Шинэ toolbar Элгэн нутаг FM 96.9 MGLRadio Mobile хувилбар
www.BOLOD.mn
Fact.mn | Miss.mn | Ord.mn | Choibalsan.mn |
НҮҮР ХУУДАС УЛС ТӨР ЭДИЙН ЗАСАГ ДЭЛХИЙ ДАХИНД УРЛАГ СПОРТ ЗӨВЛӨГӨӨ ТЕХНОЛОГИ ЯРИЛЦЛАГА ХҮМҮҮС ШАР МЭДЭЭ ШАШИН НИЙГЭМ
Фото мэдээ / Видео / Шинэ зар / Шинэ ном / Сэтгэл зүй / Оддын амьдрал / Судалгаа / Иргэдийн захидал / Өгүүллэг / Зурхай / Онигоо / Хууль
|

Архив ангилал
ДЭЛГҮҮР ХУДАЛДААНЫ ТӨВ
» ДАА ХҮРЭЭ (68926)
» ДҮНЖИНГАРАВ ХТ (46405)
» Гранд плаза (47628)
» Боса (21801)
» БӨМБӨГӨР ХТ (47178)
» Замбала (33276)
» Метромолл (38397)
» Миний дэлгүүр (48908)
» Эвридэй (30453)
» Чансаа гутлын дэлгүүр (52053)
» Хар Хорин зах (35218)
» Хүчит Шонхор ХТ (45165)
» ТОСА ХТ (28981)
» Скай их дэлгүүр (25975)
» Сандэй плаза (40334)
» Нарантуул ОУХТ (47878)
» НАРАН ИХ ДЭЛГҮҮР (37951)
» НОМИН (42643)
» АЗ ХҮҮХДИЙН ИХ ДЭЛГҮҮР (32948)
» Оргил худалдааны төв (33427)
» Next Center (29981)
» E-mart (8499)
» БСБ (16677)
» БАРС ХТ (28531)
» UB MART (35728)
ДҮҮРЭГ ХОРОО
» БАГАНУУР (39075)
» ЧИНГЭЛТЭЙ (34612)
» ХАН УУЛ (38587)
» СҮХБААТАР (34793)
» НАЛАЙХ (34167)
» БАГАХАНГАЙ (28609)
» БАЯНГОЛ (36389)
» БАЯНЗҮРХ (36476)
» СОНГИНОХАЙРХАН (39900)
БАЙГУУЛЛАГА
» ГЛОБ ИНТЕРНЭШНЛ ТББ (27194)
» ГААЛЬ (44881)
» ЗАМЫН ЦАГДАА (55206)
» ИНЕГ-МИАТ (48400)
» ММСУХ- Морин спорт (15862)
» Монголын Дарцын холбоо (26706)
» Монголын Залуучуудын Холбоо (38422)
» Монголын Үндэсний Бөхийн Холбоо (31277)
» МЭРГЭЖЛИЙН ХЯНАЛТ (46820)
» МСНЭ (25028)
» МОНГОЛЫН ЗОХИОЛЧДЫН ХОРОО (33908)
» МОНГОЛЫН ЦАХИЛГААН ХОЛБОО (33344)
» МОНГОЛЫН ХӨРӨНГИЙН БИРЖ (46090)
» МОНГОЛЫН САЙТЫН ХОЛБОО (41780)
» МОНГОЛЫН ОЮУТНЫ ХОЛБОО (35687)
» МОНГОЛ УЛСЫН ХҮҮХЭЛДЭЙН ТЕАТР (18745)
» МҮЭХ (32977)
» МҮХАҮТ (28113)
» МҮОНРТ (32755)
» Мэдээлэл технологи шуудан харилцаа холбооны газар (25612)
» ЭМНЕСТИ ИНТЕРНЭШНЛ ОУБ (14575)
» ШШГЕГ (31211)
» ШҮҮХ ПРОКУРОР (44091)
» Шударга өрсөлдөөн хэрэглэгчийн төлөө газар (30810)
» ЧИНГИС ХААНЫ ДЭЛХИЙН АКАДЕМИ (21360)
» Чөлөөт Бүс (30198)
» ЦЕГ (43881)
» Цахилгаан тээвэр (27298)
» ЦОГЦ ХАРИЛЦАА ТӨВ (33278)
» Цөмийн энергийн газар (25636)
» Харилцаа Холбооны зохицуулах хороо (28394)
» ХХЕГ (26388)
» ХҮЧИРХИЙЛЛИЙН ЭСРЭГ ҮНДЭСНИЙ ТӨВ (30200)
» УБЦТС TЭЦ-4, 3 (29501)
» УМБГ (25701)
» Улсын мєрдєн байцаах газар (25420)
» УРЛАГ- УЛСЫН ДРАМЫН ЭРДМИЙН ТЕАТР (28773)
» УРЛАГ- УДБЭТ (26761)
» ТАГНУУЛ (55000)
» ТАТВАРЫН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР (39313)
» ТӨМӨР ЗАМ (49005)
» Тээврийн төлөвлөлтийн хэлтэс (23838)
» СОНГУУЛИЙН ЕРӨНХИЙ ХОРОО (29398)
» Сэргээн засалт, сургалт үйлдвэрлэлийн төв (11564)
» НИТХ (6061)
» Нийгмийн даатгал (29203)
» Нийслэлийн агаарын чанарын алба (24954)
» НАББҮХ (23873)
» НҮБ (24064)
» Авлигатай Тэмцэх Газар (48530)
» Авто тээврийн газар (30639)
» ОБЕГ (35394)
» Үндэсний Дата Төв (21582)
» ҮТЕГ (23679)
» ҮНДЭСНИЙ НОМЫН САН (24681)
БАРИЛГА
» Гангар инвест (23273)
» ГАЗАР ХАШАА (51183)
» ГАНДИРС (15565)
» ГАНГАР ИНВЕСТ (29331)
» Барилгын материал (22209)
» БАЯСАХ ТРЕЙД (14894)
» БАРИЛГА-САЙН МЭДЭЭ (29605)
» БАРИЛГА-ҮНЭ ХАНШ (71442)
» БАРИЛГА (54620)
» ЖИГҮҮР ГРАНД (34923)
» ИХ ҮЙЛСИЙН ЭРЭЛД (13809)
» МУУ МЭДЭЭ (41051)
» ЭКО КОНСТРАКШН (32608)
» ШИНЭ БАЙР (51212)
» ЦАСТ ИМПЕКС (26815)
» УЛААНБААТАР ӨРГӨӨ (12868)
» Тахилт өндөр уул (23219)
» АЛТАЙ КОНСТРАКШН (32412)
» АВЗАГА ТРЕЙД (29343)
» Пума констракшн (24727)
БАРАА БҮТЭЭГДЭХҮҮН
» БҮТЭЭГДЭХҮҮН-АРХИ (45905)
» СЭЖИГТЭЙ БАРАА (47498)
БАНК САНХҮҮ
» ДААТГАЛ (25164)
» ГОЛОМТ (35649)
» ББСБ (25092)
» БАНК САНХҮҮ (34941)
» БАНК (29164)
» МУУ МЭДЭЭ (32709)
» МОНГОЛ ДААТГАЛ (23708)
» МОНГОЛ БАНК (37776)
» МОНГОЛ ШУУДАН (24197)
» ЭРЭЛ (23929)
» ЧИНГИС ХААН (24019)
» ХЗХ (27316)
» ХХБ (25416)
» ХАДГАЛАМЖ (28523)
» ХАС (27765)
» ХААН (37030)
» ХӨГЖЛИЙН БАНК (28871)
» УЛААНБААТАР БАНК (27531)
» ТРАНС (23878)
» ТӨРИЙН БАНК -ЗООС (39525)
» Тээвэр хөгжлийн банк (25186)
» САЙН МЭДЭЭ (27407)
» НАЙМАН ШАРГА (45245)
» АНОД (30413)
» ПРАЙМ ДААТГАЛ (12593)
» КАПИТРОН (23599)
» КАПИТАЛ (26115)
» ҮНДЭСНИЙ ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ (23138)
» ҮНЭ ХАНШ (35833)
БААР РЕСТОРАН ЦАЙНЫ ГАЗАР
» Дреам (23211)
» БААР- ДОРГИО (32230)
» Бусад (25217)
» ЗОЧИД БУУДАЛ (36334)
» Жура ресторан (22979)
» МЕТРОПОЛИС (15296)
» ЧАПЛИН РЕСТОРАН (12876)
» Цайны газар- БЭЭЖИН НУГАС (14190)
» Цайны газар- ХААН БУУЗ (14349)
» СТЕЛЛА (21011)
» СТРИНГС КЛУБ (12857)
» СӨҮЛ РЕСТОРАН (25130)
» АМРИТА (13964)
» The Bull (21145)
» RIVER SOUND (21899)
» Loving hut (20767)
» HOLLYWOOD (21083)
» САУН МАССАЖ (32342)
» SS клуб (22543)
ЗӨВЛӨГӨӨ
» БИЗНЕС ТӨЛӨВЛӨГӨӨ (500162)
» ЗУРХАЙ (959482)
» ЗАР (593822)
» ЗӨВЛӨГӨӨ (1067654)
» ИРГЭНИЙ ЭРХ (30510)
» МАРКЕТИНГ МЕНЕЖМЕНТ (33692)
» ХИЧЭЭЛ СУРГАЛТ (60564)
» ХУУЛЬ (551083)
» ХООЛНЫ ЖОР (211252)
» СЕКС ЗӨВЛӨГӨӨ (66971)
» СУРГАМЖ (25810)
» СОНЖОО (93774)
» Сэтгэл зүй (467307)
» РЕКЛАМ БАЙРЛУУЛАХ (14096)
» ПИ АР (44379)
» РЕКЛАМ (35967)
МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ
» ЛАВЛАХ (27560)
» Дартс (22225)
» ГЭМТ ХЭРЭГ (177456)
» ГАДААД МЭДЭЭ (1031802)
» ВИДЕО МЭДЭЭ (735202)
» БИЗНЕС МЭДЭЭ (574948)
» Их хуралдай (27878)
» МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ (342823)
» МЭДЭЭ АЙМААР (122960)
» МЭДЭЭ ҮНЭ ХАНШ (70650)
» ЦУНАМИ (22090)
» Цөмийн хаягдал (22563)
» ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ САН (37091)
» ХҮНС (24806)
» ФАКС МЭДЭЭ (26855)
» ФОТО МЭДЭЭ (867351)
» УРЛАГ (890945)
» ТЕХНОЛОГИ (741305)
» ТВ МЭДЭЭ (38984)
» ТАНИН МЭДЭХҮЙ (53344)
» ТОДРУУЛГА (26982)
» СЕКС (1076947)
» СЭРЭМЖЛҮҮЛЭГ (35962)
» СУДАЛГАА (455607)
» СОНИН ХАЧИН (259091)
» СПОРТ (898877)
» СКАНДАЛ (32216)
» НИЙТЛЭЛ (151082)
» НОЦТОЙ МЭДЭЭ (339092)
» Өвөр Монголын мэдээ (24919)
» NEWS /Russia/ (26099)
» NEWS /English/ (24936)
» NEWS /China/ (31972)
ЯРИЛЦЛАГА
» БИЗНЕС (1023223)
» УЛС ТӨР (1025753)
» УРЛАГ (1024511)
» СПОРТ (1023164)
» НИЙГЭМ (1024445)
ЯАМ
» ГАДААД ХАРИЛЦААНЫ ЯАМ (32934)
» Барилга хот байгуулалтын яам (6474)
» БСШУЯ (36326)
» БАТЛАН ХАМГААЛАХ ЯАМ (34907)
» БОАЖЯ (25457)
» ЗТБХБ (22037)
» ЯАМ (23341)
» ЭМЯ (28919)
» ЭРДЭС БАЯЛАГ ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ (23195)
» ХХААХҮЯ (22005)
» САНГИЙН ЯАМ (24953)
» НХХЯ (24324)
» ҮХЯ (12485)
» ЯАМ- ХҮНС ХӨДӨӨ АА ХӨНГӨН ҮЙЛДВЭР (21174)
» ХЗДХЯ (21464)
ЭРҮҮЛ МЭНД
» ЙОНСЕЙ эмнэлэг (27891)
» ГЯЛС ТӨВ (18050)
» ГАРЬД МАГНАЙ эмнэлэг (24756)
» МОНОС (28353)
» Мөнх-Үйлстэн (19431)
» ЯТТ 103 (23993)
» ЭМИЙН САН (40554)
» ЭМНЭЛЭГ-АЧТАН (23444)
» ЭМНЭЛЭГ (51299)
» ЭМ БЭЛДМЭЛ (29305)
» ЭХ НЯЛХАС (29518)
» ЭРYYЛ МЭНД (101064)
» ЭРҮҮЛ МЭНД ЗӨВЛӨГӨӨ (126181)
» Шинжлэх ухаан (20329)
» Халдварт Өвчин Судлалын ҮТ (25154)
» ХАВДАР СУДЛАЛ (22645)
» УЛАМЖЛАЛТ АНАГААХ (18445)
» УЛААН ТУУЗ эмнэлэг (24018)
» СЭТГЭШГҮЙ эмнэлэг (21346)
» СОНГОДО эмнэлэг (29494)
» ЁН МЭЛМИЙ эмнэлэг (14687)
ШИНЭ НОМ
» ШИНЭ НОМ (669087)
» НОМ (26725)
ШАР МЭДЭЭ
» ШАР МЭДЭЭ (769689)
ХҮМҮҮС
» Д.Дагвадорж /сумоч/ (43479)
» Д.Сумьяабазар /бөх/ (29215)
» ГАДААД ХҮМҮҮС (51606)
» БОЛОД.М Утга зохиол (41816)
» БОЛОД.М Нийтлэл (36922)
» ИЛТГЭЛҮҮД (33957)
» ИРГЭДИЙН ЗАХИДАЛ (641491)
» ЯРИЛЦЛАГА (844072)
» Ц.Мянганбаяр (30492)
» ХҮМҮҮС-ТҮҮХ НАМТАР (126649)
» ХҮМҮҮС (757078)
» ХҮНИЙ АМЬДРАЛ (98398)
» ТӨРИЙН ХУТГУУР (34043)
» СЭЖИГТЭЙ ХҮМҮҮС (75577)
» С.Жавхлан /дуучин/ (34988)
» ОДДЫН АМЬДРАЛ (868611)
УЛС ТӨРЧ
» Лу.Болд (26854)
» Л.Гантөмөр /АН/ (25037)
» Л.Гансүх АН (25300)
» Л.Гүндалай АН (26324)
» Д.Лүндээжанцан /МАН/ (24288)
» Д.Дондог (21524)
» Д.Дорлигжав /АН/ (25925)
