Шинэ toolbar Элгэн нутаг FM 96.9 MGLRadio Mobile хувилбар
www.BOLOD.mn
Fact.mn | Miss.mn | Ord.mn | Choibalsan.mn |

Архив ангилал
ДЭЛГҮҮР ХУДАЛДААНЫ ТӨВ
» ДАА ХҮРЭЭ (85406)
» ДҮНЖИНГАРАВ ХТ (63905)
» Гранд плаза (63221)
» Боса (33823)
» БӨМБӨГӨР ХТ (63175)
» Замбала (47496)
» Метромолл (52907)
» Миний дэлгүүр (65494)
» Эвридэй (44905)
» Чансаа гутлын дэлгүүр (67603)
» Хар Хорин зах (49978)
» Хүчит Шонхор ХТ (60110)
» ТОСА ХТ (42763)
» Скай их дэлгүүр (37653)
» Сандэй плаза (54932)
» Нарантуул ОУХТ (63177)
» НАРАН ИХ ДЭЛГҮҮР (51833)
» НОМИН (58260)
» АЗ ХҮҮХДИЙН ИХ ДЭЛГҮҮР (44919)
» Оргил худалдааны төв (47765)
» Next Center (43417)
» E-mart (19611)
» БСБ (28042)
» БАРС ХТ (41771)
» UB MART (49500)
ДҮҮРЭГ ХОРОО
» Баянгол дүүргийн хүүхэд залуучуудын хөгжлийн газар (9306)
» БАГАНУУР (54030)
» ЧИНГЭЛТЭЙ (48660)
» ХАН УУЛ (53373)
» СҮХБААТАР (49159)
» НАЛАЙХ (49468)
» БАГАХАНГАЙ (42150)
» БАЯНГОЛ (54962)
» БАЯНЗҮРХ (63661)
» СОНГИНОХАЙРХАН (55127)
БАЙГУУЛЛАГА
» ГЛОБ ИНТЕРНЭШНЛ ТББ (40289)
» ГААЛЬ (61944)
» ЗАМЫН ЦАГДАА (70538)
» ИНЕГ-МИАТ (76657)
» ММСУХ- Морин спорт (26567)
» Монголын Дарцын холбоо (40150)
» Монголын Залуучуудын Холбоо (66897)
» Монголын Үндэсний Бөхийн Холбоо (45305)
» МЭРГЭЖЛИЙН ХЯНАЛТ (65399)
» МСНЭ (38428)
» МОНГОЛЫН ЗОХИОЛЧДЫН ХОРОО (47516)
» МОНГОЛЫН ЦАХИЛГААН ХОЛБОО (47951)
» МОНГОЛЫН ХӨРӨНГИЙН БИРЖ (62135)
» МОНГОЛЫН САЙТЫН ХОЛБОО (58018)
» МОНГОЛЫН ОЮУТНЫ ХОЛБОО (48970)
» МОНГОЛ УЛСЫН ХҮҮХЭЛДЭЙН ТЕАТР (29975)
» МҮЭХ (46846)
» МҮХАҮТ (41279)
» МҮСХНХ (9057)
» МҮОНРТ (48446)
» Мэдээлэл технологи шуудан харилцаа холбооны газар (38877)
» ЭМНЕСТИ ИНТЕРНЭШНЛ ОУБ (25480)
» ШШГЕГ (44890)
» ШҮҮХ ПРОКУРОР (59365)
» Шударга өрсөлдөөн хэрэглэгчийн төлөө газар (60430)
» ЧИНГИС ХААНЫ ДЭЛХИЙН АКАДЕМИ (33723)
» Чөлөөт Бүс (43749)
» ЦЕГ (73190)
» Цахилгаан тээвэр (40793)
» ЦОГЦ ХАРИЛЦАА ТӨВ (46480)
» Цөмийн энергийн газар (40674)
» Хил хамгаалах ерөнхий газар (8287)
» Харилцаа Холбооны зохицуулах хороо (41632)
» ХХЕГ (39403)
» ХҮЧИРХИЙЛЛИЙН ЭСРЭГ ҮНДЭСНИЙ ТӨВ (43288)
» УБЦТС TЭЦ-4, 3 (56972)
» УМБГ (38866)
» Улсын мєрдєн байцаах газар (38342)
» УРЛАГ- УЛСЫН ДРАМЫН ЭРДМИЙН ТЕАТР (42106)
» УРЛАГ- УДБЭТ (39694)
» Ус сувгийн удирдах газар (9370)
» ТАГНУУЛ (71018)
» ТАТВАРЫН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР (55861)
» ТӨМӨР ЗАМ (78747)
» Тээврийн төлөвлөлтийн хэлтэс (36672)
» Санхүүгийн зохицуулах хороо (9584)
» СОНГУУЛИЙН ЕРӨНХИЙ ХОРОО (44606)
» Сэргээн засалт, сургалт үйлдвэрлэлийн төв (22576)
» НИТХ (29255)
» Нийгмийн даатгал (42282)
» Нийслэлийн ЗДТГ (9944)
» Нийслэлийн газрын алба (10440)
» Нийслэлийн агаарын чанарын алба (37697)
» Нийслэлийн статистикийн газар (9708)
» НАББҮХ (36804)
» НҮБ (36443)
» Авлигатай Тэмцэх Газар (64119)
» Авто тээврийн газар (45056)
» ОБЕГ (50697)
» Оюуны өмчийн газар (5662)
» Үндэсний Дата Төв (34481)
» ҮТЕГ (36661)
» ҮНДЭСНИЙ НОМЫН САН (37551)
БАРИЛГА
» Гангар инвест (36349)
» ГАЗАР ХАШАА (65329)
» ГАНДИРС (26384)
» ГАНГАР ИНВЕСТ (42323)
» Барилгын материал (34910)
» БАЯСАХ ТРЕЙД (26296)
» БАРИЛГА-САЙН МЭДЭЭ (42264)
» БАРИЛГА-ҮНЭ ХАНШ (84716)
» БАРИЛГА (70490)
» ЖИГҮҮР ГРАНД (49795)
» ИХ ҮЙЛСИЙН ЭРЭЛД (24506)
» МУУ МЭДЭЭ (55006)
» ЭКО КОНСТРАКШН (46983)
» ШИНЭ БАЙР (64432)
» ЦАСТ ИМПЕКС (40127)
» УЛААНБААТАР ӨРГӨӨ (23545)
» Тахилт өндөр уул (35959)
» АЛТАЙ КОНСТРАКШН (47781)
» АВЗАГА ТРЕЙД (42816)
» Пума констракшн (38021)
БАРАА БҮТЭЭГДЭХҮҮН
» БҮТЭЭГДЭХҮҮН-АРХИ (61523)
» СЭЖИГТЭЙ БАРАА (59735)
БАНК САНХҮҮ
» ДААТГАЛ (36776)
» ГОЛОМТ (51468)
» ББСБ (38156)
» БАНК САНХҮҮ (62499)
» БАНК (42488)
» МУУ МЭДЭЭ (45848)
» МОНГОЛ ДААТГАЛ (36403)
» МОНГОЛ БАНК (64629)
» МОНГОЛ ШУУДАН (36994)
» ЭРЭЛ (37311)
» ЧИНГИС ХААН (36553)
» ХЗХ (41014)
» ХХБ (39683)
» ХАДГАЛАМЖ (42426)
» ХАС (41061)
» ХААН (51422)
» ХӨГЖЛИЙН БАНК (56165)
» УЛААНБААТАР БАНК (40559)
» ТРАНС (36584)
» ТӨРИЙН БАНК -ЗООС (54312)
» Тээвэр хөгжлийн банк (37719)
» САЙН МЭДЭЭ (40534)
» НАЙМАН ШАРГА (56296)
» АНОД (44936)
» ПРАЙМ ДААТГАЛ (22936)
» КАПИТРОН (36457)
» КАПИТАЛ (38954)
» ҮНДЭСНИЙ ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ (35783)
» ҮНЭ ХАНШ (50168)
БААР РЕСТОРАН ЦАЙНЫ ГАЗАР
» Дреам (36035)
» БААР- ДОРГИО (45902)
» Бусад (38564)
» ЗОЧИД БУУДАЛ (49747)
» Жура ресторан (35955)
» МЕТРОПОЛИС (26530)
» ЧАПЛИН РЕСТОРАН (23508)
» Цайны газар- БЭЭЖИН НУГАС (24922)
» Цайны газар- ХААН БУУЗ (25644)
» СТЕЛЛА (32250)
» СТРИНГС КЛУБ (23444)
» СӨҮЛ РЕСТОРАН (36109)
» АМРИТА (24801)
» The Bull (31692)
» RIVER SOUND (32730)
» Loving hut (31377)
» HOLLYWOOD (31940)
» САУН МАССАЖ (44812)
» SS клуб (33467)
ЗӨВЛӨГӨӨ
» БИЗНЕС ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (572893)
» ЗУРХАЙ (1119799)
» ЗАР (740728)
» ЗӨВЛӨГӨӨ (1283098)
» ИРГЭНИЙ ЭРХ (42669)
» МАРКЕТИНГ МЕНЕЖМЕНТ (46809)
» ХИЧЭЭЛ СУРГАЛТ (72621)
» ХУУЛЬ (699138)
» ХООЛНЫ ЖОР (230330)
» СЕКС ЗӨВЛӨГӨӨ (84260)
» СУРГАМЖ (37504)
» СОНЖОО (106984)
» Сэтгэл зүй (612067)
» РЕКЛАМ БАЙРЛУУЛАХ (24946)
» ПИ АР (56342)
» РЕКЛАМ (47828)
МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ
» ЛАВЛАХ (38846)
» Дартс (33457)
» ГЭМТ ХЭРЭГ (206165)
» ГАДААД МЭДЭЭ (1288105)
» ВИДЕО МЭДЭЭ (888059)
» БИЗНЕС МЭДЭЭ (648270)
» Их хуралдай (52674)
» МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ (368054)
» МЭДЭЭ АЙМААР (147854)
» МЭДЭЭ ҮНЭ ХАНШ (96615)
» ЦУНАМИ (33154)
» Цөмийн хаягдал (33763)
» ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ САН (50024)
» ХҮНС (35850)
» ФАКС МЭДЭЭ (37927)
» ФОТО МЭДЭЭ (1020496)
» УРЛАГ (1121284)
» ТЕХНОЛОГИ (947755)
» ТВ МЭДЭЭ (48430)
» ТАНИН МЭДЭХҮЙ (66833)
» ТОДРУУЛГА (51841)
» СЕКС (1152526)
» СЭРЭМЖЛҮҮЛЭГ (49283)
» СУДАЛГАА (601863)
» СОНИН ХАЧИН (288539)
» СПОРТ (1129219)
» СКАНДАЛ (46574)
» НИЙТЛЭЛ (183551)
» НОЦТОЙ МЭДЭЭ (389288)
» Өвөр Монголын мэдээ (37534)
» NEWS /Russia/ (38271)
» NEWS /English/ (36838)
» NEWS /China/ (44691)
ЯРИЛЦЛАГА
» БИЗНЕС (1035578)
» УЛС ТӨР (1039684)
» УРЛАГ (1036803)
» СПОРТ (1035460)
» НИЙГЭМ (1036293)
ЯАМ
» ГАДААД ХАРИЛЦААНЫ ЯАМ (45661)
» Барилга хот байгуулалтын яам (17173)
» БСШУЯ (64087)
» БАТЛАН ХАМГААЛАХ ЯАМ (48400)
» БОАЖЯ (38756)
» ЗТБХБ (32918)
» ЯАМ (34759)
» ЭМЯ (52951)
» ЭРДЭС БАЯЛАГ ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ (33940)
» ХХААХҮЯ (34670)
» САНГИЙН ЯАМ (35902)
» НХХЯ (37011)
» ҮХЯ (22925)
» ЯАМ- ХҮНС ХӨДӨӨ АА ХӨНГӨН ҮЙЛДВЭР (31863)
» ХЗДХЯ (32097)
ЭРҮҮЛ МЭНД
» ЙОНСЕЙ эмнэлэг (39856)
» ГЯЛС ТӨВ (29200)
» ГАРЬД МАГНАЙ эмнэлэг (35501)
» МОНОС (39678)
» Мөнх-Үйлстэн (30074)
» ЯТТ 103 (35245)
» ЭМДЕГ (1570)
» ЭМИЙН САН (53380)
» ЭМНЭЛЭГ-АЧТАН (34394)
» ЭМНЭЛЭГ (64930)
» ЭМ БЭЛДМЭЛ (42332)
» ЭХ НЯЛХАС (41393)
» ЭРYYЛ МЭНД (114746)
» ЭРҮҮЛ МЭНД ЗӨВЛӨГӨӨ (142753)
» Шинжлэх ухаан (31221)
» Халдварт Өвчин Судлалын ҮТ (36310)
» ХАВДАР СУДЛАЛ (33548)
» УЛАМЖЛАЛТ АНАГААХ (29072)
» УЛААН ТУУЗ эмнэлэг (34736)
» СЭТГЭШГҮЙ эмнэлэг (32082)
» СОНГОДО эмнэлэг (40608)
» ЁН МЭЛМИЙ эмнэлэг (25470)
ШИНЭ НОМ
» ШИНЭ НОМ (816144)
» НОМ (38502)
Шинэ 8 ангилал
» Ярилцах цаг (2012)
» Энтертаймент (5240)
ШАР МЭДЭЭ
» ШАР МЭДЭЭ (981962)
ХҮМҮҮС
» Д.Дагвадорж /сумоч/ (56936)
» Д.Сумьяабазар /бөх/ (42138)
» ГАДААД ХҮМҮҮС (64450)
» БОЛОД.М Утга зохиол (54103)
» БОЛОД.М Нийтлэл (48399)
» ИЛТГЭЛҮҮД (44792)
» ИРГЭДИЙН ЗАХИДАЛ (787771)
» ЯРИЛЦЛАГА (1050931)
» Ц.Мянганбаяр (43782)
» ХҮМҮҮС-ТҮҮХ НАМТАР (142787)
» ХҮМҮҮС (972238)
» ХҮНИЙ АМЬДРАЛ (110073)
» ТӨРИЙН ХУТГУУР (59167)
» Тэр хэн бэ? нэвтрүүлэг (7730)
» СЭЖИГТЭЙ ХҮМҮҮС (99927)
» С.Жавхлан /дуучин/ (47169)
» ОДДЫН АМЬДРАЛ (1025478)
УЛС ТӨРЧ
» Лу.Болд (38768)
» Л.Гантөмөр /АН/ (35892)
» Л.Гансүх АН (36669)
» Л.Гүндалай АН (37758)
» Д.Лүндээжанцан /МАН/ (35321)
» Д.Дондог (32428)
» Д.Дорлигжав /АН/ (37157)
» Д.Дамба-Очир (35007)
» Д.Дэмбэрэл /МАН/ (38088)
» Д.Ганхуяг (37106)
» Д.Балдан-Очир (34435)
» Д.Батбаяр /АН/ сумоч (44978)
