Багануур Улаанбаатар хотын хамгийн алслагдсан дүүрэг. Багануурын хүрэн нүүрс Улаанбаатар хотын гал голомтыг

залгаж 30 гаруй жил илч түгээж байгаа гэсэн тоймхон ойлголт хэн хүнгүй бий. Харин энэ жижигхэн хот, алслагдсан дүүргийн талаар, тэнд өрнөж буй болох болохгүй зүйлийг танил маань ярьснаас хойш илүү дэлгэрэнгүй судалж, бичиж олон нийтэд хүргэхээр шийдлээ.

Хамгийн түрүүнд авсан мэдээлэл маань гэвэл "Багануур нь Монгол Улсын нийслэлийн есөн дүүргийн нэг юм. Засаг захиргааны таван хороотой. Засаг захиргааны хувьд Улаанбаатар хотын хэсэг боловч Т ба X аймгийн хил дээр орших "хот". Анх 1980 онд Багануурын район болон Монгол Улсыг нүүрсээр хангах томоохон суурин газар болж байгуулагджээ.

Тус дүүрэг нь Монгол Улсын хамгийн том аж үйлдвэрийн төвүүдийн нэг бөгөөд Монголын хамгийн том арван хотын нэг байх боломжтой гэж үздэг. Түүхэн замналыг нь сөхвөл 1960 оноос БНМАУ Зөвлөлт Орос, Чех, Герман зэрэг орнуудтай хамтран Монгол орон даяар хайгуулын ажил эрчимтэй хийж эхэлснээр 1973 онд Багануурын нүүрсний нөөцийг тогтоожээ. 599,800,000 тонн хүрэн нүүрсний арвин нөөцийг илрүүлсэн нь Багануур дүүргийг байгуулах үндэс болсон хэмээн эх сурвалжид дурджээ.

Тиймээс 1980 оны 02 сарын 14-ны өдөр Ардын Их хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор Багануурын район болон Монгол Улсыг нүүрсээр хангах томоохон суурин газар болгон байгуулсан түүхтэй аж. Багануурыг зорилоо. Яриа хөөрөө нийлэх хүмүүстэй зам зуур амархан танилцаж дүүргийн талаар нэлээд мэдээлэлтэй боллоо.

Машины арын суудалд надтай зэрэгцэн суусан ахимагдуу насны эрэгтэй "2012 оны дүүргийн ИТХ-ын сонгуулиар Ардчилсан нам, МАН хоёр эн тэнцүү суудал авснаас хойш иргэд нэг хэсэгтээ л "паникт" орсон. Нэг хэсэг үймэлдсэний дүнд дүүргийн Засаг даргаар М.Гончигжав гэдэг Ардчилсан намын хүн томилогджээ.

Ингээд л овоо ажил амьдрал нь цэгцэрч, дүүргийн өнгө төрх ч сэргээд, нөгөөх гэр хорооллыг байшингаас дутахгүй болгох ажил эхэлсэн. Харин тэгтэл сая он гарсны дараа Ардчилсан нам нь Ардчилсан намынхаа Засаг даргыг огцруулж байна гэж BBS-ээр /орон нутгийн телевиз/ ярихыг сонсдог байгаа, Засаг дарга болох гэсэн намын дарга нь МАН-ынхантайгаа нийлчихсээн гэсэн яриа сонсогдсон.

Нэг хэсэг бөөн л яриа хөөрөө болж байгаад цагаан сарын өмнө намжлаа. М.Гончигжав зурагтаар Засаг дарга гээд гараад байгаа. Тэгэхээр хэвээрээ үлдэж дээ л гэж санах юм. Угаасаа тэр нь дээр" хэмээн нэг амьсгаагаар ярилаа.

Энэ ярианы дараа би "Яагаад Засаг даргаа огцруулах гээд байгаа юм бол?" гэж асуухад "Манай Багануурт ч биш. Ер нь л монголын улстөр болж өгөхгүй байна. Албан тушаалыг наймаалцдаг, зардаг. Амьдралаа өөд татах хэрэглүүр болгодог. Энэний тод жишээ юм даа" гэлээ. Баганууртай холбоотой асуудлыг бичих гэж байгаа болохоор танилаасаа асууж нэлээд хэдэн хүнтэй уулзав.

