ердөө 1.4 хувийг бүрдүүлдэг харьцангуй цомхон ч фермерүүдийн эсэргүүцэл хөдөлгөөнийг тоомсорлохгүй өнгөрч болохгүй гэдгийг шинжээчид анхааруулж буй. Анхандаа төсвийн татаас, дизель түлшний татварын хөнгөлөлтийг цуцлахыг эсэргүүцэн жагсаж байсан бол шинэ он гарахтай зэрэгцээд фермерүүдийн шаардлага улам бүр улс төрийн өнгө аястай болон хувирав.

Хоол хүнс супермаркетаас бус газраас ургадаг

Нэгдүгээр сард Францын фермерүүд Засгийн газрын байрнуудын гадаа өтөг бууц асган, хурдны замыг шороогоор дүүргэсэн бол Германы тариаланчид Берлин хот руу нэвтрэх гол замуудыг бүслэн хаалаа. Төрийн байгууламжууд руу өндөг шидэх, супермаркетын үүдийг хогоор дүүргэн өвсний боодол, тавиур шатаах зэргээр зүйл бүрээр эсэргүүцэл илэрхийлж буй тэд цагдаа нартай хэдэнтээ ширүүн мөргөлдөөд авсан. Бельги, Польшийн тариаланчид бүр хилийн хөдөлгөөнд ч саад учруулж дөнгөв.

Хөгшин тивийн 10 гаруй оронд өдгөө ид хурцдаж буй фермерүүдийн эсэргүүцлийн гол шалтгаан нь Европын ногоон шилжилтийн бодлого. Үүн дээр Украиныг эдийн засгаар тэтгэх Европын удирдагчдын амлалт хөдөөх тариаланчдын амьжиргааг доройтуулж, трактороо хөлөглөн хотыг зорих цуваанд хөтөлсөн юм.

Европын орнууд төсвийнхөө гуравны нэгийг ногоон шилжилтэд зориулах амлалт аваад хэдэн жил өнгөрч буй. Сэргээгдэх шинэ эрчим хүчний хэрэглээг нэмэгдүүлж уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг тэмцэх зорилтын хүрээнд хүлэмжийн хий ялгаруулсан бүхэнд татвар оногдуулах, зарим төрлийн бордоог хориглон хөдөө аж ахуйн салбар дахь ус, газар ашиглах хэмжээг хязгаарлах бодлогууд нь анхнаасаа л фермерүүдийн эгдүүцлийг төрүүлж байв. Үүн дээр Украины дайны нөлөөгөөр эрчим хүч, бордоо, тээврийн үнэ өссөн нь фермерүүдийг зардлаа нөхөх боломжгүйд хүргэсэн. Өнгөрсөн зуны хэт халалтын улмаас Европ даяар ой хээрийн түймэр дэгдэж, үер ус, ган гачиг ар араасаа нүүрлэн ядаж цөхөхөд Засгийн газрууд хөдөө аж ахуйн салбарт олгох татаас, татварын хөнгөлөлтөө цуцалсан нь тариаланчдын тэмцлийг улам бүр өдөөлөө. Орлого нь дундарч импортын хямд бараанд зах зээлээ булаалгасан фермерүүд хөдөө аж ахуйн салбарт төрийн зохицуулалт хэт их байгааг шүүмжилж буй. Зүүн Европын Польш, Румын, Болгар улсуудад гэхэд л Украинаас хямд үр тариа импортлох болсноор дотоодын аж ахуйн эрхлэгчид хүнд байдалд оржээ.

Хоол хүнс супермаркетаас бус газраас ургадагийг эрх баригчдад сануулсан жагсаалын хариуд Еврокомисс эхний ээлжид пестицидийн хэрэглээг бууруулах төлөвлөгөөгөө түр хойш тавилаа.

