Зээлийн хүүг сарын нэг хувь, жилийн 12 хувь болгох уг стратегид макро эдийн засгийн тогтвортой орчин бүрдүүлэх, зээлийн эрсдэл, зардлыг бууруулах, зээлийн гэрээ, хэлцэлд оролцогчдын шаардах эрх баталгаажуулах, үүргийн гүйцэтгэлийг шуурхай хангах, банк, санхүүгийн байгууллагын үйл ажиллагааны зардлыг бууруулах чиглэлээр авах арга хэмжээг нарийвчлан тусгасан. Мөн уг зорилгыг биелүүлэх хугацааг 2023 оны эцэст гэж зааж өгсөн. Гэхдээ хугацаа нь дуусаад жил тойрох гэж байгаа ч уг тогтоолын хэрэгжилтэд үнэлгээ хийж, хүрсэн үр дүнг тайлагнаж, түүнд хяналт тавьсангүй. Тогтоол батлагдаад, хэрэгжээд дууссан ч хүү буурах биш, эсрэгээрээ өссөнийг тоон мэдээлэл харуулж байна.

Төгрөгийн зээлийн жигнэсэн дундаж хүү
2020.06 сар 16.3%
2024.10 сар 17%
Монголбанк

Зээлийн чанарыг сайжруулж, хүүг бууруулах боломж

Сонгууль бүрээр нэр дэвшигчдийн мөнхийн амлалт болж, иргэн, бизнес эрхлэгчдийн үүрдийн хүлээлт болсон “зээлийн хүү” буурахад макро эдийн засгийн нөхцөл байдал чухал. 2020 онд батлагдсан “Зээлийн хүүг бууруулах стратеги батлах тухай”-ын тогтоолын хэрэгжилтэд цар тахал, геополитикийн нөхцөл байдал зэрэг гэнэтийн, гадаад хүчин зүйлс нөлөөлсөн ч бид өөрсдөөс шалтгаалах өөрчлөлт, шинэчлэлийг хийж чадсан уу.

Энэ оны аравдугаар сард санхүүгийн салбарт байгаа нийт зээлийн 87 орчим хувийг арилжааны банкнууд олгосон байна.

Нийт зээлийн өрийн үлдэгдэл
(жил бүрийн 10 сард, их наяд төгрөг)
2023 26.3%
2024 35.4% Үндэсний
Статистикийн Хороо

Аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд олгосон нийт зээлийн өрийн үлдэгдлийг харвал сүүлийн нэг жилийн хугацаанд 34 хувиар буюу 9.1 их наядаар өсжээ. Чанаргүй зээлийн нийт зээлийн өрийн үлдэгдэлд эзлэх хувь 5.8 хувь буюу 2.1 их наяд төгрөг байна.

Чанаргүй зээлийн өрийн үлдэгдэл
(2024.10)
Өмнөх оны мөн үеэс 5.6%-
Өмнөх сараа 3.9%+
Үндэсний Статистикийн Хороо

2020 онд нийт зээлийн өрийн үлдэгдлийн 9.8 хувь нь чанаргүй зээл эзэлж байсан бол 2024 оны аравдугаар сард 5.8 хувьд хүрч буурчээ.

Монголын банкны холбооны гүйцэтгэх захирал Л.Амар

"Сонгуулийн өмнө бодлогын зээлүүд гаргаж банкны салбарын нийт зээлийн өрийн үлдэгдлийг өсгөснөөр нийт зээлд эзлэх чанаргүй зээлийн хувийг бууруулсан."

Төв банкны актив ангилах журмаар 90 хоногоос дээш хугацаагаар зээлээ төлөөгүй нөхцөлд чанаргүй зээлд тооцдог. Чанаргүй зээл нь зээлийн хүүд шууд нөлөөлдөг. Иргэдийн хувьд банкууд зээлийн хүүг өөрсдөө өндөр тогтоож, түүнээс их хэмжээний ашиг олдог гэсэн өрөөсгөл ойлголт түгээмэл байдаг. Гэхдээ зээлийн хүүг банк тогтоодоггүй.

