үр дүн, зээл олголт, эргэн төлөлтийн явц, байдлыг хянан шалгах Түр хорооноос зохион байгуулсан Нотлох баримтыг шинжлэн судлах сонсгол энэ сарын 16-наас 20-ны өдрүүдэд тав хоног үргэлжилж өндөрлөлөө.

Нотлох баримтыг шинжлэн судлах парламентын сонсголын үеэр гэрчээс асуулт асууж, хариулт сонссон нь Монголын парламентат ёсны түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. Парламент бол хууль тогтоохоос гадна хуулийн хэрэгжилтэд ард түмний нэрийн өмнөөс, ард түмнийг төлөөлөн дээд хяналт тавих төлөөлөгчдийн байгууллага гэдгийг энэхүү сонсгол харуулж чадлаа. Эхний сонсголоор нэлээд юм ил гарсан нь ард түмэнд таатай байлаа. Учир нь олон хамсаатан, оролцогч, зээлдэгчтэй ч эргэн төлөлт нь хийгдээгүй, зээлийг зориулалтын бусаар ашигласан гэх Хөгжлийн банкны зээлийн асуудлыг хэлэлцлээ.

Сонсголын үеэр их сонин сонин юм ил гарч, ард түмний чихийг дэлдийлгэж, нүдийг бүлтийлгэж байна. Манай бизнесмэнүүд гэгддэг нөхөд зээл авангуутаа казино руу явчихдаг нийтлэг гэмээр дүр төрхтэйг бүгд харлаа. Казиногийн бэлэн мөнгөний машин буюу АТМ-ээс бэлнээр их хэмжээний мөнгө гаргаж авсан, мөрийтэй тоглосон гэх асуудал сая сонсголын үеэр хөндөгдсөн. Үүнийг казинодох нэрийдлээр АТМ-ээс бэлэн мөнгө авч зээл гаргаж өгсөн хүмүүстээ хахуулийн хувиа өгдөг нэг арга нь ч байж мэднэ гэж хардаж байгаа юм. Томоор нь базаад харвал, Хөгжлийн банк бол ямар ч хэрэггүй зээл тараасан юм билээ дээ. Зүгээр л хуваагаад, хуваагаад хуваартлаад л өгөөд байж.

Анхнаасаа л зээл авахдаа зээлдэгчид нь “Зээлээ эргэн төлнө, буцаад өгнө” гэх ямар ч ойлголт байгаагүй нь зээлийн бүх процессоос ил харагдаж байна. Улстөрчдийн оролцоо, хамааралтайгаар зээл авсан зээлдэгчид ч “Хөгжлийн банкнаас авсан энэ зээлийг бол буцааж төлөхгүй юм байна” гэдэг нэг тийм үл ойлгогдох гэмээр байр байдалтай байсан нь гэрчүүд болоод зээлдэгч компаниудын гаргасан үйлдлээс анзаарагдсан. Банкны зүгээс ч зээлдэгчдээ судалж, юунд хөрөнгө оруулалт хийж, хэдий хэрийн ашигтай ажиллах эсэх дээр нь эрсдэлийн үнэлгээ ч хийгээгүй, шалгаагүй юм байна лээ. Зүгээр л улс төрийн шагнал болгоод тараачихсан зээл гэдэг нь ойлгомжтой байжээ. Тэгтэл төр нь иргэд нь Хөгжлийн банкны зээлээ төл, эргэн төлөлтөө хий, зээлээр барина, бүтээнэ, цогцлооно, ашиглалтад оруулна гэсэн юмнууд чинь хаана байна, сонсголд гэрчээр оролц гээд нэхээд шаардаад эхэлсэн чинь өнөөх зээлдэгч бизнесмэнүүдийнх нь нүд орой дээрээ гарч бараг л “Юун зээл?” ухааны юм ярихын наагуур цочиж гайхаж, балмагдсандаа уурлаж, түвэгшээж сүйд болсныг ард түмэн харлаа.

