зургаадугаар сарын 28 хүртэл үргэлжлэх процесс өрнөсөөр байна. Бүх зүйл хуулийн хугацаатай, Сонгуулийн ерөнхий хороо зохион байгуулах цаг нартай. Аймаг, дүүргийн ИТХ-ууд энэ сард багтаан сонгогчдын саналыг авч, тоолох хэсгүүдийг байгуулах ёстой. Мөн сонгуульд оролцох нам, эвслүүд энэ сарын 25-ны дотор мөрийн хөтөлбөртөө дүгнэлт гаргуулахаар Үндэсний аудитын газарт өгнө. Энэ мэтээр сонгуулийн ажил хөвөрнө. Гэвч энэ бүх төлөвлөгөөт ажлуудыг нураах нэг асуудал дэгдэж мэдэхээр боллоо. Энэ бол Үндсэн хуулийн Цэц дээр өрнөж буй процесс. Учир нь, УИХ-ын сонгуулийн тойрог байгуулах, тойргийн мандатын тоо, дугаар, нутаг дэвсгэр, төвийг тогтоох тухай тогтоол нь Үндсэн хуультай зөрчилдөж байна гэж үзсэн иргэд Цэцэд мэдээлэл хүргүүлжээ. Иргэдээс бүр хоёр ч тусдаа мэдээлэл иржээ. Мөн нэмээд УИХ-д суудалгүй намууд ч Үндсэн хуулийн Цэцэд хандахаа мэдэгдсэн.

Монгол хүний төлөө намын дарга Х.Бат-Ялалт

Сонгуулийн тойрог байгуулсан асуудлаар намууд хамтарч Үндсэн хуулийн Цэцэд хандахаар ажлын хэсэг байгуулсан. Тойрог байгуулахдаа шударга бус хандсан. Жишээлбэл, Баян-Өлгий аймгийг дангаар нь нэг тойрог болгосон. Сурталчилгааны хоног 17. Энэ хугацаанд БаянӨлгий аймагт нэр дэвшигчид ганцхан аймагтаа л ажиллах бол Говь-Алтай, Увс, Ховд, Завхан аймагт нэр дэвшигчид дөрвөн аймгийн 80 орчим суманд 17 хоног сурталчилгаагаа хийнэ. Энэ нь шударга ёсонд нийцэхгүй. Тиймээс Үндсэн хуулийн Цэцэд хандана.

Манай улс өнгөрсөн хугацаанд найман сонгууль зохион байгуулахдаа хамгийн томдоо нэг аймаг-нэг тойрог, зарим тохиолдолд хоёр дүүргийг нэгтгэн нэг тойрог болгож байв. Үүнээс томоор тойрог байгуулсан түүх үгүй. Харин ч эсрэгээрээ нэг аймаг, дүүргийг 3-4 хувааж жижигрүүлсэн 76 тойргоор сонгууль зохион байгуулж байлаа. Ингэлээ гээд 30 гаруй жилийн хугацаанд улсаа хөгжүүлж чадсангүй. Төсвийн мөнгө 76 хэсэгт хуваагдан тарамдаж, том төслүүд гараанаасаа ч гаралгүй гацав. Үүний нэг нь V цахилгаан станц. V цахилгаан станц барих тухай яриад 20 гаруй жил боллоо. Гэвч хийж чадаагүйнхээ горыг амссаар явна. Өвөл болгон цахилгаан, дулаангүй болох айдастай, үйлдвэр, орон сууцны томоохон хорооллууд шинээр ашиглалтад оруулахад цахилгаан хангамжийн дутагдалтай болов. Энэ бол үе үеийн УИХ-ын гишүүдийн улсаа бус өөрсдийгөө бодож дахин сонгогдохын төлөө төсвийн мөнгийг жижиг тойргуудад тараасны үр дүн. Буруу замаар будаа тээсний балгаар хөдөө орон нутагт хоосон барилга олонтой болсноос өөрөөр хөгжсөн, ажлын байраа нэмэгдүүлсэн аймаг үгүй. Хаа нэг ашигладаг соёлын төвүүд, хэдхэн хүүхдэдээ хэт томдсон сургуулиудаас эхлээд сонгуульд зориулсан бодлогогүй бүтээн байгуулалт олон. Энэ байдлыг өөрчлөхөөр 2024 оны УИХ-ын сонгуулийг бүсчилсэн тойргоор зохион байгуулахаар болсон юм.