Банкны зээлийн хүүний бүтэц
Татан төвлөрүүлсэн эх үүсвэрийн зардал буюу хадгаламжийн хүү 60%
Банкны үйл ажиллагааны зардал 17%
Зээлийн эрсдэлийн зардал 11%
Банкны ашиг болон бусад зардал 12%
Монголын Банкны Холбоо

Зээлийн хүүг бүрдүүлж байгаа эдгээр хүчин зүйлээс зээлийн эрсдэлийн зардал нь чанаргүй зээлээс хамаарч байна. Зээл авсан 100 хүний 5 нь зээлээ төлөхгүй байгаа ч зээлээ төлөхгүй байгаа 5 хүний зардлыг зээлийн хүүгээрээ нийтээрээ төлж байна гэсэн үг. Тэгэхээр зээлийн эрсдэлийг бууруулбал хүүг 2-4 хувиар бууруулах боломж бий.

Монголын банкны холбооны гүйцэтгэх захирал Л.Амар

"Чанаргүй зээл бол зээлийн хүүг бууруулахад нөлөөлж байгаа хамгийн том саад тотгор. Чанаргүй зээлийг төлүүлэх процесс удаан байдаг. Тэр дундаа том зээлдэгчид зээлээ чанаргүйдүүлэх нь элбэг байна. Шүүхийн процессын үед зээлийн хүү зогсох, шийдвэр гарсан ч чанаргүй зээлийг төлүүлэх шийдвэр гүйцэтгэл маш удаан, үнэлгээг хүлээн зөвшөөрөхгүй зэрэг олон асуудал үүсдэг. Шүүхээр чанаргүй зээлийг төлүүлэх дундаж хугацаа 4.2 жил байгаа бол хамгийн урт хугацаанд үргэлжилж байгаа чанаргүй зээлийн маргаан 17 жил болж байгаа тохиолдол ч бий."

Чанаргүй зээл төлүүлэх процесс

Чанаргүй зээлийг төлүүлэх хугацаа уртсахын хэрээр түүнд зарцуулж байгаа зардал болон тухайн зээлийн алдагдсан боломжийн өртөг нэмэгддэг. Энэ эрсдэлээ зээлийн хүүд шингээх замаар асуудлыг шийдвэрлэж байна. 2021 онд Монголбанкны судлаачид чанаргүй зээл барагдуулалтын судалгааг Хадгаламж банкны шүүхийн ажиллагаанд хийжээ. Монгол Улсад хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үргэлжилж байгаа дундаж хугацаа ямар байгаа, удаашрахад нөлөөлж байгаа гол шалтгаан юу вэ гэдгийг энэ судалгаагаар олохыг зорьжээ. Аливаа зээлийн гэрээтэй холбоотой хэргийн үргэлжлэх хугацаа нь олон хүчин зүйлээс хамаардаг бөгөөд Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуульд Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны дундаж хугацааг 85 хоног байхаар заажээ. Гэвч судалгаагаар энэ хугацаа 296 хоног буюу 3.48 дахин урт байгааг тогтоожээ. Тэр дундаа иргэнд холбогдох хэргийн хянан шийдвэрлэх дундаж хугацаа 95 хоног байгаа бол хуулийн этгээдэд холбогдох хэргийг хугацаа 1506 хоног байна. Ихэнх хэрэг 3 шатны шүүхээр дамждаг бөгөөд хуулиар тогтоосон хугацаа бодит амьдралд хэрэгжиж байгаа эсэхийг Хадгаламж банктай холбоотой 50 хэрэг дээр дүн шинжилгээ хийхэд шүүхэд зарцуулах хугацаа бодит байдалд 3.5 дахин өндөр байгаа нь тогтоогджээ. Тэр дундаа хяналтын шатны шүүхэд хамгийн их хугацаа зарцуулагдаж байна гэж судалгаагаар гарчээ.