Хамгийн эхлээд Засаг даргаа огцруулах гээд байгаа Ардчилсан намын гишүүдтэй уулзлаа.

-Танай багануурчууд их улстөржөөд байгаа бололтой.

-Хуйвалдагчид, ая тал засагчид, эрх мэдлийн төлөө улайрагчдын хийж байгаа ажил шүү дээ. Уул нь сонгуулиараа улстөржчихөөд бусад үед нь ажил амьдралаа бодмоор байх юм. Гэтэл албан тушаал, ашиг хонжооны төлөө үхэхээс буцахгүй хүмүүс амар заяа үзүүлэхгүй юм.

-Алдарт "Азийн чоно"-оос хойш Багануурын талаар сайн муу мэдээ нэг их дуулдахгүй байсан. Харин өнгөрсөн жилээс оюутны хотхон босох гэнэ, гэр хорооллыг дэд бүтцэд холбож эхэлсэн гэнэ гээд л сонин хэвлэлээр гарах боллоо. Бас жижиг үйлдвэр эрхлэгчид дүүргийнхээ хэрэгцээг хангаж байна гээд монгол телевизийн мэдээгээр нэг харж байсан.

-Манай Багануур ч сайхан нутаг. Яахав 2007,2008 онд Азийн чонын гээд улсдаа ч багтахаа болихоор том хэрэг мандаж олон ч сайхан хүн мөнх бусыг үзсэн дээ. Харин таны яриад байгаа оюутны хотхон энээ тэрээ чинь овоо сураг нь гардаг, хүмүүс нь ирдэг очдог болоод байгаа. 2013 онд дүүргийн Засаг дарга нэлээд хэдэн удаа оюутны хотхоныхонтой уулзсан. Сая өөрийг нь огцруулах шийдвэр гаргах үеэр ч гэсэн энэ ажлаар БНХАУ-д ажлын айлчлал хийгээд эзгүй байсан юм.

Араар нь намын нөхөд нь түлхэх гээд түншиж байна. Засаг даргын үүрэгт ажлыг хангалтгүй гүйцэтгэсэн гэсэн үндэслэл гаргасан байгаа юм. Харин бидний хэдэн хүн үнэхээр хангалттай үгүйг нь иргэдээсээ асууя гээд гарын үсэг цуглуулсан.  Иргэд "Хангалттай" гэж үнэлээд гарынхаа үсгийг зурж байна.

ИТХ-ын хэсэг бүлэг хүмүүст таалагдаагүйн төлөө нийт иргэдийн эрх ашгийг хохироон огцруулах шийдвэр гаргаж, тэгээд бүр дүүргийн амьдралыг самарч байгаад үнэхээр дургүй хүрч байна. Одоо бүр Багануурт маань Ардчилсан нам байна уу үгүй юу гэж эргэлзэхэд хүрчихээд байна. Гэр бүлийн, авлигачдын бүлэглэл л байна гэж харж байна.

-Засаг дарга ажлаа хангалтгүй гүйцэтгэлээ гээд огцруулах шийдвэрийг ИТХ гаргаж, харин сайн хийсэн гэж иргэд дүгнээд байдаг. Нэг асуудлыг яагаад ингэж зөрүүтэй үнэлээд байгаа юм бол?

-Хангалтгүй гэдэг үнэлгээ бол зүгээр л өөрсдийгөө хаацайлах үг. Цаана нь асар их ашиг сонирхол байна шүү дээ. Засаг даргыг эзгүй байхад Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын V хуралдаан гэгчийг зарим нөхөд Ц.Сандаг-Очир, Р.Өнөржаргал, Б.Бямбадорж, Б.Нэргүй нар зохион байгуулсан. Хоёр нам гэрээ байгууллаа гэж сүржин мэдэгдэл хийсэн. Харин тэр гэрээ нь албан тушаал хуваасан л цаас. Иргэдийнхээ төлөө ийм зүйл хийнэ гэсэн нэг ширхэг ч өгүүлбэр байхгүй.

V хуралдаанаар Засаг даргын мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн явц, эдийн засаг нийгмийн 2013 оны зорилтын биелэлт гээд Засаг даргын тайлагнах асуудлыг огт авч хэлэлцээгүй. Намынхаа үнэт зүйлийг өөрсдийнхөө эрх ашгийн төлөө худалдсан. Тэд үзэл бодлоо өнгө, мөнгө, суудлын төлөө худалдаж болдог бол бид чадахгүй.