» Д.Бат-Эрдэнэ /Ажнай/ (34504)
» Д.Зоригт /МАН/ (40814)
» Д.Зоригт /АН/ (32632)
» Д.Загджав МАН (36572)
» Д.Идэвхтэн /МАН/ (33184)
» Д.Энхбат /Ногоон нам/ (40725)
» Д.Эрдэнэ-Бат /АН/ (33115)
» Д.Хаянхярваа (36320)
» Д.Тэрбишдагва (38814)
» Д.Нямхүү (35310)
» Д.Амарбаясгалан /МАН/ (30725)
» Д.Арвин (39075)
» Д.Одбаяр /МАН/ (36331)
» Д.Одхүү АН (35481)
» Д.Очирбат (36961)
» Д.Оюунхорол /МАН/ (37084)
» Г.Батхүү АН (42431)
» Г.БАЯРСАЙХАН (38877)
» Г.Занданшатар /МАН/ (37286)
» Г.Мөнхбаяр (38832)
» Г.Шийлэгдамба МАН (34544)
» Г.Уянга (38531)
» Бадмаанямбуу. Бат-Эрдэнэ /МАН/ (52205)
» Баабар (37073)
» Батж.Батбаяр /АН/ (36917)
» Б.Баттулга (31883)
» Б.Жаргалсайхан /БНН/ (46980)
» Б.Чойжилсүрэн (39815)
» Б.Наранхүү АН (32273)
» Б.Нямтайшир (36160)
» З.Энхболд (41671)
» З.Алтай (36663)
» Ж.Батзандан (36186)
» Ж.Батсуурь (38249)
» Ж.Бат-Эрдэнэ (35722)
» Ж.Мөнхбат /МАН/ (35863)
» Ж.Энхбаяр (39225)
» Ж.Цолмон /ЭМЯ/ (38322)
» Ж.Сүхбаатар /МАН/ (34048)
» М.Зоригт / ИЗН/ (38065)
» М.Энхболд МАН (39840)
» М.Энхсайхан (40814)
» М.Сономпил (31483)
» Я.Батсуурь (33733)
» Э.Батүүл (56989)
» Э.Мөнх-Очир (35769)
» Ш.Сайхансамбуу (43481)
» Ч.Хүрэлбаатар (36533)
» Ч.Улаан (38630)
» Ч.Сайханбилэг (40543)
» Ц.Даваасүрэн (37545)
» Ц.Дашдорж (33887)
» Ц.Батбаяр /МАН/ (39110)
» Ц.БАЯРСАЙХАН (34322)
» Ц.Жанлав МАН Дорнод (24475)
» Ц.Мөнх-Оргил /МАН/ (39106)
» Ц.Элбэгдорж АН (59996)
» Ц.Шинэбаяр (39480)
» Ц.Шаравдорж /МАН/ (35519)
» Ц.Цэнгэл (36342)
» Ц.Сэдванчиг (33602)
» Ц.Нямдорж МАН (46243)
» Ц. Оюунгэрэл (38328)
» Х.Болорчулуун (32341)
» Х.Бадамсүрэн (32489)
» Х.Баттулга АН (46250)
» Х.БАДАМСҮРЭН (32598)
» Х.Жекей (33010)
» Х.Тэмүүжин /АН/ (54187)
» Х.Наранхүү (34799)
» УЛС ТӨРЧ (57058)
» У.Барсболд /МАН/ (31935)
» У.Хүрэлсүх МАН (40808)
» Т.Ганди (37951)
» Т.Бадамжунай /МАН/ (37541)
» Т.Энхтайван (31571)
» Сү.Батболд (40171)
» Су.Батболд МАН (35169)
» С.Ламбаа /АН/ (36186)
» С.Дэмбэрэл /ТАНХИМ/ (35899)
» С.Ганбаатар (37598)
» С.Баяр МАН (47826)
» С.БАЯРЦОГТ /АН/ (45711)
» С.Бямбацогт (40087)
» С.Эрдэнэ АН (41924)
» С.Оюун (40789)
» Р.Гончигдорж (40079)
» Р.Содхүү (37830)
» Р.Раш (37526)
» Р.Амаржаргал /АН/ (40195)
» Н.Ганбямба (37479)
» Н.Болормаа (37937)
» Н.Батбаяр /АН/ фортуна (44196)
» Н.Баяртсайхан (32727)
» Н.Энхбаяр (68111)
» Н.ЭНХБОЛД (38153)
» Н.Удвал МАХН (36130)
» Н.Номтойбаяр МАН (43989)
» Н.Алтанхуяг АН (45134)
» А.Мөнхбат МЗХ (31190)
» А.Тлейхан (32940)
» Ё.ОТГОНБАЯР (39923)
» О.Магнай (35716)
» О.Чулуунбилэг /АН/ (28147)
» О.Чулуунбат (37276)
» П.Алтангэрэл АН (32929)
» Ө.Энхтүвшин МАН (35476)
» Ч.Ганхуяг (38102)
УЛС ТӨР
» ЕРӨНХИЙЛӨГЧ (63899)
» ЕРӨНХИЙ САЙД (58176)
» Гал үндэстэн (33558)
» БХЯ Цэрэг (33559)
» ЗАСГИЙН ГАЗАР (66657)
» ЗАСАГ ДАРГА (33263)
» ИРГЭНИЙ ХӨДӨЛГӨӨН (38722)
» МАХН /new/ (36229)
» МҮАН нам (30876)
» ЭЛЧИН (34194)
» УЛС ТӨР (1151932)
» УИХ-дарга (47338)
» УИХ (55924)
» Төлбөртэй (15696)
» Тєрийн ордон (34756)
» Нам- Монголын консерватив нам (19502)
» НАМЗХ /МАСЗХ/ (32215)
» НАМОХ /МАСОХ/ (30574)
» НАМ-ИРГЭНИЙ ЗОРИГ (34005)
» НАМ-НН (30867)
» НАМ- АРДЧИЛСАН НАМ (73535)
» НАМ - МАН (51046)
» НАМ (65064)
» ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭС (32022)
» Өргөдлийн байнгын хороо (12489)
УУЛ УУРХАЙ
» ДАРХАНЫ ТӨМӨРЛӨГИЙН ҮЙЛДВЭР (36142)
» ДОРНОТ УРАНЫ ОРД (32854)
» ГАШУУН СУХАЙТ (31314)
» ГАЦУУРТ ХХК (40904)
» БАГАНУУР УУРХАЙ (37550)
» БАГАНУУР (32668)
» БОРОО ГОУЛД (41436)
» БОРОО ОРД (32437)
» БҮРЭН ХААН ОРД (22145)
» МАРДАЙ (36978)
» МАК /МОНГОЛ АЛТ/ (41676)
» МОНГОЛРОСЦВЕТМЕТ (35448)
» МОНГОЛ ГАЗАР (31298)
» МОНГОЛ 999 (31629)
» ЭМЭЭЛТ МАЙНЗ (23359)
» Энержи ресурс (35902)
» ЭРДЭНЭТ (58806)
» ЭРДЭНЭС МЖЛ (32255)
» ЭРДЭНЭС ТАВАНТОЛГОЙ (54733)
» ШИВЭЭ ОВОО ОРД (41134)
» Чалко (29848)
» ЦАЙРТ МИНЕРАЛ (22391)
» ЦАГААН СУВАРГА (33566)
» ХАН РЕСОРСЕЗ Инк (31566)
» ХӨШӨӨТИЙН УУРХАЙ (109108)
» УУЛ УУРХАЙ (87388)
» УРАН (36009)
» Тавантолгой Түлш ХХК (13548)
» Тавантолгой төмөр зам (7199)
» ТАВАНТОЛГОЙ (64055)
» ТӨМӨРТЭЙН ОВОО (33914)
» ТӨМӨРТЭЙН ОРД (34559)
» РИО ТИНТО (36990)
» НИНЖА (35243)
» Нийтлэлч Болормаа (15707)
» НАРИЙН СУХАЙТ (31856)
» АЙВЕНХОУ МАЙНЗ (31326)
» АЛТАНДОРНОД МОНГОЛ (40456)
» АДУУНЧУЛУУН ХК (31607)
» АЖНАЙ (35743)
» АШИГТ МАЛТМАЛ (35569)
» Арева “Кожеговь” (27433)
» ОЛОН ОВООТ (39159)
» ОЮУТОЛГОЙ (99396)
» ПЕТРО ЧАЙНА ДАЧИН ТАМСАГ (49001)
» ПОЛО РЕСОУРСЕС (22108)
УРАН ЗОХИОЛ
» ДУУНЫ ҮГ (72107)
» ЗҮЙР ЦЭЦЭН ҮГ (61730)
» ШИНЭ ДУУ (62431)
» ШҮЛЭГ (144814)
» ХАЙРЫН ЗАХИДАЛ (40509)
» ХYYХДИЙН ЗОХИОЛ (43140)
» УТГА ЗОХИОЛ (50901)
» ТЭМДЭГЛЭЛ (51318)
» ТҮҮХ (69314)
» АФОРИЗМ (84013)
» АРДЫН УРАН ЗОХИОЛ (43583)
» ОНИГОО (868796)
» ОНЬСОГО (50481)
» ӨГҮҮЛЛЭГ (1043254)
СОНГУУЛЬ
» СОНГУУЛЬ (77559)
НИЙГЭМ ЭДИЙН ЗАСАГ
» БАЙГАЛ ОРЧИН (94227)
» БАЯР НААДАМ (88531)
» ЭДИЙН ЗАСАГ-ДЭЛХИЙ (52358)
» ЭДИЙН ЗАСАГ (1062941)
» ШИНЖЛЭХ УХААН (45324)
» ШАШИН (991731)
» ХУВЬЦАА (40311)
» УЛААНБААТАР ХОТ (113130)
» ТАТВАР (37651)
» НИЙГЭМ (950200)
» ОЮУТАН (45150)
» ОРОН НУТАГ (70618)
АЙМАГ
» Дорноговь (48094)
» ДУНДГОВЬ (55530)
» ДАРХАН УУЛ (65706)
» ДОРНОД (60613)
» Говьсүмбэр (40965)
» ГОВЬ-АЛТАЙ (62646)
» Баян-Өлгий (53293)
» БУЛГАН (44228)
» БАЯНХОНГОР (58123)
» ЗАВХАН (49614)
» ЭРДЭНЭТ (42780)
» ХЭНТИЙ ӨНДӨРХААН (64542)
» ХОВД (53499)
» ХӨВСГӨЛ (70653)
» Увс (65462)
» ТӨВ (42113)
» СЭЛЭНГЭ (56083)
» АРХАНГАЙ (46933)
» ОРХОН (43770)
» ӨМНӨГОВЬ (53659)
» Өвөрхангай (51424)
» СҮХБААТАР (50119)
КОМПАНИ
» Дацан трейд (37964)
» ДЭВШИЛ (23199)
» ДАШВААНЖИЛ (39741)
» ДОНШИН (35944)
» ГОВЬ (39728)
» ГОЁО (25369)
» Витафит (37009)
» Витсамо Фрутт Жүүс ХХК (42087)
» Вагнер Ази (42751)
» ВОЯАЖ (23935)
» БИШРЭЛТ (36003)
» БИТ ХЭВЛЭХ (22624)
» Боорчи (42908)
» БУЯН ХОЛДИНГ (26391)
» БАМБУУШ (23136)
» БYТЭЭГДЭХYYН-КОКА КОЛА (23256)
» Бөхбат (39429)
» БӨXӨГ (22663)
» Зиг Заг (23150)
» ЖЕМ (40734)
» ЖИ МОБАЙЛ (49862)
» Жигүүр гранд (53252)
» ЖУУЛЧИН (22962)
» ЖАСТ ОЙЛ ШТС (43997)
» ИММО ТРЕЙД ХХ (34547)
» Имарт (9524)
» Изинис Эйрвэйс (40976)
» Их-Өвөр (48256)
» МИГ даатгал (37253)
» Монгол газар (47962)
» Монгол Шилтгээн ХК (37742)
» Монгол тамхи СО ХХК (43812)
» Мон-ад (37824)
» Мон Эн Ко (57144)
» Макс групп (48332)
» МЦХ, МОНГОЛ ШУУДАН (38329)
» МАХ ИМПЕКС (45827)
» МАК (56274)
» МОБИКОМ (64668)
» МОНДАВС ХХК (27263)
» МОНГОЛ МАХ ЭКСПО (23442)
» МОНФРЭШ (43111)
» МОНСУДАР (22968)
» МОНРОУД (34951)
» МОННИС (41360)
» МОН УРАН (49874)
» Мөнхийн үсэг (35663)
» ЮНИТЕЛ (56345)
» ЭДМОН (25528)
» ЭРЭЛ ХХК (37983)
» ШУНХЛАЙ ШТС (42224)
» Хамо (33761)
» Хаан хүнс хк (38700)
» ХОС ГАРЬД ХХК (24487)
» Хүннү-Эйр (39603)
» УЛУСНЭТ (23005)
» УЛААНБААТАР ПРИНТ (22947)
» УРЛАХ ЭРДЭМ ХЭВЛЭХ (23557)
» ТЭСО (8903)
» ТАЛХ ЧИХЭР (47163)
» ТАВАН БОГД (36343)
» Тэнгэр даатгал (34309)
» Тэнүүн-Огоо (37010)
» СББ (37740)
» Синчи-Ойл (50703)
» Саун- ТҮНДЭМҮН (27544)
» СЭЖИГТЭЙ БАЙГУУЛЛАГА (58706)
» СОДМОНГОЛ ШТС (50027)
» СОЁМБО ХЭВЛЭХ (24620)
» СКАЙТЕЛ (41646)
» СҮҮ ХК (47065)
» НОМИН ХОЛДИНГ (43979)
» АЛЕЙСК ИМПЕКС- Алейка гурил (26373)
» АЛТАЙ КАШМЕР (27173)
» АЛТАН ТАРИА (45056)
» АДМОН (23581)
» Алко групп (36092)
» Алтай Констракшн (36711)
» Алтай хүдэр (37845)
» АЭРОМОНГОЛИА ХХК (37425)
» АТАР ӨРГӨӨ (46016)
» АСА групп (36071)
» АПУ (49809)
» ОБ КАПИТАЛ (23572)
» ПЕТРОВИС НИК ШТС- (59262)
» КОМПАНИУД (44269)
» UFC (50439)
» Prophecy resource (43948)
» ӨГӨӨЖ (38122)
» Ospring (23180)
» MАГНАЙ ТРЕЙД ШТС (43866)
» MILL HOUSE-АТАР ГУРИЛ (29880)
» MCS (61873)
BOLOD STUDIO
» МАНАЙД ИРЭЭРЭЙ НЭВТРҮҮЛЭГ (1156)
» Хүүхдийн ертөнц (1047)
» Асуудлыг тодруулъя (941)
» Контентууд (1018)
» Petrichor /Гэгээлэг нийгмийн үнэр/ (896)
» LIVE (1224)
» Bolod Studio | Ярилцлага (959)
» Bolod Studio | Реклам (871)
» Bolod News (6709)
» 7 хоногийн тойм (7944)
» "Тэр хэн бэ?" ярилцлагын нэвтрүүлэг (1018)
» "Нутаг нэг" подкаст (875)
   

СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?
2014-03-27

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын

 салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?
Bolod.mn


Сэтгэгдэл (0)


Уншигчдын оруулсан сэтгэгдлийн талаар манай сайт хариуцлага хvлээхгvй болохыг анхаарна уу.
Үгийн санд шүүлтүүр хийсэн болно

   



“The Hu” хамтлаг ирэх аравдугаар сард Европ дахь аялан тоглолтоо эхлүүлнэ
16:56

Монголын хүннү рок "The Hu" хамтлагийнхан энэ оныг дуустал гадаадад аялан тоглолт хийнэ. Тэгвэл Европ дахь аялан 

“The Hu” хамтлаг ирэх аравдугаар сард Европ дахь аялан тоглолтоо эхлүүлнэ

Монголын хүннү рок "The Hu" хамтлагийнхан энэ оныг дуустал гадаадад аялан тоглолт хийнэ. Тэгвэл Европ дахь аялан 

»»
Буриадад согтууруулах ундаа худалдаалахыг хоригложээ
14:31

Буриадын хэд хэдэн нутагт согтууруулах ундаа худалдаалахыг хориглосон талаар Буриадын "Ариг Ус" телевиз мэдээлжээ. Ийм хязгаарлалтыг Иволгинск, Кабанск болон Тарбагатайн аймаг даяар нэвтрүүлсэн байна. 