» Д.Дамба-Очир (24272)
» Д.Дэмбэрэл /МАН/ (25649)
» Д.Ганхуяг (25874)
» Д.Балдан-Очир (22070)
» Д.Батбаяр /АН/ сумоч (32127)
» Д.Бат-Эрдэнэ /Ажнай/ (22953)
» Д.Зоригт /МАН/ (28336)
» Д.Зоригт /АН/ (21529)
» Д.Загджав МАН (24961)
» Д.Идэвхтэн /МАН/ (22203)
» Д.Энхбат /Ногоон нам/ (28158)
» Д.Эрдэнэ-Бат /АН/ (22011)
» Д.Хаянхярваа (25125)
» Д.Тэрбишдагва (27267)
» Д.Нямхүү (24367)
» Д.Амарбаясгалан /МАН/ (19842)
» Д.Арвин (27870)
» Д.Одбаяр /МАН/ (25497)
» Д.Одхүү АН (24031)
» Д.Очирбат (26132)
» Д.Оюунхорол /МАН/ (26111)
» Г.Батхүү АН (29363)
» Г.БАЯРСАЙХАН (27446)
» Г.Занданшатар /МАН/ (25066)
» Г.Мөнхбаяр (26794)
» Г.Шийлэгдамба МАН (23597)
» Г.Уянга (26535)
» Бадмаанямбуу. Бат-Эрдэнэ /МАН/ (27808)
» Баабар (25268)
» Батж.Батбаяр /АН/ (25101)
» Б.Баттулга (21138)
» Б.Жаргалсайхан /БНН/ (33198)
» Б.Чойжилсүрэн (27026)
» Б.Наранхүү АН (21493)
» Б.Нямтайшир (24505)
» З.Энхболд (29901)
» З.Алтай (24923)
» Ж.Батзандан (23754)
» Ж.Батсуурь (27026)
» Ж.Бат-Эрдэнэ (25243)
» Ж.Мөнхбат /МАН/ (24712)
» Ж.Энхбаяр (27415)
» Ж.Цолмон /ЭМЯ/ (26491)
» Ж.Сүхбаатар /МАН/ (23236)
» М.Зоригт / ИЗН/ (27012)
» М.Энхболд МАН (28793)
» М.Энхсайхан (29345)
» М.Сономпил (20105)
» Я.Батсуурь (23105)
» Э.Батүүл (42729)
» Э.Мөнх-Очир (25003)
» Ш.Сайхансамбуу (31296)
» Ч.Хүрэлбаатар (25540)
» Ч.Улаан (25968)
» Ч.Сайханбилэг (28829)
» Ц.Даваасүрэн (26408)
» Ц.Дашдорж (23173)
» Ц.Батбаяр /МАН/ (27359)
» Ц.БАЯРСАЙХАН (23330)
» Ц.Жанлав МАН Дорнод (14092)
» Ц.Мөнх-Оргил /МАН/ (27855)
» Ц.Элбэгдорж АН (34396)
» Ц.Шинэбаяр (28133)
» Ц.Шаравдорж /МАН/ (23681)
» Ц.Цэнгэл (25141)
» Ц.Сэдванчиг (22851)
» Ц.Нямдорж МАН (33392)
» Ц. Оюунгэрэл (25657)
» Х.Болорчулуун (21340)
» Х.Бадамсүрэн (21968)
» Х.Баттулга АН (34273)
» Х.БАДАМСҮРЭН (21955)
» Х.Жекей (22179)
» Х.Тэмүүжин /АН/ (28360)
» Х.Наранхүү (23396)
» УЛС ТӨРЧ (43570)
» У.Барсболд /МАН/ (21000)
» У.Хүрэлсүх МАН (28419)
» Т.Ганди (25667)
» Т.Бадамжунай /МАН/ (25683)
» Т.Энхтайван (20921)
» Сү.Батболд (28105)
» Су.Батболд МАН (24060)
» С.Ламбаа /АН/ (24858)
» С.Дэмбэрэл /ТАНХИМ/ (23568)
» С.Ганбаатар (26610)
» С.Баяр МАН (34772)
» С.БАЯРЦОГТ /АН/ (32458)
» С.Бямбацогт (28262)
» С.Эрдэнэ АН (30453)
» С.Оюун (29179)
» Р.Гончигдорж (27458)
» Р.Содхүү (26251)
» Р.Раш (26631)
» Р.Амаржаргал /АН/ (27608)
» Н.Ганбямба (26743)
» Н.Болормаа (26160)
» Н.Батбаяр /АН/ фортуна (32258)
» Н.Баяртсайхан (22373)
» Н.Энхбаяр (54726)
» Н.ЭНХБОЛД (27029)
» Н.Удвал МАХН (24835)
» Н.Номтойбаяр МАН (31184)
» Н.Алтанхуяг АН (32693)
» А.Мөнхбат МЗХ (20510)
» А.Тлейхан (21996)
» Ё.ОТГОНБАЯР (26803)
» О.Магнай (24029)
» О.Чулуунбилэг /АН/ (17611)
» О.Чулуунбат (26063)
» П.Алтангэрэл АН (21838)
» Ө.Энхтүвшин МАН (24842)
» Ч.Ганхуяг (26366)
УЛС ТӨР
» ЕРӨНХИЙЛӨГЧ (51618)
» ЕРӨНХИЙ САЙД (33331)
» Гал үндэстэн (22891)
» БХЯ Цэрэг (22436)
» ЗАСГИЙН ГАЗАР (42187)
» ЗАСАГ ДАРГА (22510)
» ИРГЭНИЙ ХӨДӨЛГӨӨН (27369)
» МАХН /new/ (24988)
» МҮАН нам (20224)
» ЭЛЧИН (22760)
» УЛС ТӨР (908990)
» УИХ-дарга (23234)
» УИХ (42336)
» Төлбөртэй (5111)
» Тєрийн ордон (22798)
» Нам- Монголын консерватив нам (9104)
» НАМЗХ /МАСЗХ/ (20382)
» НАМОХ /МАСОХ/ (20003)
» НАМ-ИРГЭНИЙ ЗОРИГ (23115)
» НАМ-НН (20330)
» НАМ- АРДЧИЛСАН НАМ (48866)
» НАМ - МАН (37803)
» НАМ (40271)
» ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭС (20123)
» Өргөдлийн байнгын хороо (2133)
УУЛ УУРХАЙ
» ДАРХАНЫ ТӨМӨРЛӨГИЙН ҮЙЛДВЭР (24913)
» ДОРНОТ УРАНЫ ОРД (21950)
» ГАШУУН СУХАЙТ (20611)
» ГАЦУУРТ ХХК (29545)
» БАГАНУУР УУРХАЙ (26029)
» БАГАНУУР (21643)
» БОРОО ГОУЛД (29036)
» БОРОО ОРД (21474)
» БҮРЭН ХААН ОРД (11370)
» МАРДАЙ (24035)
» МАК /МОНГОЛ АЛТ/ (29684)
» МОНГОЛРОСЦВЕТМЕТ (24414)
» МОНГОЛ ГАЗАР (20788)
» МОНГОЛ 999 (20766)
» ЭМЭЭЛТ МАЙНЗ (12758)
» Энержи ресурс (24092)
» ЭРДЭНЭТ (32924)
» ЭРДЭНЭС МЖЛ (21498)
» ЭРДЭНЭС ТАВАНТОЛГОЙ (30348)
» ШИВЭЭ ОВОО ОРД (29571)
» Чалко (19034)
» ЦАЙРТ МИНЕРАЛ (12206)
» ЦАГААН СУВАРГА (22470)
» ХАН РЕСОРСЕЗ Инк (20809)
» ХӨШӨӨТИЙН УУРХАЙ (94705)
» УУЛ УУРХАЙ (73338)
» УРАН (25239)
» Тавантолгой Түлш ХХК (3862)
» ТАВАНТОЛГОЙ (39014)
» ТӨМӨРТЭЙН ОВОО (22368)
» ТӨМӨРТЭЙН ОРД (23377)
» РИО ТИНТО (24469)
» НИНЖА (24272)
» Нийтлэлч Болормаа (4899)
» НАРИЙН СУХАЙТ (21261)
» АЙВЕНХОУ МАЙНЗ (20624)
» АЛТАНДОРНОД МОНГОЛ (27765)
» АДУУНЧУЛУУН ХК (20932)
» АЖНАЙ (24650)
» АШИГТ МАЛТМАЛ (23518)
» Арева “Кожеговь” (16635)
» ОЛОН ОВООТ (28515)
» ОЮУТОЛГОЙ (73015)
» ПЕТРО ЧАЙНА ДАЧИН ТАМСАГ (36768)
» ПОЛО РЕСОУРСЕС (11487)
УРАН ЗОХИОЛ
» ДУУНЫ ҮГ (57134)
» ЗҮЙР ЦЭЦЭН ҮГ (48379)
» ШИНЭ ДУУ (51257)
» ШҮЛЭГ (115262)
» ХАЙРЫН ЗАХИДАЛ (29520)
» ХYYХДИЙН ЗОХИОЛ (32028)
» УТГА ЗОХИОЛ (38141)
» ТЭМДЭГЛЭЛ (39146)
» ТҮҮХ (55859)
» АФОРИЗМ (66944)
» АРДЫН УРАН ЗОХИОЛ (31930)
» ОНИГОО (715659)
» ОНЬСОГО (38867)
» ӨГҮҮЛЛЭГ (876555)
СОНГУУЛЬ
» СОНГУУЛЬ (62000)
НИЙГЭМ ЭДИЙН ЗАСАГ
» БАЙГАЛ ОРЧИН (80058)
» БАЯР НААДАМ (75689)
» ЭДИЙН ЗАСАГ-ДЭЛХИЙ (40341)
» ЭДИЙН ЗАСАГ (825893)
» ШИНЖЛЭХ УХААН (34230)
» ШАШИН (780688)
» ХУВЬЦАА (29458)
» УЛААНБААТАР ХОТ (85959)
» ТАТВАР (26923)
» НИЙГЭМ (718513)
» ОЮУТАН (33893)
» ОРОН НУТАГ (58695)
АЙМАГ
» Дорноговь (35822)
» ДУНДГОВЬ (40294)
» ДАРХАН УУЛ (38305)
» ДОРНОД (45370)
» Говьсүмбэр (30338)
» ГОВЬ-АЛТАЙ (42235)
» Баян-Өлгий (40222)
» БУЛГАН (32555)
» БАЯНХОНГОР (43737)
» ЗАВХАН (35383)
» ЭРДЭНЭТ (31920)
» ХЭНТИЙ ӨНДӨРХААН (39177)
» ХОВД (38928)
» ХӨВСГӨЛ (43787)
» Увс (39982)
» ТӨВ (31119)
» СЭЛЭНГЭ (43039)
» АРХАНГАЙ (34386)
» ОРХОН (32592)
» ӨМНӨГОВЬ (40456)
» Өвөрхангай (37129)
» СҮХБААТАР (36819)
КОМПАНИ
» Дацан трейд (27033)
» ДЭВШИЛ (12826)
» ДАШВААНЖИЛ (28856)
» ДОНШИН (25608)
» ГОВЬ (29167)
» ГОЁО (14421)
» Витафит (26193)
» Витсамо Фрутт Жүүс ХХК (31032)
» Вагнер Ази (32078)
» ВОЯАЖ (13063)
» БИШРЭЛТ (25311)
» БИТ ХЭВЛЭХ (12207)
» Боорчи (32265)
» БУЯН ХОЛДИНГ (15451)
» БАМБУУШ (12605)
» БYТЭЭГДЭХYYН-КОКА КОЛА (13239)
» Бөхбат (28839)
» БӨXӨГ (12040)
» Зиг Заг (12513)
» ЖЕМ (29072)
» ЖИ МОБАЙЛ (37988)
» Жигүүр гранд (40304)
» ЖУУЛЧИН (12324)
» ЖАСТ ОЙЛ ШТС (32982)
» ИММО ТРЕЙД ХХ (24045)
» Изинис Эйрвэйс (30664)
» Их-Өвөр (37575)
» МИГ даатгал (26607)
» Монгол газар (37495)
» Монгол Шилтгээн ХК (27046)
» Монгол тамхи СО ХХК (32139)
» Мон-ад (27190)
» Мон Эн Ко (46539)
» Макс групп (36687)
» МЦХ, МОНГОЛ ШУУДАН (28042)
» МАХ ИМПЕКС (34529)
» МАК (45495)
» МОБИКОМ (52433)
» МОНДАВС ХХК (15634)
» МОНГОЛ МАХ ЭКСПО (12751)
» МОНФРЭШ (32015)
» МОНСУДАР (12332)
» МОНРОУД (24315)
» МОННИС (29890)
» МОН УРАН (37790)
» Мөнхийн үсэг (24717)
» ЮНИТЕЛ (43467)
» ЭДМОН (14709)
» ЭРЭЛ ХХК (26820)
» ШУНХЛАЙ ШТС (31090)
» Хамо (23189)
» Хаан хүнс хк (27794)
» ХОС ГАРЬД ХХК (13574)
» Хүннү-Эйр (28307)
» УЛУСНЭТ (12304)
» УЛААНБААТАР ПРИНТ (12275)
» УРЛАХ ЭРДЭМ ХЭВЛЭХ (12909)
» ТАЛХ ЧИХЭР (34714)
» ТАВАН БОГД (25620)
» Тэнгэр даатгал (23473)
» Тэнүүн-Огоо (26411)
» СББ (26622)
» Синчи-Ойл (39804)
» Саун- ТҮНДЭМҮН (16716)
» СЭЖИГТЭЙ БАЙГУУЛЛАГА (47616)
» СОДМОНГОЛ ШТС (36877)
» СОЁМБО ХЭВЛЭХ (14141)
» СКАЙТЕЛ (30602)
» СҮҮ ХК (35696)
» НОМИН ХОЛДИНГ (32433)
» АЛЕЙСК ИМПЕКС- Алейка гурил (15040)
» АЛТАЙ КАШМЕР (16230)
» АЛТАН ТАРИА (33220)
» АДМОН (12870)
» Алко групп (25176)
» Алтай Констракшн (26041)
» Алтай хүдэр (26604)
» АЭРОМОНГОЛИА ХХК (26979)
» АТАР ӨРГӨӨ (34681)
» АСА групп (25410)
» АПУ (36960)
» ОБ КАПИТАЛ (12709)
» ПЕТРОВИС НИК ШТС- (43917)
» КОМПАНИУД (32486)
» UFC (37869)
» Prophecy resource (33461)
» ӨГӨӨЖ (27078)
» Ospring (12180)
» MАГНАЙ ТРЕЙД ШТС (32557)
» MILL HOUSE-АТАР ГУРИЛ (19243)
» MCS (49243)
   

СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?
2014-03-27

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын

 салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

Монгол бол шинжлэх ухаан сулхан хөгжсөн, жижигхэн буурай орон. Чухам энэ байдал Монголын түүх судлалын салбарт тусгалыг олжээ. Түүх гэдэг нь өнөө цагт ч, ирээдүйнхээ төлөө хөгжил рүү урагш харж алхахад ч нэг их чухал биш, харин бахархал, онгирч гайхуулах үзүүлэн юм гэх ойлголт, түүхийн утга учрын үл анзааралт монголчуудын дунд өнөө хүртэл түгээмэл. Гэвч, гадаадын хүчирхэг улс гүрний хувьд бидний өнгөрсөний түүх тэдний “ирээдүйн бодлого”-ын нэг хэсэг болж иржээ.   

Өнгөрсөн зуунд Монголын түүх коммунизмын аварга гүрэн Зөвлөлтийн хяналт, үзэл суртлын хүлээсэнд баглуулсан байв. Яагаад гэвэл, Зөвлөлтийн хувьд Монголын түүх нь бие даасан монгол үндэстний түүх бус "дагуул орны түүх" байх ёстой. Иймд, монголчууд дагуул орон гэдгээрээ л бахархах учиртай байжээ. 1991 онд Зөвлөлт гүрэн задран унав. Гэвч Монголын түүх судлал хүлээснээс чөлөөлөгдсөнгүй. Харин шинэ орон зайд Орос, Хятад, Турк, Өмнөд Солонгос гэх мэт шинэ тоглогчид нэмж орж ирлээ. Монголын түүх тэдний ирээдүйн нэг хэсэг ажээ.

Харамсалтай нь, өнөө цагт монгол түүхч, хэл судлаачид Монголын түүх судлалын гадна зогссон хэвээр. Үүний нэг шалтгаан нь Монголын “түүх судлал дахь гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт” юм. Үүнийг албан ёсоор гадаадын санхүүжилттэй судалгааны төсөл, хөтөлбөр гэж нэрлэх ба тэдгээрт монгол судлаачид нь бие даасан, өөрийн итгэл үнэмшилтэй эрдэмтний хувьд бус, харин ихэвчлэн хөлсөөр “гүйцэтгэгч”-ийн хувиар оролцож иржээ. Тэдний ийм нэг жишээтэй таарч билээ.

Монгол хэл судлаач нэг доктор эрхэмтэй монгол хэлний өнөөгийн байдлын талаар ярилцахаар суув. Гэтэл эрхэм доктор ярианы эхнээс л монгол хэл бол Алтай язгуурын хэл, монгол ба солонгос хэл нэг гаралтай хэлнүүд гэх асуудлыг шууд дурдан хөндлөө. Харин ярианы явцад доктор өөрөө солонгос хэл мэддэггүй, энэ талаар судалж байгаагүй, Алтай язгуурын хэлний талаар өдий төдий санаа, хувилбар байдгийг ч олж уншаагүй нэгэн болж таарч билээ.

Асуудлыг энэ мэт өөрөө судалж үзээгүй, гэвч дам олж авсан мэдээллээ өөрийн итгэл үнэмшил болгон бичдэг, түүнийгээ олонд ярьж явдаг “төсөл”-ийн судлаачид Монголд хэтэрхий олон ажээ. Энэ бол яах аргагүй сүүлийн хориод жилд хэд хэдэн улс Монголын түүхийн салбарт хөрөнгө оруулснаас Өмнөд Солонгосын санхүүжилттэй түүх-археологи, хэл судлалын хөтөлбөр, төслүүд маш нөлөөтэй болж ирсний илрэл юм. Үүний зэрэгцээ, Өмнөд Солонгосын хувьд Алтай хэлний тухай онол буюу таамаглал нь Монголын түүхийг “агуу солонгос үндэстэн”-ий үндсэрхэг үзлийн нэг салаа мөчир болгох гол арга зам болж хувирсан ажгуу.

Монголын нийгэм, хүмүүнлэгийн шинжлэх ухаан, түүний дотор түүх, хэл судлалын өрөвдөмөөр дорой байдлаас үүдэн манай олон тооны монгол хэл судлаачдын итгэл, үнэмшил, ярианы зуршмал сэдэв болсон Алтай овгийн хэл ба түүнтэй холбоотой гэх Солонгос хэлний талаар нэгэн солонгос судлаач, доктрант залуугийн бичсэн өгүүллийг уншигч та бүхэнд орчуулан толилуулж байна. Энэ өгүүлэлд солонгос хэл ба Алтай хэлний таамаглалын талаар энгийн үгээр, ойлгомжтой цэгцтэй тайлбарласан төдийгүй шинжлэх ухааны онол, таамаглал, санааны талаар зөв зохистой ойлголт өгчээ.         

 

 

  СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?

 

Хэв шинжийн хувьд, тийм. Харин, гарвалын хувьд, үгүй!  

 

Типологи (буюу хэлний хэв шинж) нь хэлний бүтцийн судлал бөгөөд бидний сайн мэдэхээр, орчин цагийн Солонгос хэл нь өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-үйл үг гэсэн үгийн үндсэн дараалал, олон үет язгуурт бүтэц, дагавар суурьт залгамал үгзүй (нөхцөл ба үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөлд шууд залгагддаг буюу ард нь ордог үгзүй) бүхий Япон, Монгол, мөн Турк зэрэг газарзүйн хувьд илүү алслагдмал “Алтай” хэлнүүдэд байх дүрмийн онцлогуудыг өөрт агуулдаг билээ.    

Гэвч, Алтай хэлний овгийн талаар анх санаа авч бий болсон төдийгүй өнөө хүртэл түгээмэл нэг ойлголт бий. Энэ бол Энэтхэг-Европ, эсвэл Хятад-Түвд (Сино-Түвд) хэлтэй адилтгах хэмжээнд авч үзэхүйц, хоорондоо холбоотой Алтай хэлнүүд нь нэг “өвөг” хэл буюу энэ тохиолдолд “өвөг-Алтай хэл” хэмээн таамагладаг нийтлэг өвөг хэлнээс үүссэн болохыг илтгэх “гарвал нэгтэй хэлний бүлэг” гэх ойлголт юм.

 

Яагаад Алтай хэлнүүдийг гарвал нэгтэй хэмээн үзэж болохгүй байна вэ?

Гарвал нэгтэй хэлний овгийг тодорхойлъё гэвэл, тухайн харьцуулж буй хэлнүүдэд буй нийтлэг гаралтай үндсэн үгсийн сан (нэг гаралтай үгс)-г харьцуулах нь (Алтай хэлнүүдийн гол нийтлэг онцлог болох) дүрмийн хэв шинжийн адил төст байдлаас илүү тодорхой, баттай нотолгоо болдог юм. Алтай хэлний таамгийн үндсэн дутагдал нь тэдгээр хэлнүүдэд дээр дурдсантай адил нийтлэг үндсэн үгсийн сан огт байхгүй гэдэгт буй.   

 

Хэлний овгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ? Хэрэв Солонгос нь Алтай хэл биш юм бол тэгээд ямар хэл вэ?

Орчин цагийн аливаа хэлний бүрэн үгсийн сан (лексик)-г археологийн давхарга адилаар цаг хугацаа өнгөрөх тусам давхарга үүсгэн баяждаг зүй тогтолтой хэмээн ойлгож болно. Тухайн нэг хэл бүхэлдээ нэгээс олон хэлний холимог (буюу жишээлбэл, Англи хэл нь Энэтхэг-Европ овгийн хэлний тусдаа салбаруудын холимог) болж хувирдаг шиг аливаа хэл нь харь хэлний үгсийн санг агуулж магадгүй. Үүгээр авч үзвэл, тухайн хэлтэй үнэхээр генетик хобоотой хэлний овог нь тус хэлний “сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга” юм.   

Бидэнд нийтлэг мэдэгдэж буйгаар, орчин цагийн Солонгос хэл нь үнэн хэрэгтээ Хятад-Солонгос хэл бөгөөд Солонгосын түүхэнд төр улс үүссэнээс хойш бий болсон хэл юм. Хамгийн багаар бодоход Солонгос хэлний лексик (үгийн сан)-ийн тэн хагас нь зээлдэж авсан сонгодог Хятад хэлний үгс бөгөөд одоо тус хэлний лексик давхаргын хамгийн дээр орчин цагийн Англи хэлний маш их хэмжээний үгсийн сан бий. Хамгийн эртний Хятад давхарга МЭӨ 108 оны үеийн “Хан улсын захирагчдын үе” (энэ нь өнөөгийн Солонгост улс төр, түүх бичлэгийн эмзэг сэдэв), эсвэл арай хожуу буюу түүхэн сурвалжийн мэдээгээр Хятад дүрвэгсэд Солонгосын хойгт орж ирсэн байж болох тэдний уналтын үед холбогдож магадгүй юм. Гэхдээ бас үүнээс ч өмнө Чин улсын хатуу ширүүн ноёрхол Хятадад дүрвэгсдийн давлагаа үүсгэснээр [Солонгост] Жинханы төр улсын суурийг тавихад хүргэсэн хэмээдэг. Гэвч Жинханы төр улсын тухай санаа нь Хятадын зохиомол нотолгоо байж магадгүй. Улмаар, бичгийн Хятад хэлээр дамжин Буддын ба Күнзийн номлол [Солонгосын хойгт] нэвтрэн түгсэнээр хэлний шинэ давхаргууд нэмэгдсэн гэдэг нь тодорхой бөгөөд хожим МЭ XIV зуунаас Шинэ Күнзийн номлол зонхилох болсон нь тэдгээр давхаргыг улам бэхжүүлсэн ажээ. Эцэст нь, XVIII зууны сүүл, XIX зууны эхээр Хятадад идвэхтэй үйл ажиллагаа явуулж байсан Католик шашны номлогчдоор дамжин орчин цагийн эхэн үеийн Хятад хэлний үгсийн сан, улмаар XIX зууны сүүл, XX зууны эхээр Хятад-Япон хэлний үгийн сан илүү их хэмжээгээр [Солонгос хэлэнд] нэвтэрсэн юм. Эдгээр хамгийн сүүлийн давхаргуудын нэлээд хэсэг нь Хятад хэлэн дэх эхэн үеийн Буддын шашны их хэмжээний үгсийн санг Энэтхэгийн Буддын шашны эх хэлнүүдээс орчуулах буюу галиглан авсантай арга маяг ижил боловч Хятадаас илүүтэйгээр Европын Библи, үзэл суртал, техникийн нэр томьёонуудын шууд орчуулга ажээ. Умард Солонгост анх Япон хэл, хожим Хятад хэлээр дамжин нэвтэрсэн байх учиртай Марксизмын холбогдолтой зээлдмэл Хятад үгсийн сангийн давхарга бий.   

Гэвч, Хятад хэлнээс зээлдэн авсан хожмын бүх давхаргын суурь буюу Солонгос хэлний хамгийн эртний давхарга хэмээн ойлгогдох “цэвэр Солонгос хэл” (순우리말 сун-ури-мал:үнэнийг хэлэхэд “сун” нь өөрөө Хятад хэлэнд “цэвэр” (純) гэсэн утгатай) хэмээн өнөөдрийн Солонгосчууд үздэг Хятад-Солонгос (Сино-Корей) хэлний Солонгос хэсгийг нь “Солонгос хэл” (Корей хэл) хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд Корей хэмээн нэрлэгдсэн нэгэн хэлний овгоос зөвхөн [өнөөгийн] Солонгос хэл мөхөлгүй өнөөг хүрсэн ажээ. Тухайн хэлний овогт түүнийг илтгэн харуулах ганцхан хэл байгаа үед тэр хэлийг “өнчин” хэмээн тодорхойлж болох юм. Иймд орчин цагийн Солонгос хэл нь Корей хэлний “өнчин” хэл бөгөөд одоо мэдэгдэж буйгаар бүс нутгийн аялгын ялгаанаас илүүтэй тусгай онцлог бүхий өөр Корей хэл байхгүй байна.

