд аймгийн Алтай сум зэрэг олон газар хүчтэй нөөлөг салхи болсны дотор Агт уулын ард гарсан салхи 7-10 м өргөн, 1200 м зурвас газрын модыг үндсээр нь булгалж, ёзоороор нь хугалж сүйтгэжээ.

Хамгийн шинэ эрдэс, чулуулагийн нэг

Монгол-Зөвлөлтийн геологийн эрдэм шинжилгээний хамтарсан экспедицийнхэн урьд өмнө дэлхийд мэдэгдээгүй цоо шинэ чулуулаг онгонит, шинэ эрдэс-арметронгит зэргийг манай орноос олжээ. 1968 онд өмнөд монголд шүтлэг боржин тархсан мужийг тогтоож тодорхой судалгааны дүнд шинэ эрдэс нээв. 1972 онд Хан богдын шүлтлэг боржингийн биесээс авсан шинжилгээний сорьцонд цайвар хүрнээс хүрэн бор өнгөтэй, кальцийн цирконсиликат болох эрдэс олжээ. Уг эрдсийг минерологи, ретген бүтцийн талаар судалж эрдсийн бүтэц доторх ус нь целсийн 500 градуст ялгарч буйг тогтоов.

Хамгийн том цэнгэг нуур

Монголын "Хөх сувд хэмээн алдаршсан" Хөвсгөл нуур бол манай орны хамгийн том цэнгэг нуур юм. Далайн түвшнээс дээш 1646,3 м өндөрт оршдог. Хөвсгөл нуурын усан мандлын талбай нь 2770 хавтгай дөрвөлжин километр, усны багтаамж нь 380,7 шоо километр юм. Нуурын урт нь 136 км, хамгийн өргөн нь 37 км гүн нь 267,2 м юм.

Том солир

Манай оронд унасан хамгийн том солир бол Ховд аймгийн Булган сумын нутагт 1933 онд унасан 20 тонн жинтэй Чингисийн "мөнгөн дөш" нэртэй солир юм. Мөн "Аж богд 11" хэмээн нэрлэгдсэн солир 582,2 кг жинтэй ажээ.

Хамгийн өндөр мод

Манай орны ой хөвчийн моддын дотроос хамгийн өндөр нь Жодоо юм. Жодооны мөчрөөс эфирийн тос ялгаруулж авдаг. Манайд ургадаг Сибирь жодоо нь өндрөөрөө 24-26 м, цээжний өндөр дэх ишний бүдүүн нь 40-42 см болно. Тохиромжтой нөхцөлд 37-38м өндөр, 60-80 см хүртэл бүдүүн байх нь элбэг.

Том усан биндэръяа

Манайд олдсон усан биндэръяаны том талст урт нь тэнхлэгийнхээ дагуу 12,5 см, зузаан нь 9 см, өргөн нь 6 см, тунгалаг шингэн цэнхэр өнгөтэй , жин нь 1990 грамм буюу 238 карат байна. Одоогоор энэ нь манайд олдсон хамгийн том эрдэний чулуу юм.

www.bolod.mn