Буриадад согтууруулах ундаа худалдаалахыг хоригложээ

Буриадын хэд хэдэн нутагт согтууруулах ундаа худалдаалахыг хориглосон талаар Буриадын "Ариг Ус" телевиз мэдээлжээ. Ийм хязгаарлалтыг Иволгинск, Кабанск болон Тарбагатайн аймаг даяар нэвтрүүлсэн байна. 

»»
Хааны удмын гэр бүлийнхэн бусдыг ГАДУУРХДАГ тухай хааны үеэл ярив
13:43

Их Британийн хааны удмын гэр бүлийнхэн шинээр ирсэн хүмүүс, ялангуяа хааны удмын эрчүүдтэй болзож буй эмэгтэйчүүдийг гадуурхаж, доромжилдог тухай хааны үеэл ярьжээ. 

Хааны удмын гэр бүлийнхэн бусдыг ГАДУУРХДАГ тухай хааны үеэл ярив

Их Британийн хааны удмын гэр бүлийнхэн шинээр ирсэн хүмүүс, ялангуяа хааны удмын эрчүүдтэй болзож буй эмэгтэйчүүдийг гадуурхаж, доромжилдог тухай хааны үеэл ярьжээ. 

»»
Улаанбаатар руу нэвтрэх цэгүүдэд “Эрэлч нохой” ажиллаж байна
13:11

“Монголын Экологийн цагдаа-Дэлхийн жишгээр ажиллах, иргэдтэй түншлэх нь” төслийг хэрэгжүүлэх ажлын төлөвлөгөөний хүрээнд Экологийн цагдаагийн албанаас нь Цагдаа, дотоодын цэргийн сургалтын нэгдсэн төв болон 

Улаанбаатар руу нэвтрэх цэгүүдэд “Эрэлч нохой” ажиллаж байна

“Монголын Экологийн цагдаа-Дэлхийн жишгээр ажиллах, иргэдтэй түншлэх нь” төслийг хэрэгжүүлэх ажлын төлөвлөгөөний хүрээнд Экологийн цагдаагийн албанаас нь Цагдаа, дотоодын цэргийн сургалтын нэгдсэн төв болон 

»»
Коронавируст халдварын 30 тохиолдол шинжилгээгээр батлагджээ
12:32

Улсын хэмжээнд өнгөрсөн хоногт коронавируст халдварын 30 тохиолдол шинжилгээгээр батлагджээ. 

Коронавируст халдварын 30 тохиолдол шинжилгээгээр батлагджээ

Улсын хэмжээнд өнгөрсөн хоногт коронавируст халдварын 30 тохиолдол шинжилгээгээр батлагджээ. 

»»
ДЭМБ-ын тэргүүн цар тахал дуусах болоогүй байгааг анхааруулжээ
12:31

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын /ДЭМБ/ тэргүүн Тедрс Адханом Гебрейесус “COVID-19” цар тахлын төгсгөл ойртож байгаа ч дууссаныг зарлахад “урт зам хүлээж байгааг” пүрэв гарагт анхааруулжээ.

ДЭМБ-ын тэргүүн цар тахал дуусах болоогүй байгааг анхааруулжээ

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын /ДЭМБ/ тэргүүн Тедрс Адханом Гебрейесус “COVID-19” цар тахлын төгсгөл ойртож байгаа ч дууссаныг зарлахад “урт зам хүлээж байгааг” пүрэв гарагт анхааруулжээ.

»»
Ерөнхийлөгч НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргатай уулзав
12:29

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганд оролцох үеэрээ НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антонио Гутерреш-тэй уулзлаа. 

Ерөнхийлөгч НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргатай уулзав

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганд оролцох үеэрээ НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антонио Гутерреш-тэй уулзлаа. 

»»
“Хүнс хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн бодлого“ сэдэвт семинар боллоо
12:28

Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам болон НҮБ-ын Аж үйлдвэр хөгжлийн байгууллага (ЮНИДО) хооронд байгуулсан “2021-2025 оны Стратегийн хамтын ажиллагааны хүрээнд 2022 оны 9-р сарын 19-22-ны өдөр 

“Хүнс хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн бодлого“ сэдэвт семинар боллоо

Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам болон НҮБ-ын Аж үйлдвэр хөгжлийн байгууллага (ЮНИДО) хооронд байгуулсан “2021-2025 оны Стратегийн хамтын ажиллагааны хүрээнд 2022 оны 9-р сарын 19-22-ны өдөр 

»»
Якутын цэргийн бүртгэлийн газар цэргийн албанд дайчлагчид ямар цалин авах талаар мэдээллээ
12:06

Якутын цэргийн бүртгэлийн газрын цэргийн комиссар Авдонин "цэргийн албанд дайчлагчид сард 205 мянган рубль (10 сая төгрөг) авна" гэлээ.

Якутын цэргийн бүртгэлийн газар цэргийн албанд дайчлагчид ямар цалин авах талаар мэдээллээ

Якутын цэргийн бүртгэлийн газрын цэргийн комиссар Авдонин "цэргийн албанд дайчлагчид сард 205 мянган рубль (10 сая төгрөг) авна" гэлээ.

»»
Автомашингүй өдрөөр нийтийн тээврийн 39 чиглэлийг өөрчилнө
10:53

Есдүгээр сарын 25-нд буюу Ням гарагт зохион байгуулах автомашингүй өдрөөр томоохон зах худалдааны төвийг 7.00-18.00 цагийн хооронд хаахаас гадна нийтийн тээврийн 39 чиглэлийг өөрчилнө.

Автомашингүй өдрөөр нийтийн тээврийн 39 чиглэлийг өөрчилнө

Есдүгээр сарын 25-нд буюу Ням гарагт зохион байгуулах автомашингүй өдрөөр томоохон зах худалдааны төвийг 7.00-18.00 цагийн хооронд хаахаас гадна нийтийн тээврийн 39 чиглэлийг өөрчилнө.

»»
Б.ДЭЛГЭРХАНГАЙ: Нэгдүгээр эмнэлгийн таван давхрын цонхоор 28 настай иргэн унаж, амиа алдсан
10:11

Улсын нэгдүгээр төв эмнэлгийн цусны тасагт хэвтэн эмчлүүлж байсан иргэн унаж нас барсан хэрэг гарчээ. 

Б.ДЭЛГЭРХАНГАЙ: Нэгдүгээр эмнэлгийн таван давхрын цонхоор 28 настай иргэн унаж, амиа алдсан

Улсын нэгдүгээр төв эмнэлгийн цусны тасагт хэвтэн эмчлүүлж байсан иргэн унаж нас барсан хэрэг гарчээ. 

»»
Х.Нямбаатар: Өчигдөр, өнөөдрийн дүнгээс харахад ОХУ-аас Монгол Улс руу орж ирж буй зорчигчдын хөдөлгөөн ихэссэн
10:02

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины цэргийн дайчилгаа явуулах мэдэгдэлтэй холбоотойгоор  Монгол Улс руу нэвтрэх ОХУ-ын иргэдийн тоо нэмэгдсэн 

Х.Нямбаатар: Өчигдөр, өнөөдрийн дүнгээс харахад ОХУ-аас Монгол Улс руу орж ирж буй зорчигчдын хөдөлгөөн ихэссэн

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины цэргийн дайчилгаа явуулах мэдэгдэлтэй холбоотойгоор  Монгол Улс руу нэвтрэх ОХУ-ын иргэдийн тоо нэмэгдсэн 

»»
Хятад улс хэт халуунтай нүүр тулж байна: 1.4 тэрбум хүн ам уур амьсгалын өөрчлөлтийг хэрхэн даван туулж байна вэ?
10:00

2022 оны зун урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй халуун болж, давалгаа нь дэлхийг бүхэлд нь хамарсан. Хэт их температурын улмаас өргөн уудам газар нутаг ширгэж, 

Хятад улс хэт халуунтай нүүр тулж байна: 1.4 тэрбум хүн ам уур амьсгалын өөрчлөлтийг хэрхэн даван туулж байна вэ?

2022 оны зун урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй халуун болж, давалгаа нь дэлхийг бүхэлд нь хамарсан. Хэт их температурын улмаас өргөн уудам газар нутаг ширгэж, 

»»
НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулганы эргэн тойронд
09:42

НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулган АНУ-ын Нью Йорк хотноо энэ сарын 13-ны мягмар гарагаас хойш амжилттай болж байна.

НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулганы эргэн тойронд

НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулган АНУ-ын Нью Йорк хотноо энэ сарын 13-ны мягмар гарагаас хойш амжилттай болж байна.

»»
НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Германы канцлертэй ярилцав
09:40

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антони Гутерриш Германы канцлер Олаф Шольцтой уулзаж, Украинд үргэлжилж буй мөргөлдөөний үеэр хүнсний аюулгүй байдлын талаар ярилцсан байна. 

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Германы канцлертэй ярилцав

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антони Гутерриш Германы канцлер Олаф Шольцтой уулзаж, Украинд үргэлжилж буй мөргөлдөөний үеэр хүнсний аюулгүй байдлын талаар ярилцсан байна. 

»»
Г.Занданшатар: Засгийн газрын гадаад өр 28.7 их наяд болсон
09:38

Төсвийн байнгын хорооноос  өчигдөр "Төсвийн бодлогын шинэчлэл"-ийн талаар хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. 

Г.Занданшатар: Засгийн газрын гадаад өр 28.7 их наяд болсон

Төсвийн байнгын хорооноос  өчигдөр "Төсвийн бодлогын шинэчлэл"-ийн талаар хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. 

