Туужийн үргэлжлэл *** Харин оройхон тийш Одыг сумын зочид буудал болох ердөө хоёр гуравхан өрөөтэй, ёотон шиг жижигхэн дөрвөлжин цагаан байшингийн нэг өрөөнд төвхнүүлэхдээ буудлынханд “Элдэв дээдийн юмнууд шавуулж болохгүй!” гэж чандлан тушаажээ. Шаргай эмчийг тушаасан тушаагаагүй тэгэх л байжээ. Бусад үед бол бөглүү энэ газар зочид гийчид болон албаны хүмүүс төдийлөн ирдэггүй тул хаалгаа дангинатал түгжчихээд санаа амар хэвтэж байдаг буудлын ажилчид бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ буюу нярав, үйлчлэгч хоёр хоёул буудал дээрээ өндөржүүлсэн хамгаалалтад хонов. Маргааш нөгөөдөр нь ч мөн тийм байдалтай хоноцгоолоо. Гурав дахь өдөр нь гэвч Шаргай эмч буудлын хоёрт итгэлгүй эмнэлгийнхээ нэг өрөөг суллан Одыг оруулав. Тэгэхдээ бүр буудлын нэг ортой хамт авч явжээ. “Энэ нь арай өнгөтэй юм” гэсэнд буудлын нярав ч уухайн тас зөвшөөрөн өөрөө хүргэж өгөв. Ширээ сандал өгсүүлээд хэрэгтэй болгоныг энд тэндээс сорчлон цуглуулж, заримыг нь гэрээсээ авчран нэг үгээр хэлэхэд сумын аль өнгөтэй өөдтэй болгоноор түүнийг тохижуулжээ. - Ээлжийн асрагч сувилагч нар чамд хань бараатай байг. Энэ нь дээр гэж тэр хэлэв. Мөн эмнэлгийн гал тогооны хүүхэн шинэ эх баригчдаа тусгайлан хоол хийж байх шинэ үүрэг даалгавар хүлээлээ. Шаргай эмч ингэтлээ сэрэмжилсэн нь бараг дэмий шахам хэрэг байсан юм. Юу гэвэл Үзэсгэлэн гоод халдаж зүрхлэх ямар ч танхай балмад этгээд байгаагүй гэдэгтэй бараг мөрийцсөн ч болохоор байв. Хүн болгон түүнийг хараад эхлээд цочирдож самгарддаг ч дараа нь учиргүй тайвширч ер бусын амар амгаланг эдэлдэг гэдгийг сумынхан анзаарч мэдэхэд арай эрт байлаа. Гэвч сэхээтэй хүн бол анзаарч мэдвэл мэдэхээр үйл явдлууд түүнийг ирсний маргаашаас л өрнөж эхэлжээ. Олон төрсөн нэг эх эмнэлэгт ирж амжилгүй гэртээ нярайлсныг дуулаад Од цүнх саваа барин хар хүнийг нь даган харайжээ. Гэтэл замд нь урдуураа улаан хөлтэй юм гаргадаггүй, зуудаг урдагаараа алдартай нэгэн жингэр яагаад ч юм тэр өглөө уяагүй байж таарч. Бачимдаж явсан хар хүн ч үүнийг анзааралгүй саяхан гөлөглөсөн жингэрийн яг үүрэн дээр яваад оччихсонд улаан халтар жингэр ч хар хурхийн тэр хоёрын өөдөөс шидсэн чулуу шиг л ойж ирж дээ. Гарцаагүй мөч ирэхэд хэн боловч зөвхөн өөрийн улаан амийг л боддог энэ ертөнцийнхний жишгээр хар хүн огло харайн хажуу тийш чавхдаж залж явсан эх баригчаа зэрлэг араатны аман дээр орхих нь тэр. Тэр хүний сүүлд ярьсныг яг юу болсныг анзаарч чадаагүй, хилэнт жингэр зөөлөн гийнах шиг болоход л эргэж харжээ. Од байрнаасаа хөдлөлгүй шаасан гадас шиг зогсож, харин тэр жингэр сүүлээ шарван өмнө нь эрх гөлөг шиг өнхөрч байжээ. Мөн нэг өдөр