Жижиг тойрог улсын, том тойрог улстөрчдийн зовлон

1-р тойрог 9 мандаттай (Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай)
2-р тойрог 10 мандаттай (Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд)
3-р тойрог 3 мандаттай (Баян-Өлгий)
4-р тойрог 8 мандаттай (Булган, Орхон, Хөвсгөл)
5-р тойрог 10 мандаттай (Дархан-Уул, Сэлэнгэ, Төв)
6-р тойрог 7 мандаттай (Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий)
7-р тойрог 7 мандаттай (Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь)
8-р тойрог 5 мандаттай (Баянзүрх)
9-р тойрог 3 мандаттай (Баянгол)
10-р тойрог 6 мандаттай (Сүхбаатар, Чингэлтэй)
11-р тойрог 5 мандаттай (Сонгинохайрхан)
12-р тойрог 5 мандаттай (Хан-Уул)
13-р тойрог 6 мандаттай (Багануур, Багахангай, Налайх)

Ийнхүү УИХ-ын сонгуулийг томсгосон тойргоор зохион байгуулахыг иргэд, сонгогчдын дийлэнх олонх нь дэмжиж буй. Учир нь, энэ бол хувь улстөрчдийн дахин сонгогдох хүслийг хязгаарласан, улс орноо бодсон шийдвэр. Ингэж сонгууль зохион байгуулснаар улстөрчид тойрог, нутаг нугаа гэсэн богино зайны улс төрөөс холдож улсын хэмжээний томоохон төсөл хөтөлбөрүүд урагшилж, төсвийн нэгдсэн бодлого хэрэгжих юм. Мөн сонгуулийн үр дүнд мөнгө, ах дүү, хамаатан садан, танил талын нөлөө багасаж шударга болох эерэг талтай.

Гэвч томсгосон тойргоор сонгууль зохион байгуулах тогтоолын төслийг хэлэлцэн батлах үед нь чимээгүй харж суусан зарим улс төрийн намууд, хэсэг бүлэгхэн хүмүүс гэнэтхэн үүгээр дамжуулан улс төр хийх мэргэн санаа олж Цэцэд хандаж эхэллээ. Хэрэв Цэц Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзвэл уг шийдвэрийг нь УИХ хүлээн авах магадлалтай. УИХ дотор дахин сонгогдох хүсэлтэй жижиг тойргоо санагалзсан гишүүд бий. Тэд томсгосон тойрог улс орны ирээдүйн хувьд ашигтай ч өөрсдөд нь ашиггүй, дахин сонгогдоход нь саад болохоор байгааг сонгууль ойртох тусам мэдэрч байгаа. Учир нь, гишүүд саяхнаас л зудыг далимдуулан шинэ тойрогтоо ажиллаж эхэллээ. Зудад өртсөн нутаг дэвсгэрээ сонгуулийн тойргийнхоо дагуу бүсчлэн хувааж УИХ, Засгийн газрын гишүүд малчдад тусламж хүргэсэн. Тусламж хүргэх нэртэй боловч шинэ тойрогтоо ажиллах далим болов. Зарим сайд яамныхаа ажилчдын нэг өдрийн цалингаараа нэгдсэн хандивыг тойргийнхоо сумдад тарааж өгөх жишээтэй. Энэ мэтээр УИХ, Засгийн газрын гишүүд малчдад тусламж хүргэх нэрээр тойргоо услах ажлаа давхар хийв.

Тухайлбал, Дархан-Уул аймгаас сонгогдсон Сангийн сайд Б.Жавхлан Төв аймагт, Дорнодоос сонгогдсон Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн сайд Х.Болорчулуун Хэнтийд, Хөвсгөлөөс сонгогдсон Боловсрол, шинжлэх ухааны сайд Л.Энх-Амгалан Булганд, Завханаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүн Ц.Цэрэнпунцаг, Б.Баярсайхан нар Говь-Алтайд ажиллалаа. Тэд шинэ сонгогчидтойгоо танилцах, өөртөө татах, сурталчилгааны 14 хоногт тойрогтоо бүрэн ажиллахад том тойргийн зовлонг мэдэрч байгаа. Яг энэ үед Үндсэн хуулийн Цэц тойрог, мандат хуваарилсан тогтоолоо эргэн харах шийдвэр гаргавал УИХ хүлээж авах эрсдэл өндөр. Улсаа бодвол том тойрог нь ашигтай ч өөрсдийгөө бодвол тэдэнд жижиг тойрог нь ашигтай. Эцэст нь бүгд амиа боддог. Дахин сонгогдохын төлөө юу ч хийхээс буцдаггүй. Бас хэлсэн үг, хийсэн үйлдлээсээ буцах нь ч бий. Тухайлбал, 2016 оны сонгуулийн өмнөхөн Үндсэн хуулийн Цэцийн шийдвэрийн дагуу хуульдаа өөрчлөлт оруулж жижиг 76 тойргоор сонгууль явуулах шийдвэр гаргаж байв. Тиймээс энэ удаад ч хэдхэн сарын өмнө баталсан тоглоомын дүрмээсээ буцах магадлал өндөр.

Ерөнхий сайд саяхан чимээгүй олонх гэдэг ойлголтыг хөндсөн. Улс орон болоод олон нийтэд хэрэгтэй чухал шийдвэрийг хэдхэн хүн эсэргүүцэж жагсаал цуглаан зохион байгуулснаар тэр шийдвэр нь цуцлагдаж цаана нь чимээгүй байсан олонх хохироод үлддэг тухай ойлголт. Яг үүн шиг хэсэгхэн хүмүүс Үндсэн хуулийн Цэцэд хандаж эсэргүүцсэнээр том тойрог задрахыг үгүйсгэхгүй. Энэ тохиолдолд чимээгүй олонх хохироод л үлдэх нь.

Эх сурвалж: Үндэстний ТОЙМ сэтгүүл