»»
Чимээгүй алуурчин: Даралт ихсэх нь зөвхөн ахимаг насны "дарамт" биш
16:14

Бурханы алга шиг зүрхэн хэлбэртэй навч сул салхинд салхийж, зам дагуух улиас, хайлаас өнгө уусан ганхаад "бусад нь 

Чимээгүй алуурчин: Даралт ихсэх нь зөвхөн ахимаг насны

Бурханы алга шиг зүрхэн хэлбэртэй навч сул салхинд салхийж, зам дагуух улиас, хайлаас өнгө уусан ганхаад "бусад нь 

»»
Хан-Уул дүүрэгт баригдаж буй барилга нурж, хоёр ажилтан дарагджээ
15:21

Нийслэлийн Хан-Уул дүүргийн XV хорооны нутагт барьж буй барилгын хийц бүтэц нурж, хүн дарагджээ. 

Хан-Уул дүүрэгт баригдаж буй барилга нурж, хоёр ажилтан дарагджээ

Нийслэлийн Хан-Уул дүүргийн XV хорооны нутагт барьж буй барилгын хийц бүтэц нурж, хүн дарагджээ. 

»»
Монгол Улсын иргэдэд БНСУ-ын виз олгохдоо уян хатан бодлого баримталж ажиллахаа илэрхийллээ
14:57

Гадаадын иргэн, харьяатын газрын дарга Н.Ууганбаяр БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд шинээр томилогдсон консул Жон Ынхуаг өчигдөр хүлээн авч уулзав.

Монгол Улсын иргэдэд БНСУ-ын виз олгохдоо уян хатан бодлого баримталж ажиллахаа илэрхийллээ

Гадаадын иргэн, харьяатын газрын дарга Н.Ууганбаяр БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд шинээр томилогдсон консул Жон Ынхуаг өчигдөр хүлээн авч уулзав.

»»
Сансар судлалын холбооны дээд шагналыг "Тяньвэнь-1" хөлгийн багт олгожээ
12:16

Олон улсын сансар судлалын холбооны 2022 оны дээд шагналыг Хятадын "Тяньвэнь-1" сансрын хөлгийн багт олгожээ. 

Сансар судлалын холбооны дээд шагналыг

Олон улсын сансар судлалын холбооны 2022 оны дээд шагналыг Хятадын "Тяньвэнь-1" сансрын хөлгийн багт олгожээ. 

»»
Ерөнхийлөгч НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын Гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга Ибрахим Тио-той уулзав
10:10

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч бөгөөд Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын Гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга Ибрахим Тио-той уулзлаа. 

Ерөнхийлөгч НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын Гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга Ибрахим Тио-той уулзав

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч бөгөөд Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын Гүйцэтгэх нарийн бичгийн дарга Ибрахим Тио-той уулзлаа. 

»»
Фил Жексон: Сагсан бөмбөг бол эрч хүч
10:06

2008 онд NBA-ийн агуу ривал Бостон Селтикс, Лос Анжелес Лэйкэрс багууд аваргын төлөөх цувралд учраа таарсан. 

Фил Жексон: Сагсан бөмбөг бол эрч хүч

2008 онд NBA-ийн агуу ривал Бостон Селтикс, Лос Анжелес Лэйкэрс багууд аваргын төлөөх цувралд учраа таарсан. 

»»
Иргэний үнэмлэхийг нотариатаар батлуулах шаардлагагүй боллоо
09:41

Цахим хөгжим, харилцаа холбооны яам болон Монголын Нотариатчидын танхим хамтран төрийн үйлчилгээний нэгдсэн систем буюу "И-Монголиа"-гаар дамжуулан авах боломжтой лавлагаа, 

Иргэний үнэмлэхийг нотариатаар батлуулах шаардлагагүй боллоо

Цахим хөгжим, харилцаа холбооны яам болон Монголын Нотариатчидын танхим хамтран төрийн үйлчилгээний нэгдсэн систем буюу "И-Монголиа"-гаар дамжуулан авах боломжтой лавлагаа, 

»»
Орос цэргийн албан хаагчдаа дайчилгаанд бэлдэж эхэллээ
09:38

Оросын Жанжин штабын газар, Батлан хамгаалахын яамнаас санал болгосны дагуу ОХУ хэсэгчилсэн цэргийн дайчилгаагаа өчигдрөөс эхлүүлэхээр болсноо зарлалаа. 

Орос цэргийн албан хаагчдаа дайчилгаанд бэлдэж эхэллээ

Оросын Жанжин штабын газар, Батлан хамгаалахын яамнаас санал болгосны дагуу ОХУ хэсэгчилсэн цэргийн дайчилгаагаа өчигдрөөс эхлүүлэхээр болсноо зарлалаа. 

»»
Монгол Улсын 16 ба түүнээс дээш насны иргэдэд тоон гарын үсгийг таван жилийн хугацаатайгаар олгож байгаа
19:45

Улсын бүртгэлийн байгууллагаас Монгол Улсын 16 ба түүнээс дээш насны иргэдэд 5 жилийн хугацаатайгаар тоон гарын 

Монгол Улсын 16 ба түүнээс дээш насны иргэдэд тоон гарын үсгийг таван жилийн хугацаатайгаар олгож байгаа

Улсын бүртгэлийн байгууллагаас Монгол Улсын 16 ба түүнээс дээш насны иргэдэд 5 жилийн хугацаатайгаар тоон гарын 

»»
В.Путин хэсэгчилсэн дайчилгаа зарлав
18:55

МОСКВА. /BBC/. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин лхагва гаргийн өглөө ард түмэндээ хандаж телевизээр үг хэлэхдээ, 

В.Путин хэсэгчилсэн дайчилгаа зарлав

МОСКВА. /BBC/. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин лхагва гаргийн өглөө ард түмэндээ хандаж телевизээр үг хэлэхдээ, 

»»
Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн эр өөрийгөө шатаажээ
14:17

Японы Ерөнхий сайд агсан Шинзо Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн нэгэн эр лхагва гарагийн өглөө эрт Токио хотноо 

Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн эр өөрийгөө шатаажээ

Японы Ерөнхий сайд агсан Шинзо Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн нэгэн эр лхагва гарагийн өглөө эрт Токио хотноо 

»»
АНУ-д шатахууны үнэ буурчээ
13:38

ВАШИНГТОН. /TASS/. Есдүгээр сард АНУ-д шатахууны үнэ энэ оны гуравдугаар сарын үзүүлэлтэд хүрч буурсныг тус улсын Ерөнхийлөгч Жо Байден твиттер хуудсандаа мэдээлжээ.  

АНУ-д шатахууны үнэ буурчээ

ВАШИНГТОН. /TASS/. Есдүгээр сард АНУ-д шатахууны үнэ энэ оны гуравдугаар сарын үзүүлэлтэд хүрч буурсныг тус улсын Ерөнхийлөгч Жо Байден твиттер хуудсандаа мэдээлжээ.  

»»
Олимпын гүүрний явган хүний гарцыг угсарч дууслаа
13:22

Замын цагдаагийн газрын ойролцоох Олимпын гүүрний явган хүний замын металл хийцийг үндсэн гүүртэй угсарч дуусан, явган хүн зорчих боломжтой боллоо. 

Олимпын гүүрний явган хүний гарцыг угсарч дууслаа

Замын цагдаагийн газрын ойролцоох Олимпын гүүрний явган хүний замын металл хийцийг үндсэн гүүртэй угсарч дуусан, явган хүн зорчих боломжтой боллоо. 

»»
Францын Ерөнхийлөгч НҮБ-ын АЗ-ийг шинэчлэхийг уриалжээ
11:16

Францын Ерөнхийлөгч Эммануэль Макрон НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийг /АЗ/ илүү олон төлөөлөлтэй болгохын тулд шинэчлэхийг уриалжээ. 

Францын Ерөнхийлөгч НҮБ-ын АЗ-ийг шинэчлэхийг уриалжээ

Францын Ерөнхийлөгч Эммануэль Макрон НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийг /АЗ/ илүү олон төлөөлөлтэй болгохын тулд шинэчлэхийг уриалжээ. 

»»
Цахилгааны тарифын шөнийн хөнгөлөлт үргэлжилнэ
10:51

Цахилгаан, эрчим хүчний тарифын шөнийн хөнгөлөлт үргэлжилнэ. Засгийн газраас агаарын бохирдлыг бууруулах хүрээнд 2017 онд “Гэр хорооллын өрхөд цахилгаан, эрчим хүчний тарифын хөнгөлөлт үзүүлэх тухай” журам гарснаас хойш 5 дахь жилдээ хэрэгжиж байна.

Цахилгааны тарифын шөнийн хөнгөлөлт үргэлжилнэ

Цахилгаан, эрчим хүчний тарифын шөнийн хөнгөлөлт үргэлжилнэ. Засгийн газраас агаарын бохирдлыг бууруулах хүрээнд 2017 онд “Гэр хорооллын өрхөд цахилгаан, эрчим хүчний тарифын хөнгөлөлт үзүүлэх тухай” журам гарснаас хойш 5 дахь жилдээ хэрэгжиж байна.

»»
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлийн нээлтэд оролцлоо
10:37

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх өнөөдөр АНУ-ын Нью-Йорк хотноо болж буй НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлийн нээлтэд оролцлоо.

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлийн нээлтэд оролцлоо

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх өнөөдөр АНУ-ын Нью-Йорк хотноо болж буй НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлийн нээлтэд оролцлоо.

»»
У.Хүрэлсүх: Монгол Улсын “гуравдагч хөрш” Европын Холбоотой хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх нь гадаад бодлогын тэргүүлэх зорилтуудын нэг
10:21

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлд оролцох үеэрээ Европын Комиссын Ерөнхийлөгч Урсула фон дер Лайентэй уулзав. 

У.Хүрэлсүх: Монгол Улсын “гуравдагч хөрш” Европын Холбоотой хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх нь гадаад бодлогын тэргүүлэх зорилтуудын нэг

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 77 дугаар чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлд оролцох үеэрээ Европын Комиссын Ерөнхийлөгч Урсула фон дер Лайентэй уулзав. 