эмнэг догшин морьтой нэг залуу хоршооны үүдэн дээрээс мордон тасралтгүй булгиулсаар сумын төвийг хэд тойрохдоо гурав унаж, гурав дахин чаргууцалдсаар мордож, тэр хавьдаа л хөөрхөн үзүүлбэр үзүүлээд авч. Гурав дахь уналтан дээрээ хөлөө ялимгүй бэртээсэн тул мордож чадалгүй морио хөтлөн хазганан доголсоор явлаа. Бухын тулаан үзэж байгаа ... шиг хүүхэд залуучууд түүнийг даган гүйлдэж, нэлээд олон хүмүүс эмнэлгийн гадаа эгнэн зогсоод залуугийн яаж тогтож байгааг шимтэн харж байсан юмсанж. Тэр хүмүүсийн дунд байсан Од залууг морио мордож чадалгүй хазганан явахад нь түүн рүү гүйж очоод залууд: - Хөл чинь зүгээр ээ. Би цулбуур дээрээс чинь барьж байя, мориндоо морд гэв. Залуу санаа нь зовсон бололтой, юу хийхээ мэдэхгүй зогсож байтал Од хэзээ язааны эзэн нь юм шиг өнөөх догшин аргамгийг цулбуурдан авсан нь хүмүүст эмнэгийн булгианаас илүү сонирхолтой байлаа. Залуу үзэсгэлэнт бүсгүйгээс ичихийн ихээр ичиж, хувцасныхаа шороо тоосыг гөвөн бүсээ чангалж бүслэв. Эмэгтэй хүнээр бариулж мордоно гэж юу байхав гэсэн шүү юм бодоод хүүхний гараас цулбуураа авахаар эргэтэл морь нь сумын төвийг хэд тойрон булгихдаа хөлрөөгүйгээрээ хөлөрч, хар мах нь чичрээд зогсож байжээ. Залууг мордоход хүний урманд чихээ ч хөдөлгөсөнгүй, цааш эргэн хэд алхаад зогсож шээс алдахыг олон хүн харж байлаа. Одыг эмнэлгийн зүг эргэж явахад хэн ч юу ч хэлсэнгүй, энэ тухай хожим л тэд дурсан ярилцах болно. Энэ хооронд эмнэлгийн навтгар цагаан байшин сумынхны хөл хөдөлгөөний цорын ганц зангилаа болоод байсныг хэлэх хэрэгтэй. Эмчид биеэ үзүүлэх гэсэн хүмүүсийн тоо нэн олширч, Шаргай эмчээс эхлээд цэвэрлэгч асрагч нар хүртэл барагдахгүй их ажилтай болов. Дуудлага дууддаг хүмүүсийн тоо эрс цөөрч, яаж ийгээд л өөрсдөө ирж үзүүлэх гэж чармайцгаах тул эмнэлгийн будаг нь халцархай жаран ес, Хүрлээ жолооч хоёр хашаан дотроо нарлаж байдаг боллоо. Цай тамхи авахаар сумын төвийг зорьж ирсэн малчид яаруу сандруу дэлгүүрээр орж, эхнэрийн захиасыг хам хум аваад ойр зуурын эм тан авч чадвал биеэ чагнуулчих санаатай эмнэлгийн гадаа тухтай нь аргагүй суугаад авцгаана. Сумын эмийн сан эмнэлэг дотроо байдаг нь чухам ганц аз болжээ. Эмийн санчийн шүүгээнүүдийн нүдэнд хэдэн сараар хөглөрч хэвтдэг эмүүд яах ийхийн зуургүй алга болж байлаа. Одоо Уваш жолооч шуудан авчрах бүрийдээ бор цаасан хайрцагт хийсэн хурц содон үнэртэй эмүүдийг аавын цээжнийхээ бүхээгт нямбайлан өрдөг ажилтай болов. - Хүүхээ, ядаргааны битмийн байхгүй биз? гэсэн асуулт хамгийн элбэг сонсогдоно. Уг нь зуны дэлгэр цаг ирж, зулзаган ногооны шим шүүсээр дэлхий ээж дэлэгнэж байсан ч хаврын хатууд ажраагүй малчид одоо л