Олны анхааралд өртөж, хэл ам дагуулж дуулиан шуугиан дэгдээсэн Хөгжлийн банкны зах замбараагүй тараасан зээлийг тойрсон булхайтай асуудлыг ард түмний хараа хяналтад оруулж, парламентынхаа түвшинд гаргаж ирж, нээлттэйгээр сонссон нь туйлын зөв юм боллоо. Сонсголын нээлттэй байдал нь мэдээллийг төрийн дээд шатнаас эхлүүлээд эх орныхоо хязгаар нутагт малаа хариулаад явж байгаа энгийн малчинд хүртэл хүргэж чадлаа. Дээгүүр юу болдгийг, улстөрчдийн хамаарал бүхий хүмүүс зээл авах гэж яаж хуйвалддагийг, зээлээ хэрхэн эргэн төлөхгүй үрэн таран хийж бултаж мэлздэгийг нүдээрээ харлаа даа. Цагдаа дээр “Шалгагдаж байна” гэсэн сүрхий шошготой, сүр дуулиантай хэргүүд хэсэг хугацаа өнгөрсний дараа прокурор, шүүхийн шатанд замхраад олны хараанаас мултарчихдаг байсан цаг өнгөрч байгаа юм байна гэдгийг сонсгол харууллаа. Бүх мэдээллийг нууж хаахгүйгээр шууд ил зарлаад “Тэр гишүүн, тэр сайдын ийм тийм хамаатан энэ байна. Энэ хүн тийм, төдөн төгрөгийн дүнтэй ийм зээлийг ямар ч шалгуургүйгээр авчээ”, “Энэ бол тэрний хамаатан. Тэгж ингэж тийм хүмүүсийн нөлөөгөөр зээл авчээ” гээд зарлачихаар тухайн хүмүүс нь ч гэрчээр дуудагдсан болохоор хамаатан садан гэдгээ ч хэлж, зээлээ зориулалтын бусаар зарцуулсан асуудалдаа түгдрээд ч болов нэг юм дуугарч байгаа харагдлаа. Бүр нэр бүхий УИХ-ын гишүүн ч хэнд, хэзээ зээл хөөцөлдөж өгснөө сонсголын үеэр хэлсэн шүү дээ. Ард түмэн энэ бүхнийг зурагтаараа шууд хараад сууж байгаа юм чинь.

Хэрвээ сонсголоор хэлэлцсэн хэргүүд хууль хяналтын шатанд ороод сураг тасарвал араас нь “Сонсголоор орсон нөгөө хэрэг юу болов. Яагаад таг болов” гээд нэхэж эхэлдэг механизмтай болчихлоо гэсэн үг. Энэ талаасаа Нотлох баримтыг шинжлэн судлах парламентын сонсгол гэдэг энэ том үйл явц маш их ач холбогдолтой юм байна.

Монгол Улс хариуцлагатай байх, ил тод байх, бүхий л юманд хариуцлага, хяналттай байх цаг нь болжээ. Уг сонсголыг УИХ-ын гишүүн, Хууль зүйн байнгын хорооны дарга Б.Энхбаяр энэ дэгээрээ цаашид даргалаад явах юм байгаа биз ээ. Эрхэм гишүүн Б.Энхбаяр сонсголыг аль болох олон улсын стандартын дагуу зохион байгуулах гэж хичээж буй нь харагдсан. Түүнд хандаж хэлэхэд, гишүүн ээ, нээлттэй сонсголоо битгий зогсоогоорой, үргэлжлүүлээд л байгаарай.

Хоёр дахь сонсгол ирэх сарын 6-наас 10-ны өдрүүдэд болох бөгөөд АСЕМ болон шинэ төмөр замын санхүүжилттэй холбоотой асуудлыг хэлэлцэхдээ өмнөх хоёр Ерөнхийлөгчийг гэрчээр дуудчихаад байгаа. Гурав дахь сонсгол гуравдугаар сарын 13-наас 17-ны өдрүүдэд болно. Гурван удаагийн сонсголын тайлангаа ирэх дөрөвдүгээр сард УИХ-д тавих төлөвлөгөө гарснаас нь үзвэл зохион байгуулалтын тал дээрээ нэлээд анхаарч байгаа юм байна. Энэ сонсголын нөлөөгөөр шүүх, цагдаагийн байгууллагуудаа ч хариуцлагажуулаад явах нөхцөл нь бүрдэж байна. Нөгөөтэйгүүр Эдийн засгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх алба гэгддэг хэдэн цагдаа, шүүхийнхэнд очоод хэрэг алга болчихдог үе үүгээр дуусч байх шиг байна. Түмний нүдэн дээр ил нээлттэй болгочихоор дарж, далдлах боломж хаанаас байх билээ. Тиймээс сонсголоо тов, хуваарийн дагуу зогсоохгүй, үргэлжлүүлж, гэрчүүдийг зоригтой дуудаж, шударга бусын эсрэг төр нь түмэн олонтойгоо хамт хэлэлцээд явах нь зөв юм байна аа.

Д.Гансаруул