»»
ХААН Банк, “АйСиТи” групп хамтран ЖДБ эрхлэгчдэд зориулсан цахим экосистемийг бүрдүүлнэ
10:03

Ажлын байр шинээр бий болгох, инновац нэвтрүүлэх, эдийн засгийг хөгжүүлэх, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд Жижиг, 

ХААН Банк, “АйСиТи” групп хамтран ЖДБ эрхлэгчдэд зориулсан цахим экосистемийг бүрдүүлнэ

Ажлын байр шинээр бий болгох, инновац нэвтрүүлэх, эдийн засгийг хөгжүүлэх, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд Жижиг, 

»»
Дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц бүрэн ашиглалтад орох дөхөж байна
09:54

Хятад Улсын "Энержи Чайна Гэжоуба" компанийн барьж буй дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц болох Байхэтаны 13-р цогцолбор 72 цагийн туршилтыг амжилттай давж, албан ёсоор ашиглалтад оржээ. 

Дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц бүрэн ашиглалтад орох дөхөж байна

Хятад Улсын "Энержи Чайна Гэжоуба" компанийн барьж буй дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц болох Байхэтаны 13-р цогцолбор 72 цагийн туршилтыг амжилттай давж, албан ёсоор ашиглалтад оржээ. 

»»
Элчин сайд Ө.Энхтүвшин Итгэмжлэх жуух бичгээ ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путинд өргөн барилаа
09:54

Монгол Улсаас Оросын Холбооны Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Өлзийсайханы Энхтүвшин Итгэмжлэх жуух бичгээ Кремлийн их ордны Александрын танхимд Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч Владимир Владимирович Путинд  өргөн барилаа.

Элчин сайд Ө.Энхтүвшин Итгэмжлэх жуух бичгээ ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путинд өргөн барилаа

Монгол Улсаас Оросын Холбооны Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Өлзийсайханы Энхтүвшин Итгэмжлэх жуух бичгээ Кремлийн их ордны Александрын танхимд Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгч Владимир Владимирович Путинд  өргөн барилаа.

»»
Дэлхий дахинд хүнсний хямрал гүнзгийрч, өдөр бүр 19,000 гаруй хүн өлсгөлөнгөөр амиа алдаж байгааг анхаарууллаа
09:09

Дэлхий дахинд хүнсний хямрал гүнзгийрч, өнөөдөр дөрвөн секунд тутамд нэг хүн өлсгөлөнгөөр амиа алдаж буйг 200 гаруй төрийн бус байгууллага өчигдөр гаргасан хамтарсан мэдэгдэлдээ анхааруулжээ.

Дэлхий дахинд хүнсний хямрал гүнзгийрч, өдөр бүр 19,000 гаруй хүн өлсгөлөнгөөр амиа алдаж байгааг анхаарууллаа

Дэлхий дахинд хүнсний хямрал гүнзгийрч, өнөөдөр дөрвөн секунд тутамд нэг хүн өлсгөлөнгөөр амиа алдаж буйг 200 гаруй төрийн бус байгууллага өчигдөр гаргасан хамтарсан мэдэгдэлдээ анхааруулжээ.

»»
Украины эзлэгдсэн бүс нутгуудыг ОХУ-д нэгтгэх асуудлаар санал хураалт явуулах тов гарчээ
08:55

Оросын хяналтад байгаа Украины дөрвөн бүс нутгийн удирдлагууд өчигдөр ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд орох эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал хураалт явуулах товоо зарлажээ.

Украины эзлэгдсэн бүс нутгуудыг ОХУ-д нэгтгэх асуудлаар санал хураалт явуулах тов гарчээ

Оросын хяналтад байгаа Украины дөрвөн бүс нутгийн удирдлагууд өчигдөр ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд орох эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал хураалт явуулах товоо зарлажээ.

»»
Бархасбадь гараг 59 жилийн дараа дэлхийд хамгийн бага зайд ойртоно
21:19

ВАШИНГТОН. /Space.com/. Бархасбадь гараг дэлхийд сүүлийн 59 жилийн хамгийн бага зайд ойртох үзэгдэл есдүгээр сарын 

Бархасбадь гараг 59 жилийн дараа дэлхийд хамгийн бага зайд ойртоно

ВАШИНГТОН. /Space.com/. Бархасбадь гараг дэлхийд сүүлийн 59 жилийн хамгийн бага зайд ойртох үзэгдэл есдүгээр сарын 

»»
Биткоины ханш унажээ
20:23

ВАШИНГТОН. /CNBC/. Хөрөнгө оруулагчид бодлогын хүү улам өсөх төлөвтэй байгааг харгалзан эрсдэлтэй хөрөнгө 

Биткоины ханш унажээ

ВАШИНГТОН. /CNBC/. Хөрөнгө оруулагчид бодлогын хүү улам өсөх төлөвтэй байгааг харгалзан эрсдэлтэй хөрөнгө 

»»
Түргэн тусламжийн эмч нар нас барсан иргэдийн хаягийг буяны компанид өгч, 100 сая төгрөгийн хахууль авчээ
20:19

Авлигатай тэмцэх газраас эрүүгийн 745 хэрэгт мөрдөн байцаалтын ажиллагаа явуулснаас өнгөрсөн долоо хоногт найман 

Түргэн тусламжийн эмч нар нас барсан иргэдийн хаягийг буяны компанид өгч, 100 сая төгрөгийн хахууль авчээ

Авлигатай тэмцэх газраас эрүүгийн 745 хэрэгт мөрдөн байцаалтын ажиллагаа явуулснаас өнгөрсөн долоо хоногт найман 

»»
Оросуудгүй ДАШТ-ээс онцлоход
17:59

Серби улсад  “Белград-2022” чөлөөт бөхийн насанд хүрэгчдийн ДАШТ болж өндөрлөлөө. Монгол Улсыг төлөөлж 20 

Оросуудгүй ДАШТ-ээс онцлоход

Серби улсад  “Белград-2022” чөлөөт бөхийн насанд хүрэгчдийн ДАШТ болж өндөрлөлөө. Монгол Улсыг төлөөлж 20 

»»
Байгаль орчны газрын ажилтнуудтай хуйвалдсан байж болзошгүй самрын наймаачдыг илрүүлжээ
13:16

Иргэдээс их хэмжээний самар худалдан авч хадгалан гаднын иргэдэд борлуулахаар бэлтгэж байсан хүмүүсийг цагдаагийн байгууллага шалгаж эхэлжээ.

Байгаль орчны газрын ажилтнуудтай хуйвалдсан байж болзошгүй самрын наймаачдыг илрүүлжээ

Иргэдээс их хэмжээний самар худалдан авч хадгалан гаднын иргэдэд борлуулахаар бэлтгэж байсан хүмүүсийг цагдаагийн байгууллага шалгаж эхэлжээ.

»»
Ховд аймагт тарваган тахлын тохиолдол бүртгэгдлээ
13:06

Ховд аймгийн Мөст сумын Хужирт багийн Түймэр гэдэг газраас иргэн "С" нь энэ сарын 12-ны өдөр хавхаар тарвага агнаж, чанаж идсэний дараа халуурах, гүйлгэх шинж тэмдэг илэрч, аймгийн эрүүл мэндийн төвд хандсан байна. 

Ховд аймагт тарваган тахлын тохиолдол бүртгэгдлээ

Ховд аймгийн Мөст сумын Хужирт багийн Түймэр гэдэг газраас иргэн "С" нь энэ сарын 12-ны өдөр хавхаар тарвага агнаж, чанаж идсэний дараа халуурах, гүйлгэх шинж тэмдэг илэрч, аймгийн эрүүл мэндийн төвд хандсан байна. 

»»
Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны талаар ярилцлага өгөв
13:04

Украины цэргүүд Харьковын чиглэлд том чөлөөлөх давшилт хийсний дараа Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны нарийн ширийн зүйлийн талаар “Reuters” агентлагт ярилцлага өгч Крымийн хойгийг эргүүлэн авах асуудлыг хөндөж, 

Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны талаар ярилцлага өгөв

Украины цэргүүд Харьковын чиглэлд том чөлөөлөх давшилт хийсний дараа Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны нарийн ширийн зүйлийн талаар “Reuters” агентлагт ярилцлага өгч Крымийн хойгийг эргүүлэн авах асуудлыг хөндөж, 

»»
Монгол, БНСУ-ын сэтгүүлчдийн форумыг ирэх онд зохион байгуулна
10:09

МСНЭ-ийн урилгаар БНСУ-ын сэтгүүлчдийн холбооны ерөнхийлөгч Ким Дун Хун тэргүүтэй сэтгүүлчид манай улсад хүрэлцэн ирлээ. Хоёр орны сэтгүүлчид хэрхэн хамтран ажиллах талаар хамтарсан мэдээлэл хийлээ. 

Монгол, БНСУ-ын сэтгүүлчдийн  форумыг ирэх онд зохион байгуулна

МСНЭ-ийн урилгаар БНСУ-ын сэтгүүлчдийн холбооны ерөнхийлөгч Ким Дун Хун тэргүүтэй сэтгүүлчид манай улсад хүрэлцэн ирлээ. Хоёр орны сэтгүүлчид хэрхэн хамтран ажиллах талаар хамтарсан мэдээлэл хийлээ. 

»»
Хэрлэн голыг хамгаалах цогц ажил эхэллээ
10:03

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн санаачилга, өгсөн үүрэг, чиглэлийн дагуу Хэрлэн голыг хамгаалах ажил эхэллээ.

Хэрлэн голыг хамгаалах цогц ажил эхэллээ

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн санаачилга, өгсөн үүрэг, чиглэлийн дагуу Хэрлэн голыг хамгаалах ажил эхэллээ.

»»
Тарваган тахлаар өвчилсөн байж болзошгүй иргэн амиа хорложээ
09:54

Тарваган тахал өвчнөөр өвчилсөн байж болзошгүй иргэн … нь Ховд аймгийн БОЭТ-ийн 103 хүлээн авах яаралтай тусламжийн тасгийн тусгаарлах өрөөнд гутлынхаа үдээсээр амиа егүүтгэжээ. 

Тарваган тахлаар өвчилсөн байж болзошгүй иргэн амиа хорложээ

Тарваган тахал өвчнөөр өвчилсөн байж болзошгүй иргэн … нь Ховд аймгийн БОЭТ-ийн 103 хүлээн авах яаралтай тусламжийн тасгийн тусгаарлах өрөөнд гутлынхаа үдээсээр амиа егүүтгэжээ. 

»»
Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Лондонгоос ирээд Токиог зорино
08:27

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ өчигдөр ИБУИНХУ-ын Цог жавхлант хатан хаан II Элизабеттай салах ёс гүйцэтгэх Төрийн ёслолд оролцлоо.