ядарсан зүдэрснээ санаж эхэлсэн нь эмийн санчийн уурыг барж байв. - Хүүхээ, гэдэсний чинь эмээс таван боодлыг авъя. - Чулуун гуай, та чинь өнгөрсөн долоон хоногт л өчнөөнийг аваад явсан биз дээ?! Баас алдсан хурга ишгэнд сайн юм. Хүүхдэд өгдгөөс хэдэн тун илүү өгчихөөр дороо божийгоод ирэх юм гээч. - Энэ чинь мал эмнэлгийн газар биш, хүн эмчилдэг газар, ойлгов уу! Тэгж л хурга ишиг чинь баас алдаад байгаа юм бол малын эмчид очихгүй юу. Хн, даварсан гэдэг нь! Иймэрхүү үг яриа байнга шахам сонстох болж, өнгөрсөн жилээс эмийн санч хийж эхэлсэн Очирын бүдүүн улаан хүүхэн уурласан ч гэсэн тэдэнд хүссэнийг нь өгч, тэд ч гэсэн хурга ишгэндээ өгсөн юм байхгүй эм хадгалдаг богц савыг нь дэмий түнтийлгэх тэдгээр зүйлсийг өвөртөлж байх зуураа жинхэнэ хүслээ гүйцээдэг байлаа. Од хичнээн ажилтай байсан ч эмийн санчид загнуулж байгаа, эмчид үзүүлэхээр хүлээж суугаа хүмүүсийн хажуугаар хэдэнтээ өнгөрч, урт давчуу хонгилыг байнга шахам гэрэлтүүлэх тул Очирын хүүхэнд аашлуулах нь тэдний хувьд хамгийн хүсүүштэй хэрэг болоод байсан юм. Жаахан увайгүй ааштай хүнд бол энэ хүүхэн надад талтай байна уу даа гэж бодогдохоор, Од тэдэнд яаж ийгээд л харагдаж, өөдөөс нь яралзтал инээмсэглэж, заримтай нь бүр яриа өрнүүлээд авна. Ай даа, зуны оройн нам гүм үдэш сумынхны хувьд ёстой л диваажингийн цаг байсан юм. Ажил тарж, өвдсөн дуншсан эхчүүд ирээгүй үед эмнэлгийн хашаа, түүний эргэн тойрон чухамдаа олон нийтийн ажлын гол талбар болж хувирав. Бөмбөг харилцаж, алчуур нуун тоглож, шийтгүүлсэн нэг нь дуу дуулж, саргүй шөнө цүү хаян тоглож, сумынхан хааяа нэг улаан буланд цуглан олон нийт зохиодгоос хэдэн хувь илүү дуу шуу, баяр хөөр болцгооно. Эхлээд хөвгүүд банзан гитар балбаж, өөрсдийн зохиосон гэх хэд гурван дуу дуулдаг, бусад нь дуугай л чагнадаг байсан нь сумын урлагийн өдөрлөг энд зохиогдож, улаан булангийн ажил ид өрнөхийн эхлэл болов. Улаан булангийн эрхлэгч солгой Чулуун хавтас нь ховхорсон найрал баян хуураа чирч ирсэн нь бүхнийг зохион байгуулалттай болгож эхэлжээ. Удалгүй Чулуун хуучир, лимбэ гээд өөрт байдаг, дуугаргаж чаддаг бүхнээ өөрөөр хэлбэл сумын найрал хөгжмийг тэр чигээр нь эмнэлгийн хашаанд нүүлгэн ирсэн нь сумын уран сайханчдыг тэр чигээр нь цуглуулж, хааяа аймгаас хөгжмийн багш хөлсөлж ирэн бэлтгүүлээд ч төдий л амжилт олдоггүй урлагийн тоглолт тэр дороо бүрдэх нь тэр! Алагсай гэж нас тавь нэлээд гарсан сургуулийн галч эхлээд жаахан цааргалж байснаа хөгжмийн багш хүүхэн өөрийнхөө ятга хөгжимтэй ирж, “Гурван Тамир”- ыг яая гэтэл уянгалуулдаг болсноос хойш солгой Чулууны хулсан лимбийг битүү амьсгаагаар ёстой нэг уйлуулдаг