Манай нам /Ардчилсан нам/Засаг даргыг огцруулах үндэслэлтэй гэж байгаа. Яагаад гэж асуухаар "Зөвлөлдөх зөвлөл шийдвэр гаргасан" гэдэг. Үнэндээ зөвлөлдөх зөвлөл нь эхнэр нөхөр, танил тал, ашиг сонирхлын баг. Хүргэнээ, хүүхдээ Засаг даргын орлогчоор ажиллуулах шийдвэрийг жилийн өмнө гаргасан хүмүүс энэ багт байна. Хариуцлага үүрэх болохоор ганц Засаг дарга руу чихэж байгаа хэрнээ жилийн өмнө намын даалгавар учраас энэ хүмүүсийг Засаг даргын орлогчоор ажиллуул гээд л гүлдийж байсан хүмүүс.

Ийм хүмүүсийн гаргасан шийдвэртэй жирийн гишүүд бид хэзээ ч эвлэрч чадахгүй. Чадахгүй учраас намын дарга Б.Бямбадорж, дэд дарга Ш.Жаргалсайхан, Зөвлөлдөх зөвлөлийг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцор гэдэг шаардлагыг тавьж байгаа. Дээр нь нэмж хэлэхэд тэр хангалтгүй ажилласан гээд байгаа М.Гончигжавыг иргэд нь сайн гэж үнэлээд байгаа. Мөн 2013-2014 оны босгон дээр нийслэлийн есөн дүүргээс ажил үйлсээрээ сайнд тооцогдон шагнал урамшуулал хүртэл авсан.

Нийслэлийн Засаг дарга, НЗДТГ-аас сайн ажиллаад байна гээд шагнал өгөхөд нь буцаагаад огцруулаад өгөөч гээд санал өгч байгаа нь тохуурхаж, доромжилж байгаа хэрэг. Яг тэр үед бид нийслэлийн Засаг дарга Э.Бат-Үүл баатарт итгэж байсан. Үнэхээр ч итгэлийг маань дааж зөв шийдвэр гаргасанд баярлаж байгаа. Тэгэхээр ИТХ-аас гаргасан шийдвэр хэр үнэний ортой нь харагдаж байгаа биз. Хэн нэгэнд тал засах шаардлага иргэдэд бага, харин ИТХ-ын төлөөлөгчдөд их байна.

-Нам нь намаасаа томилогдсон Засаг даргыг огцруулах шийдвэр гаргаж байгаа тохиолдол ховор. Яагаад гэсэн асуулт гарч ирээд байна л даа.

-Багануур дүүргийн Ардчилсан нам өөрийнхөө намын Засаг даргыг огцруулдаг гажиг зуршилтай гэх үү дээ. Энэ бол гурав дахь тохиолдол. Олон жилийн туршид бугласан идээ бээр. Цөөхөн хэдэн хүний эрх ашгийн төлөө ажиллахыг шаардаж, энэ шаардлагыг нь биелүүлэхгүй бол намын үүрэг даалгавар биелүүлсэнгүй гээд л "хусаад хаяна". Намын дарга Б.Бямбадорж. 2008 оны орон нутгийн сонгуульд илт давуу ялагдуулсан.

2009 оны ИТХ-ын нөхөн сонгуульд намаас нэр дэвших хоёр хүнээ нам нь сонгочихоод байхад сонгуулийн хороо руу нэр дэвшүүлэхээр явах бичиг дээр нь гарын үсэг зурж, тамга даралгүйгээр алга болсон. 2012 оны орон нутгийн сонгууль, НИТХ, 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дүүргийн нам ямар ч зохион байгуулалтгүй оролцсоноос ялагдал хулээсэн. Ингэж л намыг булшилдаг хүн л дээ.

-Хоёр нам гэрээ байгуулсан гэж яриад байна даа. Яг ямар ямар заалт багтсаныг нь тодруулахгүй юу, та мэдэж байгаа юу?