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Лондонгоос ирээд Токиог зорино

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ өчигдөр ИБУИНХУ-ын Цог жавхлант хатан хаан II Элизабеттай салах ёс гүйцэтгэх Төрийн ёслолд оролцлоо.

»»
ҮСХ: Орон сууцны үнэ өнгөрсөн сард 2.9 хувиар өссөн
20:17

Үндэсний статистикийн хорооноос өнгөрсөн сарын байдлаарх орон сууцны үнийг мэдээллээ. Орон сууцны үнэ наймдугаар сард өмнөх сараас 2.9 хувиар өссөн байна.

ҮСХ: Орон сууцны үнэ өнгөрсөн сард 2.9 хувиар өссөн

Үндэсний статистикийн хорооноос өнгөрсөн сарын байдлаарх орон сууцны үнийг мэдээллээ. Орон сууцны үнэ наймдугаар сард өмнөх сараас 2.9 хувиар өссөн байна.

»»
Буриадад согтууруулах ундаа худалдаалахыг хоригложээ
14:31

Буриадын хэд хэдэн нутагт согтууруулах ундаа худалдаалахыг хориглосон талаар Буриадын "Ариг Ус" телевиз мэдээлжээ. Ийм хязгаарлалтыг Иволгинск, Кабанск болон Тарбагатайн аймаг даяар нэвтрүүлсэн байна. 

Буриадад согтууруулах ундаа худалдаалахыг хоригложээ

Буриадын хэд хэдэн нутагт согтууруулах ундаа худалдаалахыг хориглосон талаар Буриадын "Ариг Ус" телевиз мэдээлжээ. Ийм хязгаарлалтыг Иволгинск, Кабанск болон Тарбагатайн аймаг даяар нэвтрүүлсэн байна. 

»»
ДЭМБ-ын тэргүүн цар тахал дуусах болоогүй байгааг анхааруулжээ
12:31

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын /ДЭМБ/ тэргүүн Тедрс Адханом Гебрейесус “COVID-19” цар тахлын төгсгөл ойртож байгаа ч дууссаныг зарлахад “урт зам хүлээж байгааг” пүрэв гарагт анхааруулжээ.

ДЭМБ-ын тэргүүн цар тахал дуусах болоогүй байгааг анхааруулжээ

Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын /ДЭМБ/ тэргүүн Тедрс Адханом Гебрейесус “COVID-19” цар тахлын төгсгөл ойртож байгаа ч дууссаныг зарлахад “урт зам хүлээж байгааг” пүрэв гарагт анхааруулжээ.

»»
Якутын цэргийн бүртгэлийн газар цэргийн албанд дайчлагчид ямар цалин авах талаар мэдээллээ
12:06

Якутын цэргийн бүртгэлийн газрын цэргийн комиссар Авдонин "цэргийн албанд дайчлагчид сард 205 мянган рубль (10 сая төгрөг) авна" гэлээ.

Якутын цэргийн бүртгэлийн газар цэргийн албанд дайчлагчид ямар цалин авах талаар мэдээллээ

Якутын цэргийн бүртгэлийн газрын цэргийн комиссар Авдонин "цэргийн албанд дайчлагчид сард 205 мянган рубль (10 сая төгрөг) авна" гэлээ.

»»
Хятад улс хэт халуунтай нүүр тулж байна: 1.4 тэрбум хүн ам уур амьсгалын өөрчлөлтийг хэрхэн даван туулж байна вэ?
10:00

2022 оны зун урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй халуун болж, давалгаа нь дэлхийг бүхэлд нь хамарсан. Хэт их температурын улмаас өргөн уудам газар нутаг ширгэж, 

Хятад улс хэт халуунтай нүүр тулж байна: 1.4 тэрбум хүн ам уур амьсгалын өөрчлөлтийг хэрхэн даван туулж байна вэ?

2022 оны зун урьд өмнө хэзээ ч байгаагүй халуун болж, давалгаа нь дэлхийг бүхэлд нь хамарсан. Хэт их температурын улмаас өргөн уудам газар нутаг ширгэж, 

»»
НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулганы эргэн тойронд
09:42

НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулган АНУ-ын Нью Йорк хотноо энэ сарын 13-ны мягмар гарагаас хойш амжилттай болж байна.

НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулганы эргэн тойронд

НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 77 дугаар чуулган АНУ-ын Нью Йорк хотноо энэ сарын 13-ны мягмар гарагаас хойш амжилттай болж байна.

»»
НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Германы канцлертэй ярилцав
09:40

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антони Гутерриш Германы канцлер Олаф Шольцтой уулзаж, Украинд үргэлжилж буй мөргөлдөөний үеэр хүнсний аюулгүй байдлын талаар ярилцсан байна. 

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Германы канцлертэй ярилцав

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антони Гутерриш Германы канцлер Олаф Шольцтой уулзаж, Украинд үргэлжилж буй мөргөлдөөний үеэр хүнсний аюулгүй байдлын талаар ярилцсан байна. 

»»
Цэргийн дайчилгаанаас зугтсан иргэдэд 15 жилийн хорих ял ногдуулна гэв
20:53

ОХУ-аас цэргийн дайчилгаа зарласан холбоотойгоор тус улсын парламентын доод танхим буюу Төрийн Дум дайнтай 

Цэргийн дайчилгаанаас зугтсан иргэдэд 15 жилийн хорих ял ногдуулна гэв

ОХУ-аас цэргийн дайчилгаа зарласан холбоотойгоор тус улсын парламентын доод танхим буюу Төрийн Дум дайнтай 

»»
С.Шойгу хэсэгчилсэн дайчилгааны зорилго ба албанд татагдах гурван нөхцөлийг нэрлэв
15:25

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин есдүгээр сарын 21-нд хэсэгчилсэн дайчилгаа зарласан.  Энэ хүрээнд Батлан ​​хамгаалахын 

С.Шойгу хэсэгчилсэн дайчилгааны зорилго ба албанд татагдах гурван нөхцөлийг нэрлэв

ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин есдүгээр сарын 21-нд хэсэгчилсэн дайчилгаа зарласан.  Энэ хүрээнд Батлан ​​хамгаалахын 

»»
Орос цэргийн албан хаагчдаа дайчилгаанд бэлдэж эхэллээ
09:38

Оросын Жанжин штабын газар, Батлан хамгаалахын яамнаас санал болгосны дагуу ОХУ хэсэгчилсэн цэргийн дайчилгаагаа өчигдрөөс эхлүүлэхээр болсноо зарлалаа. 

Орос цэргийн албан хаагчдаа дайчилгаанд бэлдэж эхэллээ

Оросын Жанжин штабын газар, Батлан хамгаалахын яамнаас санал болгосны дагуу ОХУ хэсэгчилсэн цэргийн дайчилгаагаа өчигдрөөс эхлүүлэхээр болсноо зарлалаа. 

»»
В.Путин хэсэгчилсэн дайчилгаа зарлав
18:55

МОСКВА. /BBC/. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин лхагва гаргийн өглөө ард түмэндээ хандаж телевизээр үг хэлэхдээ, 

В.Путин хэсэгчилсэн дайчилгаа зарлав

МОСКВА. /BBC/. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин лхагва гаргийн өглөө ард түмэндээ хандаж телевизээр үг хэлэхдээ, 

»»
Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн эр өөрийгөө шатаажээ
14:17

Японы Ерөнхий сайд агсан Шинзо Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн нэгэн эр лхагва гарагийн өглөө эрт Токио хотноо 

Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн эр өөрийгөө шатаажээ

Японы Ерөнхий сайд агсан Шинзо Абэгийн төрийн оршуулгыг эсэргүүцсэн нэгэн эр лхагва гарагийн өглөө эрт Токио хотноо 

»»
Францын Ерөнхийлөгч НҮБ-ын АЗ-ийг шинэчлэхийг уриалжээ
11:16

Францын Ерөнхийлөгч Эммануэль Макрон НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийг /АЗ/ илүү олон төлөөлөлтэй болгохын тулд шинэчлэхийг уриалжээ. 

Францын Ерөнхийлөгч НҮБ-ын АЗ-ийг шинэчлэхийг уриалжээ

Францын Ерөнхийлөгч Эммануэль Макрон НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийг /АЗ/ илүү олон төлөөлөлтэй болгохын тулд шинэчлэхийг уриалжээ. 

»»
Дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц бүрэн ашиглалтад орох дөхөж байна
09:54

Хятад Улсын "Энержи Чайна Гэжоуба" компанийн барьж буй дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц болох Байхэтаны 13-р цогцолбор 72 цагийн туршилтыг амжилттай давж, албан ёсоор ашиглалтад оржээ. 

Дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц бүрэн ашиглалтад орох дөхөж байна

Хятад Улсын "Энержи Чайна Гэжоуба" компанийн барьж буй дэлхийн хамгийн том усан цахилгаан станц болох Байхэтаны 13-р цогцолбор 72 цагийн туршилтыг амжилттай давж, албан ёсоор ашиглалтад оржээ. 

»»
Украины эзлэгдсэн бүс нутгуудыг ОХУ-д нэгтгэх асуудлаар санал хураалт явуулах тов гарчээ
08:55

Оросын хяналтад байгаа Украины дөрвөн бүс нутгийн удирдлагууд өчигдөр ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд орох эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал хураалт явуулах товоо зарлажээ.

Украины эзлэгдсэн бүс нутгуудыг ОХУ-д нэгтгэх асуудлаар санал хураалт явуулах тов гарчээ

Оросын хяналтад байгаа Украины дөрвөн бүс нутгийн удирдлагууд өчигдөр ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд орох эсэх асуудлаар бүх нийтийн санал хураалт явуулах товоо зарлажээ.

»»
Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны талаар ярилцлага өгөв
13:04

Украины цэргүүд Харьковын чиглэлд том чөлөөлөх давшилт хийсний дараа Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны нарийн ширийн зүйлийн талаар “Reuters” агентлагт ярилцлага өгч Крымийн хойгийг эргүүлэн авах асуудлыг хөндөж, 

Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны талаар ярилцлага өгөв

Украины цэргүүд Харьковын чиглэлд том чөлөөлөх давшилт хийсний дараа Владимир Зеленский анх удаа сөрөг довтолгооны нарийн ширийн зүйлийн талаар “Reuters” агентлагт ярилцлага өгч Крымийн хойгийг эргүүлэн авах асуудлыг хөндөж, 

»»
Гүрж улс ЕХ-нд элсэхэд учирч буй саад тотгор хийгээд тус улсын дээд түвшний шүүгчийн нууцлаг эд хөрөнгө
09:32

Сүүлийн хэдэн сард Гүрж улсад хэдэн арван мянган хүн гудамжинд жагсаж, Европтой нэгдэхийг Засгийн газраасаа шаардаж байгаа билээ.