Мэдээж хэрэг, Хятад хэл Солонгостой адил эртний хэл тул Хятад-Солонгос хэл нь Хятад-Түвд хэлний овогт оруулан ангилж болохуйц Сино хэл юм. Хятад-Солонгос хэлэнд буй Хятад хэлний үгсийн сан нь Хятад-Япон хэлний хамтаар эртний Хятад хэлний авиазүйг сэргээхэд тустай. Гэвч, хэлийг системчлэн эрэмблэх утгаар авч үзвэл, нэг чухал зүйл нь орчин цагийн Солонгос хэлний шууд өвөг болох эртний Солонгос хэл нь түүхийн өмнөх үед эртний Хятад хэлтэй нийлэхээс өмнө ярианы хэл байсан гэдэгт бид итгэж болдогт байгаа юм. Гэтэл “цэвэр Солонгос хэл”-ний үзлийг баримтлагч [Солонгосын] үндсэрхэг үзэлтнүүд өнөөдөр нэг зүйлийг ташаа ойлгодог. Тэд эртний Солонгос хэлээр ярилцаж байсан үе нь ямар нэг “Солонгос” төр улс буюу соёлын айдэндити (identity) үүсэхээс хамаагүй эрт бөгөөд энэ хэл газарзүйн хувьд зөвхөн багахан бүс нутаг, илүү тодорхой авч үзвэл [Солонгосын] хойгийн зүүн өмнөд хэсгээр хязгаарлагдсан байх учиртай ба тус хойг дахь Шилла улсын өргөжин тэлэлтийн дараах үеийн хүн амын өвөг дээдсийн өчүүхэн цөөнх л эртний Солонгос хэлээр ярьж байсан байх учиртай гэдгийг орхигдуулдаг. Мөн, тэд Гогурёо, Бохай улсын хүн амыг багтаасан бусад ард түмнүүд тэр чигээрээ өөр, эртний Солонгос хэлтэй нийлэхээс өмнө аль хэдийн Хятад үгсийн сантай холилдсон Солонгос-бус хэлүүдээр ярьж байсан байх ёстой гэдгийг орхигдуулж байна.     

Гэхдээ, түүхийн хувьд эрт үеийн Солонгос хэл түгэж, хойгийн бусад хэлүүдийг орлох буюу уусгасан, иймээс эртний Солонгос хэл Хятад болон бусад хэлний үгсийн санг өөрийн лексикт зээлдэн авсан нь өнөөгийн Солонгосын хэлний хамгийн эртний давхарга нь Хятад бус, харин эртний Солонгос хэл гэсэн санааг илтгэж буй хэрэг. Мэдээж хэрэг, эртний Солонгос хэлний үгсийн санг бусад хэлнүүд зээлдэж авах үед энэ үйл явц нь тодорхой цаг үе ба бүс нутгуудад явагдсан байх учиртай бөгөөд эдгээр тохиолдолд хамгийн эртний давхарга гэж байх учиргүй, харин мөхсөн тэдгээр хэл буюу аялагууд, жишээ нь Япон хэлэнд тохиолдсонтой адилаар Солонгосын хойгийн гадна үлдэж хоцорсон байж магадгүй юм. Гэвч, ямар ч түүхэн тохиолдолд орчин цагийн (Сино-) Солонгос хэлийг Солонгос гэдгээр нэрлэх нь зүйд нийцнэ.           

Иймд, эртний Солонгос хэл гэдгээс үүдэн энэ хэл нь нэг өвөг-Алтай хэл (сэргээж болох хамгийн эртний давхарга)-нээс үүссэн хэлний бүлгүүд (Түрэг, Монгол, Тунгус хэл)-ийг нэгтгэсэн Алтай овгийн хэлний нэг салбар байх учиртай гэсэн таамаглал бий болсон юм. “Сэргээж болохуйц” гэдэг нь тухайн мөхсөн хэл өмнө нь оршиж байсныг онолын хувьд итгэлтэйгээр баталж, зарим үндсэн үгсийн санг нь сэргээж болно гэдгийг илтгэж байгаа хэрэг. Энэ талаар судалгаа хийж гүйцэтгэх, эсвэл наад зах нь энэ талаар оролдолго хийх нь хэл шинжлэлийн “харьцуулсан арга”-ыг хэрэглэж буй харьцуулсан хэл судлаачдын ажил билээ.  

 

Харьцуулсан хэл судлал хэрхэн ажилладаг вэ?

Хоёр буюу түүнээс олон хэл нийтлэг нэг өвгөөс үүссэн гэдгийг шинжлэх ухааны хувьд  батлахын тулд зүгээр л ижил төстэй үгсийг хайж олох нь хангалттай бус, харин үгс хоорондын авиан зохицолуудыг тогтоох хэрэгтэй. Энэ тухай онолыг ингэж тайлбарлаж болно. Хоёр хэл салж, нэг нэгнээсээ холдох явцад тэдгээр хэлний тодорхой авиан дуудлагууд өөр өөр чиглэлд аяндаа хувиран өөрчлөгддөг; харьцуулсан хэл судлаачдын иш үндэс болгон хэрэглэдэг гол үзэгдэл нь авиан өөрчлөлтүүд тэдгээр хэлнүүдийн хувьд дотоод зүй зохицолтой байгаа эсэх юм, иймд зөвхөн ганц үг санамсаргүй байдлаар дуудлагаа өөрчлөх бус, харин өөрчлөлт нь тухайн хэлний бүх үгэнд тохиох тул ижил авианууд (жишээлбэл, тодорхой байрлал бүхий тодорхой эгшиг, гийгүүлэгчүүд) нь ижил арга замаар өөрчлөгддөг. Гэхдээ энд нэмж өгүүлэхэд, гарвал нэгтэй, хоорондоо холбоотой хэлнүүдийн хооронд явагдах дам буюу олон дамжсан зээлдлэгийн нөлөөлөл бүхий дуудлагад тохиож болдог, дээрх үзэгдэлд үл хамаарах бусад өөрчлөлтүүд бас бий.    

Гарал нэгтэй бусад хэлнүүдэд тохиох тогтмол харилцан зохицолуудыг захирдаг авиан хуулиудыг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн дуудлага дахь дам нөлөөллүүдийг хасаж тооцохын тулд тэдгээр нөлөөллийг нарийвчлан таних хэрэгтэй. Хэлний түүхэн хөгжлийн энэ ойлголт тухайн хэлний үгсийн сангийн “дотоод сэргээн засварлалт”-ыг хийх боломжыг олгодог ба үүний тулд хоёр хэлний хооронд буй ижил төстэй харагдах үгийг харьцуулахын өмнө тус тус хэлэнд тухайн үгийн анхны хэлбэрийг аль болох эрт үе хүртэл тогтоох шаардлагатай юм. Өнөөдөр хоёр хэлэнд (хэдийгээр тус хоёр хэл хоорондоо холбоотой байсан ч гэсэн) ижил харагдаж болох хоёр үг өнгөрсөн үед нэг нэгнээсээ маш өөр байсан бөгөөд санамсаргүй тохиолдол буюу дам үйл явцаар дамжин ижил болсон байж болно. Энэ тохиолдолд тэдгээр үгс генетик холбоог илэрхийлнэ гэж үзэхгүй.     

Хоёр буюу түүнээс олон хэлний хооронд буй боломжит ижил төстэй үгсийг тодорхойлохоор оролдох үед тухайн хэлний хамгийн эрт үеийн хэсэг байх боломжтой үндсэн үгийн сангийн нэгжүүдийг анхаарах хэрэгтэй юм. Харин илүү олон хэсгээс бүрдсэн буюу ухагдахууны хувьд хийсвэр үгс нь шинэ, эсвэл хөрш зэргэлдээ хэлнүүдээс зээлдэгдэн нэвтэрсэн байх магадлалтай. Үндсэн үгийн сан нь 1-9 хүртэлх тоо, бие махбодын хэсгүүд, цаг агаар, байгаль газарзүйн дүр дүрслэл (гол, уул гэх мэт), нутгийн уугуул ургамал ба адгуус амьтан, үндсэн өнгүүдийг агуулж болох юм. Гэхдээ эдгээр тохиолдолд ч бусад хэлнээс дам зээлдсэн үгс байх тул нягт нямбай судалгаагүйгээр юу ч тодорхой биш. Боломжит ижил үгс нь харьцангуй ижил утгатай байх ёстой ба өөрөөр бол бусад хэлнүүдээс ижил төстэй харагдах үгсийг олох нь хэт хялбар ажил юм. Жишээлбэл, хэрэв “мод”, “тэнгис” гэсэн утгатай үгс ижил бол энэ нь санамсаргүй тохиолдол байх магадлалтай, харин “нуур” ба “тэнгис” гэдэг үгс нь өвөг хэлний эх оронд нуур буюу тэнгис бий юу гэдгээс хамааран устай холбоотой ямар нэг үгнээс хувьсан хөгжсөн байж болно.             

Гарвал нэгтэй ижил үгсийг тодорхойлоход тохиолддог гол бэрхшээл нь хоёр буюу түүнээс олон хэлний ижил төстэй үгс зээлдлэгийн үр дүн үү, эсвэл гарал үүсэл нэгтэйн шинж тэмдэг үү гэдгийг батлахад туйлын хэцүү гэдэгт байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ, хэрэв үгс ижил харагдаж байвал энэ нь тэдгээр нь илүү саяхных бөгөөд цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөөгүй тул зээлдлэгээс үүдсэн байх гэсэн сэжиг төрүүлдэг. Энэ шалтгааны улмаас хэлнүүдийн хоорон дахь гарвалын холбооны талаарх илүү баттай нотолгоог гаднах байдлаараа төсгүй боловч авиан хуулиар холбогдож болох үгсээр дамжуулан гаргаж ирдэг байна.

Өнөө үе хүрч ирсэн буюу түүхэнд бичигдэн үлдсэн хоёр хэлний хоорондын гарвалын холбоог тодорхойлоход хэрэгтэй, улс төр болон арьсны онолоос тусдаа нэг шалтгаан нь тогтмол авиан өөрчлөлтөөр дамжуулан нийтлэг өвөг хэлнээс дамжиж ирсэн үгсийн санг дедукцлан сэргээж болдог гэдэгт байгаа юм. Энэ утгаар авч үзвэл, харьцуулсан арга нь таамаглал дэвшүүлж болохуйц байгалийн шинжлэх ухаан юм. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүдэд үргэлж од тэмдэг (*) бүхий угтвараар тэмдэглэсэн, дахин сэргээсэн үгсийн сангууд нь илүү эртний хэл бүхий эртний бичвэрүүдийн нээлтээр дамжуулан судалж, нэг мөр баталж болохуйц урьдчилсан таамгууд болж байдаг юм.       

 

Алтай овгийн хэлний таамаглалын үндсэн дутагдал

Энэ талаар бодохдоо бид гарвал нэгтэй Алтай хэлний тухай таамаглалын санаа ба яагаад Солонгос хэлийг энэ овогт багтаан ангилж болохгүй вэ гэдгийг дахин авч үзэх хэрэгтэй юм. Товчхондоо, энд хоёр асуудал бий: нэг нь Түрэг, Монгол, Тунгус хэлийг агуулсан “цөм” Алтай хэлний бүлгүүдийн хоорон дахь анхан генетик холбоог харьцуулсан аргаар хангалттай тогтоогоогүй, иймд Солонгос хэлийг дотороо агуулж буй Алтай хэл нь өөрөө байхгүй юм; нөгөө нь эртний Солонгос хэл үндсэн үгсийн сангийн хувьд цөм бүлгийн гэгдсэн хэлнүүдийн аль нэгтэй өчүүхэн төдий холбоотой буюу огт холбоогүй байна.

Түрэг, Монгол, Тунгус хэлнүүдэд газар зүйн хувьд холбоотой байх хамгийн магадлалтай, их хэмжээний дам үгсийн сан бий (өөрөөр хэлбэл, газарзүйн ойр байдлаас шалтгаалсан харилцаа нь тэдгээр хэлнүүдэд нэг нэгнээсээ үгсийн сан зээлдэн авах боломж олгосон). Ялангуяа, Түрэг ба Монгол хэл, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд ижил үгсийн сан бий боловч Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд ийм холбоо бага юм. Энэ нь эдгээр гурван хэлний бүлэг нийтлэг гарвал буюу генетик холбоотой гэхээсээ илүүтэй газар зүйн хувьд хаяа нийлж байсны шинж тэмдгүүд юм.   

Гэвч, Алтай хэлнүүдийн ижил төст үгсийн санг Түрэг, Монгол, Тунгус хэл нь [тус тус] ижил тэгш байр суурьтайгаар авч үзэх Алтай хэлний салбар хэлнүүд гэсэн нөхцөлөөр байгуулжээ. Үүнээс үүдэн, таамаглан буй Алтай хэлний ижил үгсийг эртний Солонгос, Япон буюу өөр хэлнүүдээс хайх үед гаднаасаа ижил харагдах үгсийг хамгийн амар байдлаар түүн авч болох [нийтлэг бус] гурван тусдаа хэлний эх сурвалж бий болдог байна. Туршлагагүй хэл судлаачид, эсвэл өөрийн санаанд нийцүүлэхийг хүсэгчид тус тус, нэг бүрчлэн харьцуулах энэ аргыг авч хэрэглэдэг. Энэ аргыг хэрэглэсэн үед дам зээлдэн авсан үгсийг гарвал нэгтэй үгс хэмээн ташаа тодорхойлдог байна. Гэвч тэдгээр үгс тогтмол авиан өөрчлөлтөөр нийтлэг гэдэг нь дэмжигддэггүй тул цөм хэлний бүлгүүд хооронд, ялангуяа эртний Солонгос хэлний хувьд үндсэн үгийн сан хоорондын холбоог батлах зүйл багахан ажээ.            