Монголбанкны хууль эрх зүйн газрын захирал Д.Аюуш

"Хадгаламж банкны эрх хүлээн авагч, судлаачид хамтран хийсэн судалгаагаар шүүхэд хандсан иргэний зээлийг шийдвэрлэх хугацаа 8-10 жил байгаа бол компаниудын хувьд арай урт 10-12 жил зарцуулж байгаа гэж гарсан. Шүүгдэгчдийн хувьд өөрийн маргаанаа гурван шатны шүүхээр шийдүүлэхдээ, шүүх хурлыг хойшлуулахаар бүх боломжийг эрэлхийлж, хугацаа хожих арга хэрэглэдэг. 10 гаруй жил шүүхээр явсан чанаргүй зээлийн асуудал шийдвэр гарсны дараа Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэл дээр очоод дахиад процессын ажиллагаа эхэлдэг. Ингээд дахиад дунджаар 4 жилийн хугацааг Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэл дээр зарцуулж байна. Шүүхээс тогтоосон барьцаа хөрөнгийн үнэлгээг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх, барьцааг худалдах дуудлага худалдааг зохион байгуулах гээд шат дамжлага бүртээ хугацаа алдсаар нэг чанаргүй зээлийн асуудал дунджаар 15-16 жил үргэлжилж байна."

Чанаргүй зээлийг төлүүлэхээр шүүхэд хандсанаар хугацаа алдахаас гадна тухайн зээлийн өртөг зардал нэмэгдэх, барьцаанд байгаа тоног төхөөрөмжийн чанар муудах, зээлийн барьцаанд байгаа эд зүйлийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах алдагдсан боломжийн өртөг гээд тооцвол хохирол их гарч байна. Өнөөдрийн байдлаар иргэдийн зээл гэхээсээ илүү бизнесийн зээл чанаргүй болох хувь хэмжээ өндөр байгаа бөгөөд хугацаа хожих алхмыг иргэдээс илүү аж ахуй нэгж байгууллага, бизнес эрхлэгчид хийдэг гэдгийг эх сурвалжууд хэлж байна.

Эрх зүйн орчныг шинэчлэх үү

УИХ-аар баталсан “Зээлийн хүүг бууруулах тухай стратеги” тогтоолд тусгаснаар зээлийн хүүг захиргаадалтын аргаар буулгахгүй. Харин зээлийн эх үүсвэрийн зардлыг бууруулах, макро тогтвортой орчныг бүрдүүлэх, зээлийн эрсдэлийн зардлыг бууруулах, банкны үйл ажиллагааны зардлыг бууруулах, хөрөнгийн захыг хөгжүүлэх, өрсөлдөөнийг бий болгож санхүүжилтийн зардлыг бууруулах гэсэн үндсэн 4 чиглэлийн ажиллаж, хүүг бууруулахаар тусгасан. Тэр дундаа зээлийн эрсдэлийн зардлыг бууруулах чиглэлд эрх зүйн тогтолцоог боловсронгуй болгох чиглэлээр Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хууль, эд хөрөнгийн эрхийн улсын бүртгэлийн тухай, Хөдлөх эд хөрөнгө болон эдийн бус хөрөнгийн барьцааны тухай, хөрөнгийн үнэлгээний тухай, Санхүүгийн түрээс (лизинг)-ийн тухай, Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай зэрэг хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, шинэчлэн батлахаар тусгасан. 2020-2021 онд багтаан эдгээр эрхзүйн шинэчлэлийг Засгийн газар, Монголбанк хамтран хэрэгжүүлэхээр зээлийн хүү бууруулах стратегид тусгасан ч гол хуулиуд өнөөдрийг хүртэл шинэчлэгдээгүй байна.

Скандинавын орнуудад чанаргүй зээлийг 30 хоногт шийдвэрлэх, шүүхийн бус шугамаар зээлийн маргааныг шийдвэрлэх боломжийг бий болгосон байдаг бол зарим улсад том хэмжээний бизнесийн зээлийг шийдвэрлүүлэхдээ тодорхой үнэлгээгээр шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэлийг хэрэгжүүлдэг жишиг бий. Эрхзүйн шинэчлэлийн хүрээнд нэг хийгдэх асуудал нь Актив удирдлагын компани байгуулах асуудал. 2015 оноос эхлэн яригдаж байгаа ч өнөөдрийг хүртэл батлагдаагүй энэ бүтцийг бий болгохын тулд тусгайлсан хууль батлах учиртай. Ингэснээр чанаргүй зээлийг заавал шүүхээр шийдэхгүйгээр нөгөө талаар шүүхээр дамжсан ч энэ хугацаанд тухайн барьцааг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломж бүрдэх юм.

Эх сурвалж: Үндэстний ТОЙМ сэтгүүл