боллоо. Алагсай гуайг лимбэ сайн тоглодог гэж хэн хүнгүй мэдэх авч тоглож байхыг нь харсан хүн ховор, хааяа нутгийн нүүр тахлах үүднээс аймагт зохиогддог сумын урлагийн өдөрлөгийн үеэр албан хүчээр лимбэ барина. “Та лимбэ тоглоод өгөөч!” гэж сургуулийн хүүхдүүдийг шалахад “Шүд ам онгойж сэтийчихээд байхад миний лимбэ тоглодог гэж юу байхав. Залуу байхад тоглодог л байлаа” гэж дахин энэ тухай яримааргүй байна гэсэн өнгөөр хэлдэг байжээ. Гэтэл одоо үүдэн хэдэн шүднийхээ онгорхой зайнаас ч ичиж барьсан юмгүй, хөгшин атных шиг дорогш унжсан уруулын завсраар яаж ийм хөг эгшиг гардаг байнаа гэмээр нүдээ аньсхийж, хамаг биеэрээ аяархан ганхан жингэнүүлэхэд Алагсай гуай тоглож байгаа юм биш, алсаас од, сар, нарны ая эгшиг энэ хүнээр дамжин бууж байна уу гэлтэй үзэгдэнэ. Яхир гэгддэг Шаргай эмч энэ завсар ёстой алиа багахан Шаргай болж хувирсан байлаа. Ажил тарах цаг болоход өмнө нь шүүгээ саваа цоожлон, энэ тэрийг дахин дахин нягталж шалган, ээлжийн асрагч сувилагч нарт “Одоо болиосой” гэмээр урт заавар зөвлөгөөн өгдөг байсан бол одоо хаалга үүдээ хам хум хааж, заримдаа ч дэлгээтэй чигээр нь орхиод “Би нэг гэр лүүгээ шурхийчихээд ирье” гэж хэнд ч юм хэлдэг болжээ. Энэ нь хөгшнийхөө хэзээний хийчихээд хүлээж байгаа оройн хоолыг гялас манас идчихээд ирье гэсэн үг. Хоолоо идэхээр суухдаа “Ажил их байна. Буцаж явалгүй горьгүй” гэнэ. Яг гардаг дээрээ тэгтлээ ч их хар амиа бодохгүй, тээнэгэлзсэн байдалтай зогсож “Хөгшөөн, чи хамт явахгүй юм уу? Хүүхдүүд бужигнаад... тэнд зүгээр юм” гэж хэлдэг байв. Хөгшин нь эхлээд хөөрхий муу Шаргай гуайг аашлаагүйгээрээ аашилж, “За, хүүхэд багачуулын хэрэг маньд ямар хамаа байна! Чиний нөгөө ажил чинь энэ үү? Буруу зөнөх гээч л чамд ирж дээ” гэдэг байснаа солгой Чулууны лимбийг Алагсай гуай амилуулдаг болсноос хойш зураг хөдөлмөрийн багш байгаад одоо тэтгэвэрт гарсан энэ эмэгтэй өөрөө тэсэлгүй гүйж хүрдэг болжээ. Гэхдээ Шаргай гуайн урилгыг авч хамт ирнээ гонж. “Үгүй ээ, үгүй. Чи өөрөө яв” гэж уцаарласан дүр үзүүлж явуулчихаад өөрөө араас нь айлынхаа авгайтай цуг залуу охид шиг жиг жуг болон гүйлдэцгээнэ. Шаргай эмч залуугаасаа л урлаг олон нийт гэдгийг огт мэддэггүй нэгэн байв. Өглөө оройгүй хүний халуун амь сахиж байгаа хойно арга байж үү хэмээн эхнэр нь цагаатган бодоод өөрөө ч бүжиг наадмаас аяандаа холдсон билээ. Гэтэл одоо нас өтөлсөн хойно орой болгон нөхрөөрөө тийш явъя гэж гуйлган, дагаж явахгүй үнэд орсноо өөрөө араас нь нуугдан гүйх даанч сайхан байжээ. Өөрийгөө нийгэмд заазлагдсан тэтгэврийн хүн хэмээн голж суудгаа больж, өнөө орой тийшээ явахдаа юу өмсье дөө гэсэн шүү юм бодох болсон нь залуу