 

Тэгвэл, яагаад Алтай хэлнүүд ийм анхаарал татам адилхан байна вэ?

Генетик холбоо дутагддаг хэдий ч, төв Евразийн тал нутагт даяар нумран тархсан өнөөгийн Алтай хэлээр ярилцагчдын хооронд соёлын ойр харилцаа, урт удаан хугацааны түүхэн харилцаа оршиж ирсэн юм. Цөм хэлнүүд (дээр өгүүлсэнчлэн, ялангуяа Түрэг ба Монгол, Монгол ба Тунгус хэлний хооронд, гэхдээ Түрэг ба Тунгус хэлний хооронд дутагддаг) хоорондын үгсийн сангийн эрчимтэй зээлдлэг болон тэдгээрийн ижил төстэй дүрмийн бүтцүүд бидэнд тэдний эх орон нэгэн цагт газарзүйн хувьд ойр байсныг илтгэдэг билээ.

Гэвч, мөн л дээрхийн эсэргээр эртний Солонгос хэлэнд зээлдмэл үгсийн сан өчүүхэн төдий байгаа нь эрт үед энэ хэл бусад Алтай хэлнээс тусгаарлагдмал байсныг илтгэж байна. Солонгосын түүхэн дэх Гурван хаант улсын (эртний Солонгос хэл Шиллагийн үндсэн хэл бөгөөд Жүрчэн хэлээр Гогурёо улсын нутгийн умардад ярьж байсан байх боломжтой) үед Солонгос хэл нь Тунгус хэлний Жүрчэн салбар (Манж хэлний өвөг)-тай хожуу харилцаанд орж байсан байж магадгүй ба Юань улсын үед Монгол хэлтэй маш дам, туйлын хязгаарлагдмал нөлөөлөл ба түүхэн харилцаатай байжээ. Өөр бусдаар авч үзвэл эртний Солонгос хэл харьцангуй тусгаарлагдмал байдалд хувьсан хөгжиж өнөө хүрчээ.

Үнэн хэрэгтээ, түүхэнд мэдэгдсэн хэлнүүдээс тусдаа, хожмын оршин буй хэлнүүдэд ууссан буюу хүчээр мөхөөгдсөн бусад олон хэл, хэлний овгууд байж болох талаар онолын гаргалгаа хийх, санаж бодож явах нь байж болохгүй зүйл биш юм. Цаг хугацаагаар өнгөрсөн рүү буцаж аялан буй хэл судлалын газрын зургийг зөвхөн өнөөдөр авч үзэж буй цөөн тооны өвөг хэлээр хязгаарлах ёсгүй; энэ нь бидний мэдэхгүй өвөг-хэлнүүдтэй цуг бидний мэдэхгүй хичнээн тооны хэл оршиж байсан бэ гэдэгтэй яг ижил түвэгтэй нөхцөл билээ. Өнөөдөр авч үзэж буй өвөг-хэлнүүд бол хамгийн эртний хэл бус, харин одоогоор мэдэгдэж буй хэлнүүдийн сэргээж болохуйц хамгийн эртний давхарга юм; тэдгээр нь шаардлагатай бол “өвөг хэлний өмнөх” хэмээн нэрлэж ч болох илүү түрүү үеийн хэлний овгуудад эргээд харъяалагдах буй заа.

 

Хэлнүүд үгсийн сангаа дамжуулалгүйгээр нэг нэгнийхээ бүтцэд хэрхэн амжилттай нөлөөлж болох вэ?  

Товчхондоо, хэрхэн явагддаг зүй тогтол нь мэдэгдээгүй байна. Гэвч, харилцан үйлчлэл (газарзүйн холбоо) нь үүнд татагдан оролцож буй хүн амын харьцаа, тэдгээрийн соёл, улс төрийн хөгжлийн тус тусын үе шатууд гэх мэт хүчин зүйсээс хамааран хэлнүүдийн хооронд хэдэн ч тооны замаар тохиож болно. Хэлнүүдийн газар нутгийн харилцаа нэг хэл нөгөө хэлээ дарангуйлан тэлэх, эсвэл өргөжин тэлэлтийнхээ хүчинд өөрөө тэсэж үлдэж магадгүй давхаргын ойлголттой шууд холбоотой юм. Үүний тодорхой жишээнүүд байлдан дагуулалт, колоничлолуудаар тохиосон, гэхдээ энэ нь цөөн хүнтэй, эсвэл улс төрийн хувьд хөгжсөн бүс нутгуудад өргөжин тэлж буй хүн ам уу, эсвэл бусад соёл иргэншлийг эзлэн авсан элит байлдан эзлэлт үү гэдэг нь хэлнүүдийн харилцан үйлчлэлийг ялгаатай болгоно.   

Үгсийн сангийн хувьд бус, харин хэв шинжийн хувьд нөлөөнд автаж буй хэлний нэг тохиромжтой жишээ нь Манж Чин улсын үед давамгай байр суурь эзлэх болсон Хятад хэлний умард салбар Мандарин Хятад хэл нь бусад Сино-Түвд хэлэнд байдаггүй олон тооны Алтайн гэгдэх онцлогуудыг харуулж байгаа явдал юм. Тодорхой хэлбэл, Мандарин Хятад хэлэн дэх илүү олон үет үгсийн  сан, цөөн хөг аялгуу, дагавар суурьт үгзүйн илүү өргөн хэрэглээ нь энэ хэл шинэ үгсийн сан авалгүйгээр хэсэгчлэн “Алтайчлагдах” үйл явцыг туулж буйг харуулж байна. 

 

Эндрью Логи

Зохиогчийн тухай: Эндрью Логи нь Солонгос судлаач бөгөөд Хельсинкийн их сургуулийн докторант юм. Тэрээр Солонгосын түүх, соёлын сэвдээр их суруульд хичээл заадаг.   

- See more at: http://gashuun.mn/304#sthash.FjFniYBs.dpuf

СОЛОНГОС ХЭЛ АЛТАЙ ОВГИЙН ХЭЛ МӨН ҮҮ?
Bolod.mn


Сэтгэгдэл (0)


Уншигчдын оруулсан сэтгэгдлийн талаар манай сайт хариуцлага хvлээхгvй болохыг анхаарна уу.
Үгийн санд шүүлтүүр хийсэн болно

   



Хятадын сар судлах төхөөрөмж 420 гаруй метр аялжээ
18:16

Хятадын “Yutu-2” буюу “Хаш туулай-2” нэртэй сар судлах төхөөрөмж Сарны дэлхийгээс харагддаггүй тал дээр шинжлэх ухааны судалгаа хийж, 424.45 метр аялсан гэж тус улсын Сар судлал, сансрын хөтөлбөрийн төвөөс мэдээллээ.

Хятадын сар судлах төхөөрөмж 420 гаруй метр аялжээ

Хятадын “Yutu-2” буюу “Хаш туулай-2” нэртэй сар судлах төхөөрөмж Сарны дэлхийгээс харагддаггүй тал дээр шинжлэх ухааны судалгаа хийж, 424.45 метр аялсан гэж тус улсын Сар судлал, сансрын хөтөлбөрийн төвөөс мэдээллээ.

»»
Коронавируст халдварыг Ховд, Дорнод, Орхон, Дархан-Уул аймгуудад зэрэг оношлох боломжтой боллоо
17:52

Коронавируст халдвар (COVID-19)-ыг Халдварт өвчин судлалын үндэсний төвөөс гадна Эх хүүхдийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, 

Коронавируст халдварыг Ховд, Дорнод, Орхон, Дархан-Уул аймгуудад зэрэг оношлох боломжтой боллоо

Коронавируст халдвар (COVID-19)-ыг Халдварт өвчин судлалын үндэсний төвөөс гадна Эх хүүхдийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, 

»»
​Хөл хорьсонтой холбоотойгоор АНУ-ын хэмжээнд алкоголийн хэрэглээ, онлайн худалдаа огцом өсжээ
17:13

АНУ-ын хэмжээнд лхагва гаригийн байдлаар “COVID-19”-ийн халдвар авсан батлагдсан 188592 тохиолдол, 4055 нас баралт бүртгэгдээд байна.

​Хөл хорьсонтой холбоотойгоор АНУ-ын хэмжээнд алкоголийн хэрэглээ, онлайн худалдаа огцом өсжээ

АНУ-ын хэмжээнд лхагва гаригийн байдлаар “COVID-19”-ийн халдвар авсан батлагдсан 188592 тохиолдол, 4055 нас баралт бүртгэгдээд байна.

»»
Авлига, ашиг сонирхлын зөрчилтэй холбоотой 87 гомдол хянагджээ
17:05

Авлигатай тэмцэх газрын Хяналт шалгалт, дүн шинжилгээний хэлтэс 2020 оны 3 дугаар сарын 23-27-ны өдрүүдэд авлига, ашиг сонирхлын зөрчилтэй холбоотой 87 гомдлыг хянан үзсэнээс 9 гомдлыг шийдвэрлэж, одоо 77 гомдлын үлдэгдэлтэй байна. Хяналт 

Авлига, ашиг сонирхлын зөрчилтэй холбоотой 87 гомдол хянагджээ

Авлигатай тэмцэх газрын Хяналт шалгалт, дүн шинжилгээний хэлтэс 2020 оны 3 дугаар сарын 23-27-ны өдрүүдэд авлига, ашиг сонирхлын зөрчилтэй холбоотой 87 гомдлыг хянан үзсэнээс 9 гомдлыг шийдвэрлэж, одоо 77 гомдлын үлдэгдэлтэй байна. Хяналт 

»»
Б.Махбалд холбогдох хэргийг шүүх хурлыг хойшлууллаа
17:01

Сүхбаатар дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхэд шүүгдэгч Б.Махбалд холбогдох эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаан 2020 

Б.Махбалд холбогдох хэргийг шүүх хурлыг хойшлууллаа

Сүхбаатар дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхэд шүүгдэгч Б.Махбалд холбогдох эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаан 2020 

»»
Ч.Хүрэлбаатар: Төрийн албан хаагчдын НДШ-ийг тэглэхгүй, албан татвараас чөлөөлөхгүй
16:58

COVID-19 халдварын эсрэг хэрэгжүүлж байгаа болон хэрэгжүүлэхээр төлөлөвлөж байгаа эдийн засгийн арга хэмжээний талаар 

Ч.Хүрэлбаатар: Төрийн албан хаагчдын НДШ-ийг тэглэхгүй, албан татвараас чөлөөлөхгүй

COVID-19 халдварын эсрэг хэрэгжүүлж байгаа болон хэрэгжүүлэхээр төлөлөвлөж байгаа эдийн засгийн арга хэмжээний талаар 

»»
Халдвар илэрсэн Туркийн ЭСЯ-ны эхнэр хэл ам хийж, ерөнхийлөгчийн тусгаарлагдсан өрөөг голжээ
16:53

Туркийн ЭСЯ-ны ажилтны ар гэрийн гурван иргэний хоёроос коронавирусийн халдвар илэрсэн талаар өнөөдөр ХӨСҮТ-ээс албан 

Халдвар илэрсэн Туркийн ЭСЯ-ны эхнэр хэл ам хийж, ерөнхийлөгчийн тусгаарлагдсан өрөөг голжээ

Туркийн ЭСЯ-ны ажилтны ар гэрийн гурван иргэний хоёроос коронавирусийн халдвар илэрсэн талаар өнөөдөр ХӨСҮТ-ээс албан 

»»
Антониу Гутерреш: Коронавирусийн тахал бол дэлхийн II дайнаас хойш хүн төрөлхтөнд тохиолдсон хамгийн том хямрал
16:46

Өчигдөр Нью Йорк хотод коронавирусийн тахлын нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөний талаар хийсэн судалгааны тайланг НҮБ танилцуулжээ.

Антониу Гутерреш: Коронавирусийн тахал бол дэлхийн II дайнаас хойш хүн төрөлхтөнд тохиолдсон хамгийн том хямрал

Өчигдөр Нью Йорк хотод коронавирусийн тахлын нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөний талаар хийсэн судалгааны тайланг НҮБ танилцуулжээ.