Азотын дайн

Дэлхийн хүн ам өсөн нэмэгдэхийн энгээр ахиу ургац авч, хүнс тэжээлийн хэрэгцээг нь хангахад нэмэлт бордоо зайлшгүй хэрэгтэй. Гэтэл газар тариалангийн үйлдвэрлэл зөвхөн үр, гурил, төмс, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнээр хязгаарлагдахгүй, малын тэжээл үйлдвэрлэл, хадлан, бэлчээрийн ургацаас ч хамаарна. 2019 онд хүлэмжийн хийн ялгарал нь Европын Холбооны стандартаас дөрөв дахин их болсонд Нидерланд шүүх хөдөө аж ахуй эрхлэгчдийг буруутгасан шийдвэр гаргаж байв. Засгийн газар 2030 он гэхэд азотын ялгаруулалтыг хоёр дахин бууруулж, 110 сая малын тоог гуравны нэгээр хорогдуулах төлөвлөгөө танилцуулахад улс үндэстнээ тэжээдэг салбарыг нь ад шоо үзсэнд уурлаж бухимдсан фермерүүд Нидерланд даяар 345 километр урт замд түгжрэл үүсгэж хариу барилаа. Гурван жил шахам үргэлжилсэн яриа хэлэлцээрийн үр дүнд Нидерландын Засгийн газар байгалийн нөөц газрын ойрд байрлах фермүүдийг 1.6 тэрбум ам.доллараар худалдаж авахаар аж ахуй эрхлэгчидтэй тохиролцсон. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээр дэлхийд тэргүүлэгч Нидерландын экспорт 134 тэрбум ам.доллараар хэмжигддэг. Гэсэн ч үхрийн аж ахуй, газар тариалангийн бордоо нь азотын ялгарлын гол эх үүсвэрт тооцогддог учир Европын ногоон хөгжлийн зорилттой илтэд зөрчилдөж байгаа юм.

Ийнхүү Нидерландаас эхтэй “азотын дайн” өдгөө нийт Европын толгойны өвчин боллоо. Францын хамгийн том фермерүүдийн холбоо болох FNSEA-ийн ерөнхийлөгч Арно Руссо үүнийг Европын орнуудын Засгийн газрын гаргасан шийдвэр хоорондоо уялдаа холбоо муу байгаатай холбон тайлбарлаж буй бол Испанийн Хөдөө аж ахуйн сайд Луис Планас тариаланчдын хөдөлмөрийг дутуу үнэлж, удаан хугацааны туршид хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнийг хатуу барьж ирснээс үүдэлтэй гэж мэдэгдлээ. Планас “Тариаланчид тэднийг сонсож, хүндлэхийг хүсдэг. Брюссельд ч, Мадридад ч тэр фермерүүд өөрсдийг улс төрийн хүрээнд огт үнэлэгддэггүй гэж боддог” хэмээв. Гэтэл 1962 онд батлагдсан Европын хөдөө аж ахуйн ерөнхий бодлогын хүрээнд бүс нутгийн фермерүүд жилдээ 55 тэрбум еврогийн татаас авсаар ирсэн билээ. Бусад бизнестэй харьцуулахад орлого нь 40 хувиар бага, байгаль цаг уурын өөрчлөлтөөс шууд хамааралтай эмзэг салбарт төсвийн татаас, дэмжлэг олгохоос ч өөр аргагүй. Харин нөгөө талд энэхүү бодлого нь нийтлэг стандарт мөрдүүлдэг томоохон фермүүдийг л тэтгэж жижиг аж ахуйнууд өрийн дарамтад орсон юм. 2005 оноос хойш Европт фермерийн тоо гурав дахин буурсан нь үүний нотолгоо.

Цар тахалтай залгаад дэлхийн дахинд геополитикийн нөхцөл байдал хурцадсан нь хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнийг унагаж, хэтэрхий олон дүрэм стандарт мөрдүүлэхийг тулгадаг Европын бодлогыг сөрөн зогсоход хүргэлээ. Дээр нь Европын холбооны гишүүн бус орнуудтай байгуулахаар зорьж буй чөлөөт худалдааны хэлэлцээрийн хүрээнд Европын аж ахуй эрхлэгчдэд хориотой даавар, антибиотик, пестицид өргөнөөр хэрэглэдэг Аргентин, Бразил, Парагвай, Уругвай зэрэг улсуудаас импортоо нэмэхийг оролдож буй нь тариаланчдын уур бухимдлыг эрхгүй төрүүлжээ.