насандаа эргэн ирсэн мэт. Нөхөр нь тэнд солгой Чулуунтай цуг бүхнийг удирдан зохицуулж, энд тэнд үсэрч харайн, тоглоом наадмын үг хэлж явах нь өөрийг нь сууя гэж байсан үеийн хүн эмнэлгийн ангийн оюутан өндөр туранхай залуу яг л тэр хэвээрээ байх шиг санагдахад өөрөө ч мэдэлгүй тас тас хөхөрмөөр болно. Шаргай эмчийг ийм баяр хөөртэй, наадамч наргианч явахыг сумынхан зүүдэндээ ч хараагүй байсан цаг тун саяхан сан. Сая төрсөн эхийн бие муу байхад та нар эмнэлгийн гадаа шуугилдлаа гэж морьтой залуусыг чулуугаар шидэн пижигнэтэл хөөдөг байсан хүн чинь одоо “Манайх өнөөдөр хоёр ч жаахан улаан юмтай болсон. Ийм сайхан ая эгшиг угтан авч байхад тэд маань хожим том болоод дуу хууранд гаргуун улс болох байлгүй” хэмээн малийтал инээж явах. Үүнийг хараад ертөнц хэдэн хэм, хаашаа яаж эргэчихээд байгааг гайхан шогшрох хүн гарсангүй. Өнөө их дуусаж дундардаггүй алба амины ажил ч яалаа бүү мэд, үхэж хатчих гээд байдаг өвчтөн хуучтан ч үгүй болж, хүн болгон л амралтаа авчихсан юм шиг наадан наргиж, дуу шуу болцгооно. Хэрүүл уруул хийн, атаархаж жөтөөрхөлцөн, авах идэх гэж улайран тэмцэлдэж явсан үе тэдэнд огт байгаагүй юм шиг, тэнүүн жаргалтай, сэтгэл хангалуун алхацгаана. Хамгийн хачирхалтай нь яагаад гэнэт ийм болцгоосноо хэн ч гайхсангүй, учир начрыг эргэцүүлэх ухаан тэднээс ангид байв уу гэтэл хэн ч бас одоогийнх шигээ ийм цэлмэг ухаантай байж бусдад халуун дотно үг хэлж байснаа хожим тэд саная гээд ч санаж чадахгүй. Наймдугаар ангийн нэг охин аймагт шатрын тэмцээнд аваргалж, тооны сонгоны хүүхдүүд багаараа бүсийн уралдаанд оролцон тэргүүн байранд шалгарч, олон үеийн тоочин шавь нар төрүүлсэн тэдний багш төрийн одон хүртэж, сумын удирдлага олон жилийн маргаантай байсан Улаан давааны зусланг хөрш сумынхантай хамгийн эе зүйгээр шийдэж товчоор хэлэхэд энэ нутгийнхан ёстой нэг одтой байсан ийм цагийг тэд хожим хойно хичнээн бодоод ч амьдралынхаа өөр үе, хугацаанаас олохгүй. Тэр жилийн наадам гойд сайхан боллоо. Цэргээс ирсэн хоёр ч залуу сумын начин болж, нэг нь бүр түрүүлж хурсан олныг ид хаваараа гайхуулав. Наадмын гурван хоногт эмнэлгийн гадаа болдог олон нийт уяачдын морь майхан багширсан сумын хойд дэнж дээр болжээ. Чухам энэ үеэс л нэгэн шинэ ярианы сэдэв хөндөгдсөн нь Одтой ураглах тэр азтай залуугийн тухайд байжээ. Хүн болгон л түүнийг нутгийнхаа бэр болж, тэдэнтэй насан туршдаа үлдээсэй хэмээн ханцуйн дотроо залбирах нь халаг бодоцгоож байсан билээ. Тэр тусмаа нас биед хүрсэн хүүтэй, дүүтэй болгон энэ тухай боддогоо бодоод, биелэхгүй мөрөөдлийнхөө хөлөг онгоцоор зугаалаад авч амжсан байв. Шаргай эмч л гэхэд өнгөрсөн жил гэрлэж