»»
Ковид19 өвчний улмаас эмчлэгдэж буй өвчтөнүүдийн эмч Ц.Чинбаяр, Б.Дармаа нартай цахимаар мэдээлэл солилцлоо
16:39

Эрүүл мэндийн сайд Д.Сарангэрэл, ЭМЯ-ны удирдлагууд, Эмнэлзүйн зөвлөхийн багийн эмч нар өчигдөр КОВИД-19 өвчний 

Ковид19 өвчний улмаас эмчлэгдэж буй өвчтөнүүдийн эмч Ц.Чинбаяр, Б.Дармаа нартай цахимаар мэдээлэл солилцлоо

Эрүүл мэндийн сайд Д.Сарангэрэл, ЭМЯ-ны удирдлагууд, Эмнэлзүйн зөвлөхийн багийн эмч нар өчигдөр КОВИД-19 өвчний 

»»
Коронавирусийн улмаас үйл ажиллагаа нь зогссон ААН-ийн ажилтанд сар бүр 200 мянган төгрөг олгоно
16:35

Шинэ коронавирусын тархалтын үед иргэдийн эрүүл мэнд, орлогыг хамгаалах, ажлын байрыг хадгалах, эдийн засгийг 

Коронавирусийн улмаас үйл ажиллагаа нь зогссон ААН-ийн ажилтанд сар бүр 200 мянган төгрөг олгоно

Шинэ коронавирусын тархалтын үед иргэдийн эрүүл мэнд, орлогыг хамгаалах, ажлын байрыг хадгалах, эдийн засгийг 

»»
4, 9 тоогоор төгссөн машин энэ сард татвараа төлнө
14:34

Таны автомашины улсын дугаар 4 болон 9 гэсэн тоогоор төгссөн бол энэ сардаа багтаан татвар төлөх ёстой. Татвар төлөх 

4, 9 тоогоор төгссөн машин энэ сард татвараа төлнө

Таны автомашины улсын дугаар 4 болон 9 гэсэн тоогоор төгссөн бол энэ сардаа багтаан татвар төлөх ёстой. Татвар төлөх 

»»
COVID-19: ОХУ нүүр царай таних технологиор иргэдээ хянана
14:29

COVID-19 вирусийн тархалт өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгаа ОХУ-д өөрийгөө тусгаарлах, хорио цээрийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж 

COVID-19: ОХУ нүүр царай таних технологиор иргэдээ хянана

COVID-19 вирусийн тархалт өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгаа ОХУ-д өөрийгөө тусгаарлах, хорио цээрийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж 

»»
Монголын төрийг захирагчид
14:07
Киргизүүдээс өөрсдийгөө толинд харах шиг болсон Монгол хүний сэтгэгдэл
13:49

БНХАУ-тай хиллэн оршдог, эдийн засгийн хэт хамаарал бүхий Киргизийн Бишкект аж төрж буй монгол инженер саяхан гэр 

Киргизүүдээс өөрсдийгөө толинд харах шиг болсон Монгол хүний сэтгэгдэл

БНХАУ-тай хиллэн оршдог, эдийн засгийн хэт хамаарал бүхий Киргизийн Бишкект аж төрж буй монгол инженер саяхан гэр 

»»
Тархины ажиллагааг өгүүлбэрт хөрвүүлдэг машиныг эрдэмтэд бүтээжээ
13:40

Хүний ярьж байгаа зүйлийг зөвхөн тархины ажиллагаанаас нь уншиж ойлгоод текст болгон хөрвүүлдэг хиймэл оюунт машиныг бүтээснээ хэсэг эрдэмтэд зарлажээ.

Тархины ажиллагааг өгүүлбэрт хөрвүүлдэг машиныг эрдэмтэд бүтээжээ

Хүний ярьж байгаа зүйлийг зөвхөн тархины ажиллагаанаас нь уншиж ойлгоод текст болгон хөрвүүлдэг хиймэл оюунт машиныг бүтээснээ хэсэг эрдэмтэд зарлажээ.

»»
Азиудыг үзэн ядах хандлага нэмэгдсээр байна
13:28

Коронавирусийн дэгдэлт улам эрчимжиж буй энэ үед америкчуудын азиудыг үзэн ядах хандлага улам нэмэгдэж байгаа талаар 

Азиудыг үзэн ядах хандлага нэмэгдсээр байна

Коронавирусийн дэгдэлт улам эрчимжиж буй энэ үед америкчуудын азиудыг үзэн ядах хандлага улам нэмэгдэж байгаа талаар 

»»
Гуравдугаар сард 93 сая төгрөгийн татварыг нөхөн төлүүлжээ
13:16

Гаалийн байгууллага 2020 оны  гуравдугаар сард   нийт 77  зөрчил илрүүлсэн байна. Үүнээс хялбаршуулсан журмаар 

 Гуравдугаар сард 93 сая  төгрөгийн татварыг нөхөн төлүүлжээ

Гаалийн байгууллага 2020 оны  гуравдугаар сард   нийт 77  зөрчил илрүүлсэн байна. Үүнээс хялбаршуулсан журмаар 

»»
НҮБ: Хүн төрөлхтөн хоёрдугаар дайнаас хойш хамгийн том сорилттой тулгарлаа
13:08

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антонио Гутерриш Нью-Йорк хотноо CoVid19 вирусийн нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх 

НҮБ: Хүн төрөлхтөн хоёрдугаар дайнаас хойш хамгийн том сорилттой тулгарлаа

НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антонио Гутерриш Нью-Йорк хотноо CoVid19 вирусийн нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх 

»»
Инээмсэглэл /сургамжит өгүүллэг/
12:35

Нэгэн эмнэлгийн мэс заслын тасагт дунд эргэм насны хоёр эмч ажилладаг байв. Тэр хот нь үйлдвэрийн газар ихтэй учир эмнэлэгт ирдэг хүмүүсийн ихэнх нь үйлдвэрийн осолд өртсөн хүмүүс байдаг байлаа.

Инээмсэглэл /сургамжит өгүүллэг/

Нэгэн эмнэлгийн мэс заслын тасагт дунд эргэм насны хоёр эмч ажилладаг байв. Тэр хот нь үйлдвэрийн газар ихтэй учир эмнэлэгт ирдэг хүмүүсийн ихэнх нь үйлдвэрийн осолд өртсөн хүмүүс байдаг байлаа.

»»
ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинтэй гар барьсан эмчээс коронавирусийн халдвар илэрчээ
12:26

Өнгөрсөн долоо хоногт ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин шинэ коронавирусийн халдвартай өвчтөнүүдийг эмчилж байгаа Москва хотын эмнэлэгт зочилж, нөхцөл байдалтай танилцсан юм.

ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинтэй гар барьсан эмчээс коронавирусийн халдвар илэрчээ

Өнгөрсөн долоо хоногт ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин шинэ коронавирусийн халдвартай өвчтөнүүдийг эмчилж байгаа Москва хотын эмнэлэгт зочилж, нөхцөл байдалтай танилцсан юм.

»»
COVID-19: Нигерийн парламентын гишүүд цалингаа хандивлана
12:21

Нигерийн Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүд ирэх хоёр сарын цалингаа COVID-19 вирустэй тэмцэхэд зориулан хандивлахаар болсон гэж Синхуа мэдээллээ.

COVID-19: Нигерийн парламентын гишүүд цалингаа хандивлана

Нигерийн Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүд ирэх хоёр сарын цалингаа COVID-19 вирустэй тэмцэхэд зориулан хандивлахаар болсон гэж Синхуа мэдээллээ.

»»
Эрин үеийн сорилт
12:14

Коронавирусийн хямралаас үүдэлтэй дэлхий дахины цочрол болон боломжууд

Эрин үеийн сорилт

Коронавирусийн хямралаас үүдэлтэй дэлхий дахины цочрол болон боломжууд

»»
Улстөрчдийн хобби
12:08

ДОНАЛЬД ТРАМП 

/АНУ-ын Ерөнхийлөгч/

Улстөрчдийн хобби

ДОНАЛЬД ТРАМП 

/АНУ-ын Ерөнхийлөгч/

»»
Дэлхий даяар халдвар авсан хүний тоо 850 мянга давлаа
11:53

ЖЕНЕВ. /Kyodo/. Дэлхийн даяар шинэ коронавирусний халдварын улмаас нас барсан хүний тоо мягмар гаргийн байдлаар 41 мянга 

Дэлхий даяар халдвар авсан хүний тоо 850 мянга давлаа

ЖЕНЕВ. /Kyodo/. Дэлхийн даяар шинэ коронавирусний халдварын улмаас нас барсан хүний тоо мягмар гаргийн байдлаар 41 мянга 

»»
Дэлхийн улс орнууд элсэлтийн шалгалтаа яаж авдаг вэ?
11:48

Дэлхийн олон оронд ахлах ангиа амжилттай дүүргэж, их, дээд сургуулийн босго алхана гэдэг тийм ч амар хялбар зүйл биш 

Дэлхийн улс орнууд элсэлтийн шалгалтаа яаж авдаг вэ?

Дэлхийн олон оронд ахлах ангиа амжилттай дүүргэж, их, дээд сургуулийн босго алхана гэдэг тийм ч амар хялбар зүйл биш 

»»
COVID-19: Эрдоган долоон сарын цалингаа хандивлана
11:24

Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоган COVID-19 вирустэй хийх тэмцэлд долоон сарынхаа цалинг хандивлахаар болсон талаар Regnum холбооны агентлаг мэдээллээ. 

COVID-19: Эрдоган долоон сарын цалингаа хандивлана

Туркийн Ерөнхийлөгч Режеп Тайип Эрдоган COVID-19 вирустэй хийх тэмцэлд долоон сарынхаа цалинг хандивлахаар болсон талаар Regnum холбооны агентлаг мэдээллээ. 

»»
Батзаяагийн үеэл Баабар, Баабарын үеэл Батзаяа
11:03

1974-1978 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн кино драмын ангид суралцаж мэргэжпийн жүжигчин болсон Б.Батзаяа нь Хүүхэд 

Батзаяагийн үеэл Баабар, Баабарын үеэл Батзаяа

1974-1978 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн кино драмын ангид суралцаж мэргэжпийн жүжигчин болсон Б.Батзаяа нь Хүүхэд 

»»
"Али Баба"-гийн Жек Ма сайн үйлсийн тусламж ирүүлэв
11:00

БНХАУ-аас Монгол Улсад үзүүлж буй хандив тусламжийн ээлжит арга хэмжээ 2020 оны 3 дугаар сарын 31-ний өдөр ГХЯ-ны 

БНХАУ-аас Монгол Улсад үзүүлж буй хандив тусламжийн ээлжит арга хэмжээ 2020 оны 3 дугаар сарын 31-ний өдөр ГХЯ-ны 

»»
Азийн хөгжлийн банкнаас 1.4 сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлнэ
10:40

Азийн хөгжлийн банкаас Монгол Улсад хэрэгжүүлж буй “Эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэх 5 дахь шатны төсөл”-ийн хүрээнд  1.4 

Азийн хөгжлийн банкнаас 1.4 сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлнэ

Азийн хөгжлийн банкаас Монгол Улсад хэрэгжүүлж буй “Эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлэх 5 дахь шатны төсөл”-ийн хүрээнд  1.4 

»»
"Барселона" клубийн тоглогчид цалингийнхаа 70 хувиас татгалзжээ
20:31

МОСКВА. /RIA Novosti/. Коронавирус тархсаны улмаас санхүүгийн хүнд байдалд орсонтой холбоотойгоор Испанийн хөл 

МОСКВА. /RIA Novosti/. Коронавирус тархсаны улмаас санхүүгийн хүнд байдалд орсонтой холбоотойгоор Испанийн хөл 

»»
Барууны орнуудад Ази гаралтай иргэд рүү халдах явдал хэдэн зуугаар бүртгэгдэх болжээ
19:46

АНУ-ын Вашингтон хотын нэгэн дэлгүүрээр Солонгос гаралтай эмэгтэй үйлчлүүлэх гэтэл түүнийг оруулсангүй. 

Барууны орнуудад Ази гаралтай иргэд рүү халдах явдал хэдэн зуугаар бүртгэгдэх болжээ

АНУ-ын Вашингтон хотын нэгэн дэлгүүрээр Солонгос гаралтай эмэгтэй үйлчлүүлэх гэтэл түүнийг оруулсангүй. 

»»
УИХ-ын хаврын чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дарааллыг тогтоожээ
18:17

УИХ-ын хаврын чуулганыг энэ сарын 6-нд цахим хэлбэрээр эхлүүлэхээр болсон. Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын дарга 

УИХ-ын хаврын чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дарааллыг тогтоожээ

УИХ-ын хаврын чуулганыг энэ сарын 6-нд цахим хэлбэрээр эхлүүлэхээр болсон. Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын дарга 

»»
Хангийн боомтоор нүүрс тээвэрлэж эхэллээ
18:05

Өнөөдрөөс Хангийн боомтоор нүүрс экспортолж эхэлжээ.

Хангийн боомтоор нүүрс тээвэрлэж эхэллээ

Өнөөдрөөс Хангийн боомтоор нүүрс экспортолж эхэлжээ.

»»
Дэлхийн гайхамшгаас...
17:25

Дэлхий дээр байгаль эхээсээ өөрийн өвөрмөц онцлог, төрхийг харуулсан олон мянган байгалийн тогтоц бүхий газрууд байдаг. Эдгээрээс тоймлон хүргэж байна. 

Дэлхийн гайхамшгаас...

Дэлхий дээр байгаль эхээсээ өөрийн өвөрмөц онцлог, төрхийг харуулсан олон мянган байгалийн тогтоц бүхий газрууд байдаг. Эдгээрээс тоймлон хүргэж байна. 

»»
Арьс ширээ ч ашиглаж чадахгүй бид нар бас АРЧААГҮЙ...
16:38

Нэг тонн үхрийн шир боловсруулахад 200 – 250 кг савхи гардаг. Үлдсэн 750 – 800 кг нь хатуу хог болж хаягддаг. 

Арьс ширээ ч ашиглаж чадахгүй бид нар бас АРЧААГҮЙ...

Нэг тонн үхрийн шир боловсруулахад 200 – 250 кг савхи гардаг. Үлдсэн 750 – 800 кг нь хатуу хог болж хаягддаг. 

»»
“Amazon”-ийн 100 орчим ажилтан ариутгал хийхийг шаардаж, ажил хаяхаар төлөвлөжээ
15:49

“Amazon.com”-ийн 100 орчим ажилтан даваа гарагт ажил хаялт зарлахаар төлөвлөж байна.

“Amazon”-ийн 100 орчим ажилтан ариутгал хийхийг шаардаж, ажил хаяхаар төлөвлөжээ

“Amazon.com”-ийн 100 орчим ажилтан даваа гарагт ажил хаялт зарлахаар төлөвлөж байна.