Евростатын мэдээллээс харахад фермерүүдийн бүтээгдэхүүний үнэ 2022 оноос 2023 оны сүүл хүртэл дунджаар есөн хувиар буурсан аж.

Европын улс төрийг ганхуулах тариаланчдын бослого

Улс төрийн хонжоо

Тариаланчдын эсэргүүцлийг өрдөж Европын холбооны ДНБий дөнгөж 1.4 хувийг бүрдүүлдэг газар тариаланг гэнэт улс төрийн шалтгаан болгох сонирхол барууны чиг баримжаатай намуудад бий. Ирэх зургаадугаар сард явагдах Европарламентын сонгууль угтаж хэт барууны үзэлтэй, “Европын эсрэг” намууд улс төрийн хонжоо хийхээр төлөвлөж буй нь тодорхой.

Нидерландад гэхэд “Азотын дайн”- аас мэндэлсэн шинэ популист нам болох Фермер-Иргэний Хөдөлгөөн (BBB) өнгөрсөн жилийн сонгуулиар Сенатад олонхи болсон. Исламын шашинтнууд, Европын холбооны цагаачлалын бодлогын эсрэг ил тод үгээ хэлдэг хэт барууны үзэлт улстөрч Гирт Вилдерсийн Эрх чөлөө намтай эвсэн тэд дараагийн Засгийн газрыг бүрдүүлнэ. Хэт барууны үзэлт Германы альтернатив нам чансаагаар улсдаа хоёрдугаарт бичигдэж байгаа бол Европын ногоон бодлогын эсрэг үзэл бодолтой Марин Ле Пенийн нам Францын тариалан эрхлэгчдийг илтэд дэмжиж жагсаал цуглаанд нь хүч нэмэх болсон. Энэ мэтчилэн тариаланчдын эсэргүүцлийн жагсаал нь хэт барууны болон популист намуудын хувьд маргаангүй сонирхол татахуйц хүчин зүйл болж, Европын холбооны эрх баригчдын хэрэгжүүлж буй бодлого хот хөдөөгийн хуваагдлыг гүнзгийрүүлнэ хэмээн сурталдах ажээ.

Европын улс төрийг ганхуулах тариаланчдын бослого

Ихэнх фермерүүд хэт барууны үзэлтэнүүдтэй холбогдохыг үгүйсгэж байгаа ч бодит бус дүрэм журам тогтоодог улстөрчид, хоол хүнс хэрхэн үйлдвэрлэдэг талаар бараг л ойлголтгүй хэрэглэгчид, байгаль орчны мэргэжилтнүүдийн чихийг онгойлгох цаг болсон хэмээн үзэж буй.

Европын улс төрийг ганхуулах тариаланчдын бослого

Тариаланчдын бослого хөдөлгөөнийг намжаахын тулд Еврокомисс хэд хэдэн буулт хийсний нэг нь дээр өгүүлсэнчлэн пестицидийн хэрэглээг бууруулах төлөвлөгөөг цуцлав. Комиссын ерөнхийлөгч Урсула фон дер Лейен дээрх төлөвлөгөө цагаа олоогүй, хэт туйлшралын бэлэг тэмдэг болсон гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Өнгөрсөн сард хүлэмжийн хийн ялгаруулалтыг бууруулах талаар Европын холбооны хамгийн сүүлийн үеийн зөвлөмжийг танилцуулахдаа хөдөө аж ахуй салбарын CO2 ялгаруулалтыг 2015 оны түвшнээс 30 хувиар бууруулах ёстой гэсэн заалтыг хаслаа. Үндэсний хэмжээнд ч Засгийн газрууд хариу арга хэмжээ авахаар чармайж байна. Тухайлбал, Герман дизель түлшний татаасыг бууруулах төлөвлөгөөгөө зогсоосон бол Италийн Ерөнхий сайд Жоржиа Мелони бага орлоготой фермерүүдэд татварын хөнгөлөлт үзүүлэх шийдвэрээ эргэн сэргээхээр болжээ. Харин Францын Засгийн газар дизель түлшний татварыг нэмэхээ азнаж, тариалан эрхлэгчдэд 200 сая еврогийн мөнгөн тусламж нэмж амаллаа.

Эх сурвалж: Үндэстний ТОЙМ сэтгүүл