хотод суурьшсан хүүгээ Одыг харангуут санажээ. “Хүү минь морь малд дуртай юм. Мал эмнэлгийн ангид оруулчихъя. Адууны тоостой хутгалдаж, морь мал уясан шиг эрийн хийморьтой яваг” гэж эхнэр нь хичнээн учирласан ч Шаргай эмч тас зөрүүдэлж “Үгүй ээ, энэ нутагт эмч хамгийн их хэрэгтэй. Хүү минь миний хийж чадаагүй болгоныг гүйцээг” гэж зүтгэсээр байгаад анагаах ухааны сургуульд оруулжээ. Гэтэл зургаан жилийн дараа хүү нь эцгийн санаснаар болсонгүй. “Аав минь, би чинь нарийн мэргэжил эзэмшсэн хүн. Тан шиг хөдөө зэвэрч чадахгүй” гээд уугуул нутаг, эжи ааваа гэхээс зүрхний мэс заслын эмнэлэг, зэрэмгэр цагаан хүүхэн хоёрыг илүүд үзжээ. “Үгүй тэр хэлж байгааг нь хараарай! Зэврэх гэнэ шүү! Хөдөө гэдэг чинь зэв иддэг газар, би тэгээд зэвтэй хадаас болж байна уу?!” гэж бачимдан хашгирснаа эхнэртээ ч хэлэлгүй олон хоногийн турш голоо горойлгон бодож, санчигтаа овоо хэдэн буурал үс нэмсэн билээ. Гээд яахав, хөөрхий, эцгийн санаа үрд л байдаг юм хойно, Үзэсгэлэн гоог анх нүүр тулан харсан тэр завшаант мөчөөс хойш “Хохь нь муу хог! Ийм сайхан амьтныг харахын ч заяа байсангүй” хэмээн наанаа хий дэмий зүхэвч цаанаа хүү минь энд байгаад энэ сайхан бүсгүйтэй учирсан ч болоосой хэмээн шүүрс алдан боддог байв. Наадмын торгон ногоон дэвжээн дээр залуу чийрэг эрчүүл булчин зангирсан хүрэн бор цээжээ хээтэй зодогны цаанаас тэвхэлзүүлэн гарч ирэхэд хүмүүс сая л эр хүний гоо сайхны тухай санацгааж, нээрээ Одод таарах нь хэн билээ гэсэн шүү юм бодоцгоожээ. Сумын дарга яг энэ тухай бодож байгаад хэлчихсэн болов уу гэмээр нэг үг унагасан нь чухамдаа гал дээр тос асгасан хэрэг болов. Түрүү бөхөд бай шагнал гардуулахдаа “За тэгээд нутагтаа бүл нэмж, дараа жил гэхэд биднийг хуримдаа уриарай. Ийм сайхан залуустай байхад нутагт маань бэрийн сайхан ирэх байлгүй” гээд хэлчихжээ. Тэгж ерөөлгөсөн азтай залуу нь энэ жил цэргээс ирсэн дархан Цэрэнгийн бага хүү байлаа. Бие хаа тэгш, нумарсан хар хөмсөгний дороос дөлгөөхөн нүдээр ширтсэн, уртын дууны шуранхай хадаадаг шигээ ааш зан аядуу зөөлөн аргагүй л хүүхний хайрыг татах сайхан төрсөн эр мөн байлаа. Гэвч түүнийг Одтой харьцуулан бодоход хургачин бор хүү шиг даанч жол санагдах авай. Хэдий тэр наадмын дэвжээний чимэг мөн байсан ч тэгэсхийгээд ярианы сэдвээс холдов. Нэлээд олон хүмүүсийн анхаарал наадмын өмнөх өдөр гэртээ ирсэн сумын даргын гадаадад сурдаг оюутан хүү дээр тогтож байлаа. Ар дагз руугаа гэзгэрхүү урт үс тавьсан, цоорхой жийнсэн өмдөн дээр өөртөө богинодсон бор дээл хөөргөн бүсэлсэн нь нэг л нүдэнд дасаагүй гаж харагдах боловч гадаад хэлээр дуржигнатал ярьж, зузаан зузаан ном эргүүлэн үзэж, ганган