»»
ҮАБЗ байгалийн хийн хоолойн асуудлаар хуралдаж ажлын хэсэг байгуулах шийдвэр гаргажээ
15:29

Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл 2020 оны гуравдугаар сарын 31-ний өдөр хуралдаж Оросын Холбооны улсаас 

ҮАБЗ байгалийн хийн хоолойн асуудлаар хуралдаж ажлын хэсэг байгуулах шийдвэр гаргажээ

Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл 2020 оны гуравдугаар сарын 31-ний өдөр хуралдаж Оросын Холбооны улсаас 

»»
Наро Банчэн гэгээнтэн төрсөн өдрөө тохиолдуулан Улсын Онцгой комисст хандив өргөлөө
15:02

Өнөөдөр Наро Банчэн хувилгааны 7 дугаар дүрийн гэгээнтэн Данзанлхүндүв гэгээнтний мэндэлсэн өдөр тохиож байна.

Наро Банчэн гэгээнтэн төрсөн өдрөө тохиолдуулан Улсын Онцгой комисст хандив өргөлөө

Өнөөдөр Наро Банчэн хувилгааны 7 дугаар дүрийн гэгээнтэн Данзанлхүндүв гэгээнтний мэндэлсэн өдөр тохиож байна.

»»
Хүний эд эсийг үүдэл эсийн уургийн тусламжтайгаар залуужуулжээ
15:00

Америкийн молекулын биологичид анх удаа үр хөврөлийн үүдэл эсэд байдагтай ижил төстэй уураг болон дохионы бусад 

Хүний эд эсийг үүдэл эсийн уургийн тусламжтайгаар залуужуулжээ

Америкийн молекулын биологичид анх удаа үр хөврөлийн үүдэл эсэд байдагтай ижил төстэй уураг болон дохионы бусад 

»»
Шар өвсний түймрээс сэргийлье
14:43

Ой хээрийн гал түймрээс урдчилан сэргийлэх ажлыг зохион байгуулах хүрээнд  СХД-ийн ногоон бүсийн ойн эргүүлээр хяналт шалгалтыг зохион байгуулж байна.

Шар өвсний түймрээс сэргийлье

Ой хээрийн гал түймрээс урдчилан сэргийлэх ажлыг зохион байгуулах хүрээнд  СХД-ийн ногоон бүсийн ойн эргүүлээр хяналт шалгалтыг зохион байгуулж байна.

»»
Өвөрмонголын Ордос хотод гахайн мялзан өвчин гарчээ
14:36

Өвөрмонголын өөртөө засах оронд гахайн мялзан өвчин гарсан талаар тус улсын холбогдох алба мэдээлжээ. Ордос хотын нэгэн 

Өвөрмонголын Ордос хотод гахайн мялзан өвчин гарчээ

Өвөрмонголын өөртөө засах оронд гахайн мялзан өвчин гарсан талаар тус улсын холбогдох алба мэдээлжээ. Ордос хотын нэгэн 

»»
“Land Cruiser-200” маркийн автомашиныг модоор сийлж буй бичлэг
13:54

Дэлхий дахинаа тархаад байгаа коронавирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэхийн тулд хөл хорионы арга нийтээр ашиглах 

“Land Cruiser-200” маркийн автомашиныг модоор сийлж буй бичлэг

Дэлхий дахинаа тархаад байгаа коронавирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэхийн тулд хөл хорионы арга нийтээр ашиглах 

»»
Винсент Ван Гогийн уран зургийг Нидерландын музейгээс хулгайлжээ
13:32

Винсент Ван Гогийн 5 сая фунтын үнэ бүхий 1884 оны уран зургийг Нидерландын музейгээс хулгайлсан хэрэг гарчээ. 

Винсент Ван Гогийн уран зургийг Нидерландын музейгээс хулгайлжээ

Винсент Ван Гогийн 5 сая фунтын үнэ бүхий 1884 оны уран зургийг Нидерландын музейгээс хулгайлсан хэрэг гарчээ. 

»»
Монгол-адал явдал сонирхогчдын мөрөөдөл
13:20

“Tatler” сэтгүүлийн сурвалжлагч Кисса Кастанеда, гэрэл зурагчин Ник Бондарев нар Монгол орноор аялсан тэмдэглэлээ 

Монгол-адал явдал сонирхогчдын мөрөөдөл

“Tatler” сэтгүүлийн сурвалжлагч Кисса Кастанеда, гэрэл зурагчин Ник Бондарев нар Монгол орноор аялсан тэмдэглэлээ 

»»
“Токио-2020” олимпын тов тодорлоо
13:17

Олон улсын олимпын хороо, Японы Засгийн газар, Токио хотын захиргаа, “Токио-2020” олимпын наадмыг Зохион байгуулах 

“Токио-2020” олимпын тов тодорлоо

Олон улсын олимпын хороо, Японы Засгийн газар, Токио хотын захиргаа, “Токио-2020” олимпын наадмыг Зохион байгуулах 

»»
Өмнөд Солонгосын засгийн газар бага дунд орлоготой гэр бүлүүдэд нэг сая вон хүртэл бэлэн мөнгө тараахаар болжээ
11:50

Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Мүүн Жэ Ин коронавирусийн тахлын улмаас эдийн засгийн бэрхшээлтэй тулгарсан гэр бүлүүдэд нэг удаагийн мөнгөн тэтгэмж тараахаар төлөвлөж байгаагаа өчигдөр зарласан билээ.

Өмнөд Солонгосын засгийн газар бага дунд орлоготой гэр бүлүүдэд нэг сая вон хүртэл бэлэн мөнгө тараахаар болжээ

Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Мүүн Жэ Ин коронавирусийн тахлын улмаас эдийн засгийн бэрхшээлтэй тулгарсан гэр бүлүүдэд нэг удаагийн мөнгөн тэтгэмж тараахаар төлөвлөж байгаагаа өчигдөр зарласан билээ.

»»
Авьяаслаг жанжин Цэрэн дээрэмчдийн том бүлэглэлүүдээс эх орноо хамгаалсан түүх
11:27

Монголын ихэнх овог аймгуудыг нэгтгэсэн Манж нарын эсрэг Халх болон Зүүнгарын Ойрадууд л тэмцэж байв. Хойд талаасаа 

Авьяаслаг жанжин Цэрэн дээрэмчдийн том бүлэглэлүүдээс эх орноо хамгаалсан түүх

Монголын ихэнх овог аймгуудыг нэгтгэсэн Манж нарын эсрэг Халх болон Зүүнгарын Ойрадууд л тэмцэж байв. Хойд талаасаа 

»»
Дорнод аймагт 3.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлжээ
11:06

Дорнод аймгийн Матад сумын Буян-Өндөр багийн “Тосон-Уул” гэдэг газар /сумын төвөөс зүүн зүгт 74 км-т, 2020.03.30-ны өдрийн 

Дорнод аймагт 3.8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлжээ

Дорнод аймгийн Матад сумын Буян-Өндөр багийн “Тосон-Уул” гэдэг газар /сумын төвөөс зүүн зүгт 74 км-т, 2020.03.30-ны өдрийн 

»»
Беларусийн ерөнхийлөгч тахлаас сэргийлэхэд архи, хоккей, саун гурав үр дүнтэй болохыг өөрийн иргэдэд зөвлөжээ
10:38

Дэлхийн улс орнууд коронавирусийн тахалтай тэмцэж байгаа энэ үед хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд байсан Беларусь улсын эрх баригчид аюулыг огт тоохгүй байна.

Беларусийн ерөнхийлөгч тахлаас сэргийлэхэд архи, хоккей, саун гурав үр дүнтэй болохыг өөрийн иргэдэд зөвлөжээ

Дэлхийн улс орнууд коронавирусийн тахалтай тэмцэж байгаа энэ үед хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд байсан Беларусь улсын эрх баригчид аюулыг огт тоохгүй байна.

»»
Коронавирус хамгийн идэвхтэй байдаг хэмийг тодорхойлжээ
09:53

ХОНКОНГ /СЯНГАН/. /TASS/. Шинэ төрлийн коронавирус Цельсийн 4 орчим хэмд хамгийн идэвхтэй байдаг бөгөөд халуун 

Коронавирус хамгийн идэвхтэй байдаг хэмийг тодорхойлжээ

ХОНКОНГ /СЯНГАН/. /TASS/. Шинэ төрлийн коронавирус Цельсийн 4 орчим хэмд хамгийн идэвхтэй байдаг бөгөөд халуун 

»»
Хятадын сар судлах төхөөрөмж 420 гаруй метр аялжээ
18:16

Хятадын “Yutu-2” буюу “Хаш туулай-2” нэртэй сар судлах төхөөрөмж Сарны дэлхийгээс харагддаггүй тал дээр шинжлэх ухааны судалгаа хийж, 424.45 метр аялсан гэж тус улсын Сар судлал, сансрын хөтөлбөрийн төвөөс мэдээллээ.

Хятадын сар судлах төхөөрөмж 420 гаруй метр аялжээ

Хятадын “Yutu-2” буюу “Хаш туулай-2” нэртэй сар судлах төхөөрөмж Сарны дэлхийгээс харагддаггүй тал дээр шинжлэх ухааны судалгаа хийж, 424.45 метр аялсан гэж тус улсын Сар судлал, сансрын хөтөлбөрийн төвөөс мэдээллээ.

»»
​Хөл хорьсонтой холбоотойгоор АНУ-ын хэмжээнд алкоголийн хэрэглээ, онлайн худалдаа огцом өсжээ
17:13

АНУ-ын хэмжээнд лхагва гаригийн байдлаар “COVID-19”-ийн халдвар авсан батлагдсан 188592 тохиолдол, 4055 нас баралт бүртгэгдээд байна.

​Хөл хорьсонтой холбоотойгоор АНУ-ын хэмжээнд алкоголийн хэрэглээ, онлайн худалдаа огцом өсжээ

АНУ-ын хэмжээнд лхагва гаригийн байдлаар “COVID-19”-ийн халдвар авсан батлагдсан 188592 тохиолдол, 4055 нас баралт бүртгэгдээд байна.

»»
Антониу Гутерреш: Коронавирусийн тахал бол дэлхийн II дайнаас хойш хүн төрөлхтөнд тохиолдсон хамгийн том хямрал
16:46

Өчигдөр Нью Йорк хотод коронавирусийн тахлын нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөний талаар хийсэн судалгааны тайланг НҮБ танилцуулжээ.

Антониу Гутерреш: Коронавирусийн тахал бол дэлхийн II дайнаас хойш хүн төрөлхтөнд тохиолдсон хамгийн том хямрал

Өчигдөр Нью Йорк хотод коронавирусийн тахлын нийгэм, эдийн засагт үзүүлэх нөлөөний талаар хийсэн судалгааны тайланг НҮБ танилцуулжээ.

»»
COVID-19: ОХУ нүүр царай таних технологиор иргэдээ хянана
14:29

COVID-19 вирусийн тархалт өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгаа ОХУ-д өөрийгөө тусгаарлах, хорио цээрийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж 

COVID-19: ОХУ нүүр царай таних технологиор иргэдээ хянана

COVID-19 вирусийн тархалт өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгаа ОХУ-д өөрийгөө тусгаарлах, хорио цээрийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж 

»»
Тархины ажиллагааг өгүүлбэрт хөрвүүлдэг машиныг эрдэмтэд бүтээжээ
13:40

Хүний ярьж байгаа зүйлийг зөвхөн тархины ажиллагаанаас нь уншиж ойлгоод текст болгон хөрвүүлдэг хиймэл оюунт машиныг бүтээснээ хэсэг эрдэмтэд зарлажээ.

Тархины ажиллагааг өгүүлбэрт хөрвүүлдэг машиныг эрдэмтэд бүтээжээ

Хүний ярьж байгаа зүйлийг зөвхөн тархины ажиллагаанаас нь уншиж ойлгоод текст болгон хөрвүүлдэг хиймэл оюунт машиныг бүтээснээ хэсэг эрдэмтэд зарлажээ.

»»
Азиудыг үзэн ядах хандлага нэмэгдсээр байна
13:28

Коронавирусийн дэгдэлт улам эрчимжиж буй энэ үед америкчуудын азиудыг үзэн ядах хандлага улам нэмэгдэж байгаа талаар 

Азиудыг үзэн ядах хандлага нэмэгдсээр байна

Коронавирусийн дэгдэлт улам эрчимжиж буй энэ үед америкчуудын азиудыг үзэн ядах хандлага улам нэмэгдэж байгаа талаар 

»»
​Хятадын үйлдвэрүүдийн 90 хувь нь сэргэж, бусад улсууд эдийн засгаа 'аврах' багц хөтөлбөрүүдээ батлав
12:55

Олон улсын валютын сан “Covid-19”-ийг 2008 оны олон улсын эдийн засгийн хямралаас дутахгүй хохирол учруулна гэж тооцжээ.

​Хятадын үйлдвэрүүдийн 90 хувь нь сэргэж, бусад улсууд эдийн засгаа 'аврах' багц хөтөлбөрүүдээ батлав

Олон улсын валютын сан “Covid-19”-ийг 2008 оны олон улсын эдийн засгийн хямралаас дутахгүй хохирол учруулна гэж тооцжээ.

»»
ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинтэй гар барьсан эмчээс коронавирусийн халдвар илэрчээ
12:26

Өнгөрсөн долоо хоногт ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин шинэ коронавирусийн халдвартай өвчтөнүүдийг эмчилж байгаа Москва хотын эмнэлэгт зочилж, нөхцөл байдалтай танилцсан юм.

ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путинтэй гар барьсан эмчээс коронавирусийн халдвар илэрчээ

Өнгөрсөн долоо хоногт ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путин шинэ коронавирусийн халдвартай өвчтөнүүдийг эмчилж байгаа Москва хотын эмнэлэгт зочилж, нөхцөл байдалтай танилцсан юм.

»»
COVID-19: Нигерийн парламентын гишүүд цалингаа хандивлана
12:21

Нигерийн Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүд ирэх хоёр сарын цалингаа COVID-19 вирустэй тэмцэхэд зориулан хандивлахаар болсон гэж Синхуа мэдээллээ.