-Хоёр намын гэрээ нэг хэсэг нууц байсан. Харин саяхан ил боллоо. Засаг дарга ил тод болгохыг шаардасаны үндсэн дээр. Гэхдээ л олон нийт энэ талаар сайн мэдэхгүй байгаа. Орон нутгийн телевизүүдийг мөнгө төгрөг, эрх мэдлээрээ булааж авчихаад үнэн мэдээллийг иргэдэд хүргүүлэхгүй байна шүү дээ. Гэрээ ч гэж дээ хуйвалдааны бичиг. Хуйвалдааны бичгийг гэрээ нэрээр 2014 оны нэгдүгээр сарын 8-ны өдөр гарын үсэг зурж баталгаажуулсан.

Заалтууд нь гэвэл: бүх албан тушаалыг хоёр нам 50/50 хувиар тэнцүү хуваана. Дүүргийн ЗДТГ-ын нэг мэргэжилтнийг томилохдоо ч зөвшилцөнө гэсэн байгаа юм. Бас шүүхээс бүх нэхэмжлэлээ татна. Гуравдугаар хорооны Засаг даргын нөхөн сонгуульд хууль бусаар ялсан хүнийг шууд батламжлана гээд л. Үнэхээр хуйвалдааны баримт гэж болно.

Багануур дүүргийн Засаг дарга М.Гончигжав: Намайг юу ч гэж үгүйсгэлээ гэсэн би Багануур дүүргийн засаг дарга Багануурчуудтайгаа амь нэгтэй байна

Хоёр эрхэмтэй хоёр цаг шахам ярилцаад дараа нь дүүргийн Засаг даргатай уулзсан юм. "Юуг нь асуух вэ? Би чинь хэвлэлийнхэнд элэгтэй хүн шүү. Хэзээ ч зориод ирсэн, асуусан зүйлд тань хариулна, наашаа суу" гэсээр Багануур дүүргийн Засаг дарга М.Гончигжав биднийг угтлаа.


-2013 оны дүүргийн ололт амжилт, 2014 оны зорилгын талаар ярилцъя гэвэл нэлээд цаг хугацаа шаардана байх. Харин сүүлийн үед Багануурт өрнөөд байгаа улстөрийн нөхцөл байдлын талаар сонирхож ирлээ. Ганц нэг хүнтэй уулзлаа. Тэгээд таниас тодруулмаар зүйл байна л даа.

-Мэдээж тодруулж бололгүй яахав.

-2013 оны нэгдүгээр сард ИТХ-аас таныг огцруулах шийдвэр гаргасан байх юм. Хоёр ч удаагийн хурал болсон гэсэн. Та яагаад хуралд нь оролцож тайлангаа тавиагүй юм бэ?

-2013 оны нэгдүгээр сарын 9-нд болсон хурлын үеэр би БНХАУ-д их сургуулиудыг хотхоноор хөгжүүлэх, шинжлэх ухаан технологийн паркийг Багануурт хэрхэн байгуулбал зохистой вэ гэсэн чиглэлээр их сургуулиудын ашиглалтын өмнөх захиргаа, Сангийн яам, БШУЯ-ны холбогдох хүмүүстэй хамт ажпын айлчлал хийж байсан. Нийслэл дүүргийн Засаг даргын мөрийн хөтөлбөрийн биелэлт, 2013 оны НЭЗЗ, 2013 оны газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөний биелэлт гээд бүхий л бичиг баримтууд бэлэн болсон байсан.

Тэр бүү хэл өөрсдөө ажлаа дүгнээд зогсохгүй аудитаар шалгуулж үнэн бодитой дүгнүүлээд байлаа. Гэвч намайг оролцох боломжоор хангаагүй. Харин дараа нь буюу 23-нд хуралдсан хуралдааны үеэр ээжийн маань бие тааруу байсан учраас оролцож чадаагүй. Нэгдүгээр сарын 23-ны хурлын өмнө би ИТХ-ын төлөөлөгчидтэй уулзаж зохих шаардлагууд тавьсан. Намайг хууль бусаар ИТХ-аас татсан шийдвэрээ цуцлахгүй бол хуралд оролцохгүй ээ гэж.

-Таныг Засаг даргын үүрэгт ажлаас огцруулаад зогсоогүй ИТХ-ын төлөөлөгчөөс хүртэл татчихсан юм уу?