тансаг харь орчинд амьдардаг гээд бодохоор манай Үзэсгэлэн гоод тэнцэж магадгүй жингийн туухай татна. - Тэр чинь алт эрдэнэс олдог хүн болох юм гэнэ лээ. Хэтий яваандаа том уурхайн эзэн болж л таараа. - Сургуульд байхын л хамгийн гавал нь байсан юм, одоо бүр гарч өгсөн байлгүй. - Тэр чинь зэргэлдээ сумын өндөр Мөнхөөгийн дүү охинтой үерхдэг юм гэх чинь билээ. Өнгөрсөн зунжингаа л ахынхаа гурван дугуйтаар тийшээ алга болсон дог. - Тэр нь тийм сүрхий юм уу? - Яагаав, Нинжээ гээд нарийхан цагаан хүүхэн байдаггүй юү. - За тэрний тийм сүрхий гэж юу байсан юм бэ. Хичнээн цагаан, хичнээн нарийхан байлаа ч манай Одын дэргэд хүн дүрсэнд ороогүй баримлын шавар л гэж мэд, за. Хүүхнүүд ийнхүү шаагилдаж байлаа. Үнэхээр ч Одыг ирснээс хойш тэдний атаа жөтөөг хөдөлгөдөг ямар ч сайхан хүүхэн өчүүхэн, өрөвдөлтэй, болхи хийцийн амьтад болж хувирсан нь үнэн. Өмнө нь Сувд багшийн хэдэн хүүхнүүд хичнээн их янтганадаг байлаа даа. Сумын аль өнгөтэй өөдтэй залуусыг дэгээдэж, жил болгон л нэг нь хөлтэй ч гэж жигтэйхэн, баян ч гэж жигтэйхэн хурим хийн, сумынхны амыг ангайлгадаг байв. Хоршооны дарга эцэг нь хэдэн хүүхнээ гоёно ч гэж юүхэв, ёстой нүд нь бүлтрэх шахсан хэдэн юмнууд баргийн хүнийг тоож дуугарахгүй, нөхрүүдийнхээ хүзүүн дээр зайдлахаа шахан /зарим нь ч бүр зайдлаад авсан байхаа сийхгүй/ шантайлдаж явдаг байсан бол одоо чухам ханд нь хага дарагдах гэгч болоод байлаа. Авгай хүүхнүүдийн бах ингэж ганц ханасан аж. Харин Одтой жөтөөрхөлцөх энээ тэрээ санаа хамгийн атгаг хүний толгойд ч эзгүй байв. Өөрийгөө лусын дагина гэх нь холгүй юм ярьж явдаг Сувд багшийн бага охин хүртэл Одыг хараад нүдээ салгаж чаддаггүйгээ үл нууна. Ер нь Одтой эн зэрэгцэх гэж юу байсан юм бэ! Ингээд бодохоор сумын даргын гавал хүү хүртэл өвсөн мануухай болж хоцорно. Хэдэн жилийн өмнө наадмаар ёстой нэг үлгэрийн ханхүү ирснийг хүүхнүүд яахин мартах билээ. Одод таарч магадгүй цорын ганц хүн тэр л байсан юм гэж одоо тэд халаглан дурсацгааж байв. Сайхан өндөр сэрвээтэй шар хээр морин дээр хазгайдуухан суугаад ханхар өргөн мөрөө тэвхэлзүүлэн алхуулах түүний хажуугаар гарахад хот газрын дэгжин үнэрт нь салхи хүртэл мансууран саатаж, өнөө цагийн хийц маягтай өмсгөл зүүсгэлтэй нь төрөлхийн цэвэр сайхан төрх нь донж төгөлдөр хослоод харсан хүний харааг салгаж боломгүй үзэсгэлэн гоог бахдуулж байсансан. Даанч наадмын гурван хоног шигээ дэндүү түргэн буцаж билээ. Тэр сайхан эрийг үс гэзгээ задлан унжуулж, уйлж хайлан дагаад явчих шахаж байсан хүүхнүүд яриандаа халсаар одоо цагт эргэж ирэхэд тэр ч бас Одын дэргэд шагай дутуу болохыг мэдрэн дуугаа хураацгаана. Үргэлжлэл бий.