COVID-19: Нигерийн парламентын гишүүд цалингаа хандивлана

Нигерийн Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүд ирэх хоёр сарын цалингаа COVID-19 вирустэй тэмцэхэд зориулан хандивлахаар болсон гэж Синхуа мэдээллээ.

»»
Барууны орнуудад Ази гаралтай иргэд рүү халдах явдал хэдэн зуугаар бүртгэгдэх болжээ
19:46

АНУ-ын Вашингтон хотын нэгэн дэлгүүрээр Солонгос гаралтай эмэгтэй үйлчлүүлэх гэтэл түүнийг оруулсангүй. 

Барууны орнуудад Ази гаралтай иргэд рүү халдах явдал хэдэн зуугаар бүртгэгдэх болжээ

АНУ-ын Вашингтон хотын нэгэн дэлгүүрээр Солонгос гаралтай эмэгтэй үйлчлүүлэх гэтэл түүнийг оруулсангүй. 

»»
“Amazon”-ийн 100 орчим ажилтан ариутгал хийхийг шаардаж, ажил хаяхаар төлөвлөжээ
15:49

“Amazon.com”-ийн 100 орчим ажилтан даваа гарагт ажил хаялт зарлахаар төлөвлөж байна.

“Amazon”-ийн 100 орчим ажилтан ариутгал хийхийг шаардаж, ажил хаяхаар төлөвлөжээ

“Amazon.com”-ийн 100 орчим ажилтан даваа гарагт ажил хаялт зарлахаар төлөвлөж байна.

»»
Өмнөд Солонгосын засгийн газар бага дунд орлоготой гэр бүлүүдэд нэг сая вон хүртэл бэлэн мөнгө тараахаар болжээ
11:50

Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Мүүн Жэ Ин коронавирусийн тахлын улмаас эдийн засгийн бэрхшээлтэй тулгарсан гэр бүлүүдэд нэг удаагийн мөнгөн тэтгэмж тараахаар төлөвлөж байгаагаа өчигдөр зарласан билээ.

Өмнөд Солонгосын засгийн газар бага дунд орлоготой гэр бүлүүдэд нэг сая вон хүртэл бэлэн мөнгө тараахаар болжээ

Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Мүүн Жэ Ин коронавирусийн тахлын улмаас эдийн засгийн бэрхшээлтэй тулгарсан гэр бүлүүдэд нэг удаагийн мөнгөн тэтгэмж тараахаар төлөвлөж байгаагаа өчигдөр зарласан билээ.

»»
Беларусийн ерөнхийлөгч тахлаас сэргийлэхэд архи, хоккей, саун гурав үр дүнтэй болохыг өөрийн иргэдэд зөвлөжээ
10:38

Дэлхийн улс орнууд коронавирусийн тахалтай тэмцэж байгаа энэ үед хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд байсан Беларусь улсын эрх баригчид аюулыг огт тоохгүй байна.

Беларусийн ерөнхийлөгч тахлаас сэргийлэхэд архи, хоккей, саун гурав үр дүнтэй болохыг өөрийн иргэдэд зөвлөжээ

Дэлхийн улс орнууд коронавирусийн тахалтай тэмцэж байгаа энэ үед хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд байсан Беларусь улсын эрх баригчид аюулыг огт тоохгүй байна.

»»
Дэлхийн эдийн засагт 1 их наяд долларын хохирол учруулна
18:17

Олон улсын валютын сан “Covid-19”-ийг 2008 оны олон улсын эдийн засгийн хямралаас дутахгүй хохирол учруулна гэж тооцжээ.

Дэлхийн эдийн засагт 1 их наяд долларын хохирол учруулна

Олон улсын валютын сан “Covid-19”-ийг 2008 оны олон улсын эдийн засгийн хямралаас дутахгүй хохирол учруулна гэж тооцжээ.

»»
Газрын тосны үнэ сүүлийн 17 жилийн хамгийн доод хэмжээнд хүрлээ
18:00

Өнөөдөр дэлхийн түүхий газрын тосны үнэ ханш сүүлийн 17 жилийн хугацааны хамгийн доод түвшинд хүрч уналаа.

Газрын тосны үнэ сүүлийн 17 жилийн хамгийн доод хэмжээнд хүрлээ

Өнөөдөр дэлхийн түүхий газрын тосны үнэ ханш сүүлийн 17 жилийн хугацааны хамгийн доод түвшинд хүрч уналаа.

»»
БНСУ-ын өөр нэгэн Христын сүмддахин коронавирус халдвар тархлаа!
17:48

БНСУ-д коронавирусын улмаас хорио цээрийн дэглэмд шилжсэн боловч зарим сүм,шашны байгууллагууд төрийн шийдвэрийг үл 

БНСУ-ын өөр нэгэн Христын сүмддахин коронавирус халдвар тархлаа!

БНСУ-д коронавирусын улмаас хорио цээрийн дэглэмд шилжсэн боловч зарим сүм,шашны байгууллагууд төрийн шийдвэрийг үл 

»»
Дэлхий коронавирустэй тэмцэж байх хооронд Умард Солонгос ес дэх пуужингээ харвалаа
15:34

Дэлхий нийтээр коронавирусийн тахалтай тэмцэж байгаа энэ цаг үеийг ашиглан Умард Солонгос нэг сарын дотор нийт дөрвөн удаагийн туршилтаар есөн пуужин харваад байна.

Дэлхий коронавирустэй тэмцэж байх хооронд Умард Солонгос ес дэх пуужингээ харвалаа

Дэлхий нийтээр коронавирусийн тахалтай тэмцэж байгаа энэ цаг үеийг ашиглан Умард Солонгос нэг сарын дотор нийт дөрвөн удаагийн туршилтаар есөн пуужин харваад байна.

»»
​Эмнэлэгт террорист халдлага үйлдэх гэж байсан этгээдийг илрүүлж, хөнөөжээ
15:08

АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо пүрэв гаригт Миссури мужийн Белтон хот дахь “COVID-19”-ийн халдвар авсан өвчтөнүүдийг тусгаарлан, эмчилж буй эмнэлэгт террорист халдлага үйлдэхээр төлөвлөж байсан этгээдийг, тусгай ажиллагааны үеэр буудан хөнөөсөн талаар мэдэгдлээ.

​Эмнэлэгт террорист халдлага үйлдэх гэж байсан этгээдийг илрүүлж, хөнөөжээ

АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо пүрэв гаригт Миссури мужийн Белтон хот дахь “COVID-19”-ийн халдвар авсан өвчтөнүүдийг тусгаарлан, эмчилж буй эмнэлэгт террорист халдлага үйлдэхээр төлөвлөж байсан этгээдийг, тусгай ажиллагааны үеэр буудан хөнөөсөн талаар мэдэгдлээ.

»»
Хөл хорионоос гарахын тулд нохой болов
14:48

Коронавирусийн тархалтын улмаас дэлхий нийтээр хөл хорио тогтоогоод буй.

Хөл хорионоос гарахын тулд нохой болов

Коронавирусийн тархалтын улмаас дэлхий нийтээр хөл хорио тогтоогоод буй.

»»
Өмнөд Солонгосын засгийн газар өөрийн иргэдэд бэлэн мөнгө тараах болсныг зарлалаа
14:19

Коронавирусийн тахлын улмаас эдийн засгийн бэрхшээлтэй тулгарсан айл өрхүүдэд мөнгөн тусламж үзүүлэх болсноо Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Мүүн Жэ Ин өнөөдөр зарлалаа.

Өмнөд Солонгосын засгийн газар өөрийн иргэдэд бэлэн мөнгө тараах болсныг зарлалаа

Коронавирусийн тахлын улмаас эдийн засгийн бэрхшээлтэй тулгарсан айл өрхүүдэд мөнгөн тусламж үзүүлэх болсноо Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч Мүүн Жэ Ин өнөөдөр зарлалаа.

»»
“Land Cruiser-200” маркийн автомашиныг модоор сийлж буй бичлэг
13:54

Дэлхий дахинаа тархаад байгаа коронавирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэхийн тулд хөл хорионы арга нийтээр ашиглах 

“Land Cruiser-200” маркийн автомашиныг модоор сийлж буй бичлэг

Дэлхий дахинаа тархаад байгаа коронавирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэхийн тулд хөл хорионы арга нийтээр ашиглах 

»»
"100 Асуулт" - "Shinsegae Med Mongolia” ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирал Ц.Жадамбаа
17:48
У.Хүрэлсүх: Арилжааны банкны удирдлагуудаа... Зээлийн хүүгээ түр зогсоо!!!
10:37
"Хонгорын хурд" Морин спорт уяачдын холбооны 8-р хурал хэрүүл уруултай болж өнгөрлөө
11:00
“Шилдэг-99″ Бизнес эрхлэгч залуучуудыг тодруулах санал асуулга дуусахад цөөхөн хоног үлдлээ
14:41
192 см өндөр Хакухог 168 см-тэй япон бөхөд ялагдсан бичлэгийг 3,4 сая хүн үзжээ
13:52
"Миний сайхан ээжүүд" хүндэтгэлийн тоглолт 3-р сарын 8-нд болно
18:32
"Галзуу хурд-9"-ийн албан ёсны трейлэр цацагдлаа
10:44

"Галзуу хурд" цувралын 9 дэх ангийн албан ёсны танилцуулга цацагдлаа. Энэхүү киноны зохиолыг Даниэл Кейси бичиж, Жастин 

"Галзуу хурд" цувралын 9 дэх ангийн албан ёсны танилцуулга цацагдлаа. Энэхүү киноны зохиолыг Даниэл Кейси бичиж, Жастин 

»»
Жүжигчин Билэгжаргал хар тамхи хэргэлсэн үедээ төрсөн эхийгээ зоджээ
15:08
ВИДЕО: АН-ын дарга С.Эрдэнийн үг биеллээ олж эхэлжээ
13:57

Яг нэг жилийн өмнө буюу 

ВИДЕО: АН-ын дарга С.Эрдэнийн үг биеллээ олж эхэлжээ

Яг нэг жилийн өмнө буюу 

»»
Кобигийн гэгээн дурсгалд...
17:50
Жүжигчин Г.Ананд согтуугаар жолоо барьж явах үедээ ноцтой осол гаргажээ
15:07

Энэ сарын 16-17-нийг шилжих шөнө Хан-Уул дүүрэг, Их монгол гудамжны авто зам дээр “Toyota premio” болон “Benz G-class” 

Жүжигчин Г.Ананд согтуугаар жолоо барьж явах үедээ ноцтой осол гаргажээ

Энэ сарын 16-17-нийг шилжих шөнө Хан-Уул дүүрэг, Их монгол гудамжны авто зам дээр “Toyota premio” болон “Benz G-class” 

»»
М.Оюунчимэг: Ус бохирдуулсны төлбөр жил ирэх тусам буурч байна
13:58
Украины нисэх онгоцыг хоёр удаа пуужингаар харвасныг шинэ ДҮРС БИЧЛЭГ харуулжээ
17:04

Долоо хоногийн өмнө Ираны нийслэл Тегеранаас Киевийн чиглэлд хөөрөөд удалгүй осолдсон Украины нисэх онгоц хоёр удаа пуужинд оногдсоныг батлах дүрс бичлэг ил болжээ.

Украины нисэх онгоцыг хоёр удаа пуужингаар харвасныг шинэ ДҮРС БИЧЛЭГ харуулжээ

Долоо хоногийн өмнө Ираны нийслэл Тегеранаас Киевийн чиглэлд хөөрөөд удалгүй осолдсон Украины нисэх онгоц хоёр удаа пуужинд оногдсоныг батлах дүрс бичлэг ил болжээ.

»»
"Бенз" ирээдүйд гарах жолооны хүрдгүй машинаа танилцууллаа
15:14

Мерседес-Бенз компани шинжлэх ухааны уран зөгнөлт Аватар киноноос санаа аван дэвшилтэт рульгүй машин бүтээхээр болжээ. 

Мерседес-Бенз компани шинжлэх ухааны уран зөгнөлт Аватар киноноос санаа аван дэвшилтэт рульгүй машин бүтээхээр болжээ. 

»»
М.Оюунчимэг: Эдийн засагт хүндрэл учруулахгүйгээр энэ асуудлыг шийдэх боломжтой
11:32
Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллого явагдана
12:32
Дубайн шинэ жилийн шоуг 2 тэрбум гаруй хүн үзэж, сонирхжээ
15:01

Дэлхийн хамгийн өндөр барилгыг гэрэлтүүлсэн Дубай хотын шинэ жилийн баярын арга хэмжээг 2 тэрбум гаруй хүн дэлхийн 

Дубайн шинэ жилийн шоуг 2 тэрбум гаруй хүн үзэж, сонирхжээ

Дэлхийн хамгийн өндөр барилгыг гэрэлтүүлсэн Дубай хотын шинэ жилийн баярын арга хэмжээг 2 тэрбум гаруй хүн дэлхийн 

»»
ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины шинэ жилийн мэндчилгээ
10:44
Дэлхийн шилдэг клип: “The Great Chinggis Khaan”
16:27

Т.САЙХАН

Дэлхийн шилдэг клип: “The Great Chinggis Khaan”

Т.САЙХАН

»»










Free Porn Xxx Porn Hd Porn Pornos Kostenlose Pornos Porn Videos Xxx Indian Porn Xnxx Com Deutschen Pornos
русский секс видео

redtube

hd porn

bokep

indo bokep

daily hd porn

porno pornici xxx video

bolod.mn logo
RSS Feeds | Холбоо барих | Рекламын алба | Сэдэв
Мэдээлэл хуулбарлах хориотой. © 2005-2017 Bolod Мэдээллийн сүлжээ сайт. Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан. Developed by: "Онлайн Хүрээ" ХХК
n