-Тиймээ. Намайг ИТХ-аас татсан. Гэтэл хуулиндаа тухайн төлөөлөлгч нас барсан, хүнд өвчин туссан, өөрөө хүсэлтээ гаргасан тохиолдолд л татдаг. Аль ч үндэслэл нь байхгүй байхад дүүргийн намын Зөвлөлдөх зөвлөлийн шийдвэр гээд л татчихсан байгаа юм. Үнэндээ Зөвлөлдөх зөвлөл нь ийм шийдвэр гаргах эрх зүйн чадамжгүй, боломжгүй л дээ.

-Яагаад огцруулах шийдвэр гаргасан юм бол. Гол зорилго нь?

-2013 оны нийслэл болон дүүргийн Засаг даргын Нийгэм эдийн засгийн зорилтын хэрэгжилт, 2013-2016 оны дүүргийн Засаг даргын мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг дотоод аудитын албаар дүгнүүлсэн нь өөрсдийн хийсэн ажлыг хөөрөгдөх, эсвэл бодит байдлаас бууруулж дүгнэхгүй байх нөхцлийг бүрдүүлсэн.

2013 оны нийслэлийн Засаг даргын Нийгэм эдийн засгийн зорилтын хэрэгжилт 2013 оны арванхоёрдугаар сарын 15-ны байдлаар 82, дүүргийн Засаг даргын Нийгэм эдийн засгийн зорилтын хэрэгжилт 89, 2013-2016 онд хэрэгжүүлэх мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилт 40 хувьтай гэж үнэлэгдсэн.

Би 2004-2008, 2008-2012 онд дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгч байсан. Энэ хугацаанд анзаарч байхад Засаг дарга гэдэг хүн хэдхэн төлөөлөгчийнхөө төлөө ажилладаг, тэдэнд таалагдаж байвал суудал нь баталгаатай байдаг. Иргэдийнхээ төлөө бага ажиллаж, ихэнх тохиолдолд суудлаа баталгаатай байлгах гэж ИТХ-ын төлөөлөгчдийг тойлдог. Тэгээд л дараагийн сонгуулиар уначихдаг. Иргэдийнхээ төлөө ажиллаагүй учраас иргэд дүнгээ тавьж байгаа хэрэг.

Тэр хүний унах шалтгаан нь нийт иргэдийнхээ бус 25 хүний төлөө ажилласан болохоор тэр шүү дээ. Мөрийн хөтөлбөр дэвшүүлж ард түмэнд өгсөн амлалтаа мартаж эрх ашгийн төлөө зүтгэдэг гээд хэлчихэд буруудахгүй. Би орон нутагт улс төр ийм байдлаар явдгийг мэдэж байсан учраас ажлаа аваад арваад хоног болсны дараа нэг л шийдвэрийг гаргасан.

Тэр нь би 25 хүнээ юү эсвэл дүүргийнхээ 25-30 мянган иргэнийг тойлох уу гэж. Миний сонголт сүүлийнх нь байсан. Ингээд л нөгөө ИТХ-ын 25 чинь тойлсонгүй, нийлсэнгүй гээд л огцруулах шийдвэр гаргасан байна гэж би ойлгож байна. Дүүргийнхээ, иргэдийнхээ төлөө ажиллаж, ИТХ-нтай хуйвалдаагүйн минь төлөө гаргасан шийдвэр. Өөрөөр тайлбарлах ямар ч арга байхгүй.

-2012 оны сүүлч, 2013 оны эхээр Багануур дүүргийн талаар олон мэдээллүүд гарч байлаа. Гутал сандал шидэлцэж байна гэдгээс эхлээд нам тань таныг Засаг дарга болгох гэж болгочихоод одоо огцруулах гээд байдаг нь юу гэсэн үг вэ?

-Цөөн тооны хуйвалдагчид нэг шийдвэр гаргаад түүнийгээ намын шийдвэр гээд байгаа бололтой. Намайг нам маань огцруулах гээгүй. Харин албан тушаал, эрх мэдлийн төлөө нүдээ ухаад өгөхөөс ч буцахгүй хүмүүс иймэрхүү зүйл яриад яваа. Намын үүрэг даалгавар нэрээр өнгөрсөн жил олон хүнийг төрийн албанд "шахсан".

Мэдлэг, чадвар муутай тэр хүмүүсээс болж зарим ажил унах хэмжээнд ч хүрч байсан. Харин ч сайн муу сайхан муухай хэлүүлдэг хэдхэн хүмүүс чадлаараа хичээж ажилласан. Тиймдээ ч дүүрэгт анх удаа гэх тодотголтой олон зүйл хийгдсэн.