Гүрж улс ЕХ-нд элсэхэд учирч буй саад тотгор хийгээд тус улсын дээд түвшний шүүгчийн нууцлаг эд хөрөнгө

Сүүлийн хэдэн сард Гүрж улсад хэдэн арван мянган хүн гудамжинд жагсаж, Европтой нэгдэхийг Засгийн газраасаа шаардаж байгаа билээ.

»»
Нанмадол хар салхины гамшгийн түвшин тав болж, есөн сая хүнийг нүүлгэн шилжүүлэхийг уриалжээ
08:26

Японы өмнөд хэсгийн Кюсюгийн арлыг дайран өнгөрсөн Нанмадол хар салхины улмаас тус бүс нутгийн 350 мянга гаруй 

Нанмадол хар салхины гамшгийн түвшин тав болж, есөн сая хүнийг нүүлгэн шилжүүлэхийг уриалжээ

Японы өмнөд хэсгийн Кюсюгийн арлыг дайран өнгөрсөн Нанмадол хар салхины улмаас тус бүс нутгийн 350 мянга гаруй 

»»
Тайваньд хүчтэй газар хөдөлжээ
16:52

ХОНКОНГ /СЯНГАН/. /TASS/.  Ням гарагт Тайванийн зүүн хэсэгт 6.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас нэг хүн амиа алдаж, 79 хүн бэртсэн гэж арлын төв мэдээллийн агентлаг мэдээлжээ. 

Тайваньд хүчтэй газар хөдөлжээ

ХОНКОНГ /СЯНГАН/. /TASS/.  Ням гарагт Тайванийн зүүн хэсэгт 6.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлсний улмаас нэг хүн амиа алдаж, 79 хүн бэртсэн гэж арлын төв мэдээллийн агентлаг мэдээлжээ. 

»»
Хятад улс Тайвань руу довтолбол АНУ арлыг хамгаалахаар төлөвлөж байна гэж мэдэгджээ
11:13

ВАШИНГТОН. /CBS/. Хэрэв Хятад улс Тайвань руу халдан довтолбол АНУ арлыг хамгаалахаар төлөвлөж байна гэж тус улсын 

Хятад улс Тайвань руу довтолбол АНУ арлыг хамгаалахаар төлөвлөж байна гэж мэдэгджээ

ВАШИНГТОН. /CBS/. Хэрэв Хятад улс Тайвань руу халдан довтолбол АНУ арлыг хамгаалахаар төлөвлөж байна гэж тус улсын 

»»
Японд хар салхины улмаас 700 гаруй нислэг цуцлагджээ
10:38

Японы Кюшю арлыг дайрч, зүүн хойд зүгийг чиглэн хөдөлж буй "Нанмадол" хар салхины улмаас 700 гаруй нислэг цуцлагдсан эсвэл хойшлогджээ. Цаг агаарын таагүй байдал төмөр зам, гатлага онгоцны хөдөлгөөнд ч мөн нөлөөлсөн байна. 

Японд хар салхины улмаас 700 гаруй нислэг цуцлагджээ

Японы Кюшю арлыг дайрч, зүүн хойд зүгийг чиглэн хөдөлж буй "Нанмадол" хар салхины улмаас 700 гаруй нислэг цуцлагдсан эсвэл хойшлогджээ. Цаг агаарын таагүй байдал төмөр зам, гатлага онгоцны хөдөлгөөнд ч мөн нөлөөлсөн байна. 

»»
ЗГХЭГ-ын дарга Д.Амарбаясгалан: Боомтын сэргэлтийн хүрээнд нэн тэргүүнд Засгийн газар Дорнод аймаг дахь боомтуудын үйл ажиллагааг эрчимжүүлнэ
09:49
Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ "Дорнын эдийн засгийн форум-2022" оролцож "Шинэ сэргэлтийн бодлого" танилцууллаа
20:44
Э.Цэндбаатар, З.Шинэчагтага хоёрын тулаан есдүгээр сарын 9-нд Монгол бөхийн өргөөнд болно
14:53
Машинтайгаа дэлбэрч нас барсан ТАГНУУЛЫН бичлэг цацагдлаа
19:02

Украинаас урваж Оросын талд үйлчилж байсан гэх Аскяр Лайшев энэ сарын 11-ны өдөр Донабасст явж байхдаа машинтайгаа дэлбэрч амиа алджээ. 

Машинтайгаа дэлбэрч нас барсан ТАГНУУЛЫН бичлэг цацагдлаа

Украинаас урваж Оросын талд үйлчилж байсан гэх Аскяр Лайшев энэ сарын 11-ны өдөр Донабасст явж байхдаа машинтайгаа дэлбэрч амиа алджээ. 

»»
Хөдөө нутагтаа ийм тохилог орон сууцтай мал аж ахуйгаа эрхэлж амьдрах монгол залуус олширсоор байна
18:05
Барилгын компаниуд арай хэтэрч байна⁉️
12:24
Хятадад зомби үзэгдсэн бичлэг тархжээ
15:00

Хятадын нэгэн эмнэлгийн цогцос хадгалах газарт үхсэн хүн амьдарч, босож ирсэн бичлэг тархаад байна. 

Хятадад зомби үзэгдсэн бичлэг тархжээ

Хятадын нэгэн эмнэлгийн цогцос хадгалах газарт үхсэн хүн амьдарч, босож ирсэн бичлэг тархаад байна. 

»»
Ард түмний гавьяат Г.Шомбо сарлагийг уламжлалт аргаар төрүүлж өв соёлоо таниулав
18:53

"Нүүдэлчин " Дэлхийн Соёлын Фестивалийн үеэр сарлаг тугаллаж чадахгүй тугал нь бүтчихсэн байх үед Ховд аймгийн нэрт бариач, өвлөн уламжлагч, Ард түмний гавьяат Г.Шомбо уламжлалт аргаар төрүүлж өв соёлоо таниулав.

Ард түмний гавьяат Г.Шомбо сарлагийг уламжлалт аргаар төрүүлж өв соёлоо таниулав

"Нүүдэлчин " Дэлхийн Соёлын Фестивалийн үеэр сарлаг тугаллаж чадахгүй тугал нь бүтчихсэн байх үед Ховд аймгийн нэрт бариач, өвлөн уламжлагч, Ард түмний гавьяат Г.Шомбо уламжлалт аргаар төрүүлж өв соёлоо таниулав.

»»
Хэнтий аймгийн Аварга тосон ЖҮРЖ амралт сувилалын газар та бүхнийг урьж байна
18:22

Хэнтий аймгийн Аварга тосон ЖҮРЖ амралт сувилалын газар та бүхнийг урьж байна. Утас: 99114648

Хэнтий аймгийн Аварга тосон ЖҮРЖ амралт сувилалын газар та бүхнийг урьж байна

Хэнтий аймгийн Аварга тосон ЖҮРЖ амралт сувилалын газар та бүхнийг урьж байна. Утас: 99114648

»»
Солонгосчууд ясны хөдөлмөрч хүмүүс шүү юу ч тохиолдсон ажилдаа явж л байна
21:00
Насанд хүрээгүй хүүхдүүд нийлээд ХАР ТАМХИ, САДАР САМУУН, МӨРИЙТЭЙ ТОГЛООМОНД донтож байна
20:26
Монголын хөх тэнгэрт сөнөөгч онгоцны дуу дахин цуурайтлаа
21:32
Саудын Араб 1 их наяд долларын өртгөөр 170км өргөн, 500метр өндөр барилга барихаар төлөвлөж байна
18:17

Саудын Араб 1 их наяд долларын өртгөөр 170 км өргөн, 500 метр өндөр хоёр зэрэгцээ тэнгэр баганадсан барилга барихаар төлөвлөж байна. Цацруулагч шилээр бүрхэгдсэн, уг төсөл 9 сая хүнийг орон сууцжуулах юм.

Саудын Араб 1 их наяд долларын өртгөөр 170км өргөн, 500метр өндөр барилга барихаар төлөвлөж байна

Саудын Араб 1 их наяд долларын өртгөөр 170 км өргөн, 500 метр өндөр хоёр зэрэгцээ тэнгэр баганадсан барилга барихаар төлөвлөж байна. Цацруулагч шилээр бүрхэгдсэн, уг төсөл 9 сая хүнийг орон сууцжуулах юм.

»»
Д.Жаргалсайхан: Монголчууд бид хэзээ болтол ингэж унтах юм‼️
17:28
Нэнси Пелоси, Цай Ин Вэнь нарын хамтарсан хэвлэлийн бага хурлыг хүргэж байна
18:37
Дэлхийн хамгийн хүмүүнлэг шорон
16:44
26-н цэргүүдэд сүрьеэгийн халдвар аван эмчлүүлж буйг зарласан сэтгүүлч, хурандаа нар маргалдав
16:47
Тусгаар тогтнол хөдөлгөөн - Улаан чулуут хогын цэг
17:57
Г.Бадамсамбуу Сүхбаатарын талбайн талаар жоохон хууч хөөрлөө
13:38
Улаанбаатарт төрж өссөн, өөрийгөө Монгол гэж боддог Америк охин: Монголоо санаж байна, Монголд байсан бол голын хажууд очоод майхнаа бариад л хоночихно
18:54

Улаанбаатарт төрж өссөн, өөрийгөө Монгол гэж боддог Америк охин: Монголоо санаж байна, Монголд байсан бол голын 

Улаанбаатарт төрж өссөн, өөрийгөө Монгол гэж боддог Америк охин: Монголоо санаж байна, Монголд байсан бол голын хажууд очоод майхнаа бариад л хоночихно

Улаанбаатарт төрж өссөн, өөрийгөө Монгол гэж боддог Америк охин: Монголоо санаж байна, Монголд байсан бол голын 

»»












bolod.mn logo
RSS Feeds | Холбоо барих | Рекламын алба | Сэдэв
Мэдээлэл хуулбарлах хориотой. © 2005-2021 Bolod Мэдээллийн сүлжээ сайт. Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан. Developed by: "Онлайн Хүрээ" ХХК