-Цөөхөн хуйвалдагчид гэдгээ тодруулбал?

-Намын дарга Б.Бямбадорж, дэд дарга Ш.Жаргалсайхан Зөвлөлдөх зөвлөлийн гишүүд. Зөвлөлдөх зөвлөлийн 15 гишүүний тав нь төрийн жинхэнэ албан хаагч, тав нь төрийн болон орон нутгийн өмчит аж ахуйн нэгжийн дарга удирдлагууд байна. Цаана нь үлдэж байгаа тав нь ийм шийдвэр гарга” хэмжээний хүмүүс мөн эсэх нь эргэлзээтэй.

Нам дотор байгаа төрийн албаныхан дотор Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дэд дарга Б.Нэргүйгээс эхлээд ЗДТГ-ын хэлтсийн дарга Ж.Эрдэнэбаяр гээд хүмүүс багтаж байна. 2013 оны нэгдүгээр сарын 8-нд дүүргийн хоёр нам гэрээ байгуулсан юм билээ. Тэр гэрээнд нь албан тушаалыг аль нам нь авах вэ гэсэн тохироо л харагдаж байгаа.

Тэгсэн хэрнээ намайг төрийн албыг төрлийнх болгосон гээд хээв нэг хэлж байна. М.Гончигжав гэдэг хүн энэ өдрийг хүртэл дүүргийн Засаг даргаар ажилласан жил гаруйн хугацаандаа өөрийнхөө нэг ч ах дүү амраг саданг ажилд авсангүй. Түмэн мэднэ. Би энэ дүүргийн ЭМН-д 14 жил ажилласан. Гишгээд мөрөө хар, хэлээд үгээ цэгнэ гэж ардын сайхан үг бий. Үүнийг тэдгээр нөхдөд хэлмээр санагдана.

-Таныг Б.Нэргүй, Ч.Оюунбаатар, Ш.Жаргалсайхан гэсэн хүмүүст газар өгсөн гэж ярьж байна лээ?

-Тиймээ. Би өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд намын эв нэгдлийг хамгаалах гэж хичээсэн.

-Одоо та яг ямар зорилготой ажиллаж байна вэ. Манай улстөрд нэг муухай зүйл харагдаад байдаг. Нэг хүнийг онилсон бол буулгаж байж л санаа нь амрах хорт явуулга?

-2014 он багануурчуудын хувьд асар их зүйлийг хийж амжуулах жил. Өнгөрсөн жил эхлүүлсэн Нарийн хэсгийн гэр хорооллыг дэд бүтцэд холбох ажил үргэлжилнэ. Бүтээн байгуулалт маш ихээр хийж, иргэдээ ажилтай орлоготой болгоно. Жингийн цуваа явж л байна жингэр нохой хуцаж л байдаг гэдэг үг байдаг. Хүмүүс юу ч гэж намайг үгүйсгэлээ гэсэн би Багануурчуудтайгаа амь нэгтэй байж нэг саналыг нь нэг ажил хэрэг болгохын төлөө хичээж ажиллана.

Өглөө 07:00 цагт ирээд үдэш 23:00 цагт би харьдаг. Ингэж харихдаа би сэтгэл хангалуун байдаг. Хүний хорвоод төрчихөөд ганц өөрийн төлөө, хар амиа хоохойлж явалгүй олон түмнийхээ төлөө мэдлэг чадвар ур ухаанаа дайчилж байна гэж бодох сайхан байдаг Төрийн ажил гэдэг жижиг, том дарга цэрэг, мэргэжилтэндээ биш ажил хийж, хүнд туслаж, мөрөөдлийн хотоо босгох гэж зүтгэхэд байдаг гэж би боддог.

Ийнхүү бидний яриа өндөрлөлөө. Нэлээд яриа хөөрөөтэй. ний нуугүй байрын энэ хүнээс эрс шийдмэг зан нэвт анзаарагдсан юм. Үгүйсгэл гэдэг ямар мөчидхөн юм бэ дээ. Багануурын улстөрийн амьдралд болоод буй үйл явцаас айхтар мэдэрлээ. Багануур үнэхээр сайхан хот. Баян тансаг эрднэсийн их нуур гэж Ш.Сүрэнжав гуай мөн сайхан хэлж дээ.

Эх сурвалж: