Харин одоо МЗЭ-ийн удирдлагад шинэ үеийнхний төлөөлөл гарч ирсэнд олзуурхав. Яруу найрагч, доктор Д.Нямдорж дүүд Nyamdorj Dagiiraazai МЗЭ хэмээх "Их айл"-ын УЗ-ийн дарга болсонд баяр хүргэж, амжилт хүсэхийн ялдамд ажил үйлд нь жаахан ч болов хэрэг болох болов уу, санаа авч хэрэгжүүлэх болов уу хэмээн итгэж найдан бичив.

Гол асуудал нь: нийгмийн харилцаа, хандлага, үзэл санаа, үнэт зүйл солигдоод 36 жил болж байна. Өмнөх нийгэмд болж байсан бүхэн энэ нийгэмд 100 хувь нийцтэй байх боломжгүй. МЗЭ-ийн эрхэм зорилго, дүрэм журам, үйл ажиллагаа 30-40 жилийн өмнөхөөсөө төдий өөрчлөгдсөнгүй. Өнөө МЗЭ-ийн үйл ажиллагаанд ямар нэгэн асуудал байгаа бол, үр дүн муутай байгаа бол шалтгаан нь хэн удирдахаас нэг их хамаатай биш юм. Өөрөөр хэлбэл, суурь өөрчлөлт шинэчлэлт хийгээгүй нөхцөлд ямар ч дарга, шидтэн очоод байдал төдий л дээрдэхгүй. Чи ч мөн адил, байшингийнхаа хагарчихсан хундаамыг засаж янзлахгүй бол, дээгүүр нь урсгал засварыг хичнээн сайн хичээж хийгээд үр дүн нь гавихгүйтай л адил. Мотор нь цохисон машины дугуй солихтой адил.

Тэгвэл ямар шинэчлэл хийх вэ? Юуг шинэчлэл гэж үзэх вэ?

1. Хатуу гишүүнчлэлийг эргэж харах. Энэ хүрээнд хэд хэдэн болхи зөрчил бий.

- МЗЭ-ийн гишүүн болж байж л зохиолч хэмээх эрхэм нэр зүүх эрх авдаг, нэн хатуу босго, шалгууртай үе тэртээ хойно өнгөрсөн. Өнөөдөр бол хоёр ном гаргаж, хэдэн төгрөг төлөөд л гишүүн. Бүтээл туурвил ямар байх нь тав, магадгүй хорьдугаар асуудал болсон. Сая Их хуралд 450 мандаттай гишүүн оролцлоо гэсэн. Нийт 800 гаруй байдаг гэв үү? Түүнээс ч илүү байх. Зөвхөн гишүүний татварын тулд гишүүнчлэлийг босгогүй шахам болгосон нь угаасаа дампуурал. Энэ дампуурлыг өөгшүүлэхийг хүсээгүйдээ л өргөдөл барьж МЗЭ-рүү гүйгээгүй юм. Гишүүн болоогүйн минь нэг шалтгаан энэ болно. Зарим нэгний маань надад ил тод хэлж байсанчлан ихэрхэж ахархсандаа ч биш.

- Монголын гэсэн тодотголтой л аваас гишүүн эсэхээс нь үл хамааран монгол хэлээр бүтээгдсэн сайн бүтээл болон түүний зохиолчийн хувь заяа нь МЗЭ- хэмээх байгууллагын хараанаас гадуур өнгөрөх ёсгүй юм.

- Гишүүнчлэлгүй тэгээд яах вэ, Зохиолчдын байгууллагын дэд бүтцүүд хаачих вэ, Зохиолчид эрхээ хэрхэн хамгаалуулах вэ, гэж үү?

2. Зохиолчдын эрх, ашиг гэдэг асуудлыг эргэж харах. Энэ асуудал одоо бол нэг шагнал төдийгөөс хальж чадахгүй байх шиг байна. Гишүүн болж байж л ямар нэгэн шагналд нэр дэвших эрхтэй болдог. Тэгээд шагналын төлөө урт дараалал үүсгэдэг, уралдаан болдог. "Болор цом", "Утгын чимэг" зэрэг наадам нь уран зохиолын эцсийн шалгуур ч биш. Зохиолчдын эрх ашиг нь уран бүтээлээ мэргэжлийн түвшинд үнэн зөв үнэлэн дүгнүүлэх, дотооддоо болон гадаадад түгээн сурталчлуулах. /Бас өөр чухал юм бий/ Үнэлэн дүгнүүлэх гэдэг нь зөвхөн янз бүрийн шагнал, цол гуншингаар тодорхойлогддог зүйл биш. Шагнал хавтгайрсан өнөө цагт бол бүр ч биш.

Зохиолчдын оюуны өмчлөл, эрхийн асуудал нь тэртээ тэргүй Оюуны өмчийн хуулиар зохицуулагдах боломжтой.

Дээрх хоёр асуудлыг тойрч, шинэчлэл өрнөнө. Санхүүгийн асуудал ч энэ шинэчлэлээр шийдэгдэх боломжтой.

Энэ хүрээнд анхаарч, төвлөрч ажиллах хоёр гуравхан сэдэв бий.

Нэг: Уншигчдын хүрээ өргөх байх, уншлагын түвшин нь өндөр байх явдал уг нь зохиолчдын ЖИНХЭНЭ ЭРХ АШИГ юм. Энэ цаг үеийн шаардлага ч тийм. Товчхондоо сайн уншигчдыг нь бэлтгэх. Ер уншигч байхгүй бол бичээд ч яах билээ. Зөвхөн өөрсөддөө зориулж бичдэг гэлцдэг нөхдүүд нь тэгээд ганц хувь хэвлэчихээд, түүнээ тэврээд хэвтэж байна биз.

Тэгэхээр энэ чиглэлд МЗЭ юу хийж болох вэ?

- Монголын хүүхэд багачууд, өсвөр үе, залуусын уншилтыг дэмжих Үндэсний хэмжээний төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэх.

ОХУ-ын бэлээхэн сайн туршлага бий. Япон, Хятад, Финляндын ч туршлагууд бий. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлиг, ивээл дор өрнөсөн уг хөтөлбөрийн үр өгөөжийг хэд хэдэн зүйлээр тодорхойлсон байдаг ба хамгийн гол нь Тодорхойгүй ирээдүйд эх орныхоо хувь заяаг авч явах ирээдүй хойч үеэ бүтээх гэж байгаа юм. Энэ хүрээн дотор хувь хүний хөгжил, төвөлшил, үзэл хандлага, тэр бүү хэл ахуй амьжиргааны өсөлт хүртэл хамрагддаг. Үр өгөөж нь ийм тодорхой Үндэсний хэмжээний хөтөлбөрийг МЗЭ санаачлан хэрэгжүүлээд эхэлбэл санхүүжүүлэгчид дотоод болон гадаадаас хангалттай олдоно. Цаана чинь ганц хувь хүн, эсвэл жижигхээн ТББ үүнтэй төстэй хөтөлбөрүүдийг амжилттай хэрэгжүүлээд, гүйгээд байгаа. Боломж бол бий. Гол нь сайтар төлөвлөх, зорилгоо зөв онож тодорхойлох, хэрэгжүүлэх ажлуудаа сайтар төлөвлөх. Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд олон төрлийн ажил үйлс хэрэгжүүлж болно. Үндэсний хэмжээний баялаг сайхан агуулгатай, урт удаан хугацаанд тасралтгүй хэрэгжих, дэлгэр сайхан хөтөлбөр болох боломж бүрэн бий дээ.

Уг хөтөлбөрийн хүрээнд зайлшгүй хийх нэн чухал ажил бол Хүүхэд багачууд, өсвөр үеийнхий уншвал зохих номын жагсаалт юм. Энэ жагсаалт гэдэг нь зүгээр л нэг сайн номуудын жагсаалт биш. Нээлттэй дэлхий ертөнцтэй чөлөөтэй харилцаж, байр сууриа баттай олж чадах, оюуны өндөр соёлтой, үндэс язгуураа мэддэг, бахархдаг, өнөөх тодорхойгүй, тогтворгүй ирээдүйд улс орноо нуруундаа авч явах хүүхэд залуусыг оюуны боловсролд зориулагдсан байх ёстой юм. Тиймээс МЗЭ-ээс санаачлан Монголынхоо шилдэг сэхээтэн, оюуны элитүүдийг цуглуулж, тусгай комисс байгуулан, дээрх зорилгод нийцүүлэн судалгаа хийсний үндсэн дээр жагсаалт гаргах шаардлагатай. Энэ жагсаалтад заавал миний ном л байх ёстой гээд чичрээд дайрчихдаг эргүү нөхдүүдийг энэ комиссын үүдэнд ч ойртуулж болохгүй.

Харамсалтай нь өнөөдөр ямар байна вэ гэхээр аль нэг ТББ байгууллага, эсвэл ямар нэгэн ном эрхлэн нийтлэгч бизнесийн байгууллагууд янз бүрийн жагсаалт гаргадаг, гаргасаар байгаа. Бүр марзан жагсаалтууд ч бий. Ихэвчлэн бизнесийн эрх ашиг хавчуулагдсан байдаг. Бүр хачин юм ч болж байгаа. Боловсролын яамнаас энэ ажлыг санаачлан хэрэгжүүлэх тухай шийдвэр гарсан юм байна гэж ойлгосон. Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр П.Наранбаяр сайд аа. Гэтэл юу болсон бэ гэхээр, оны өмнө Яамнаас хэвлэлийн газруудад уг ЖАГСААЛТАД оруулах номын санал авсан байна билээ. Мэдээж хэвлэлийн газрууд өөрсдийн хэвлэсэн, борлуулалт сайтай номуудаа л санал болгоно. Борлуулалт сайтай бүхэн нь сайн ном байх боломжгүй. Нөгөө талаар дээрх Үндэстний хойч үеийн оюун санааг бүтээлцэх зорилго жинхэнэ утгаараа будаа. Тэгэхээр энэ мэт ажлыг МЗЭ барьж авч, толгойлж, манлайлж хийвэл их зохимжтой.

3. Монгол хэлээр бүтээгдсэн шилдэг сайн бүтээлийг зөв шударгаар нээж, тодорхойлон дотооддоо түгээн сурталчлах, амжилттай ПиАр хийх.

Гэхдээ энэ мэт ажилд ямар нэгэн эрх ашиг хуйвалдаан заавал орчих гээд байдаг зовлон бий. Гэвч дүрэм журмыг нь, зохион байгуулалтыг нь, бүтцийг нь зөв угсарчихвал дээрх гажуудлаас зайлсхийх боломж бий.

Юуны өмнө утга зохиолын мэргэжлийн судлаач, шүүмжлэгчдийг бэлтгэх, тэдэнд санхүүгийн боломж нээж өгөх, уншигчдыг сигментлэх зэрэг ажлууд хийгдэж таарах байх.

Мөн тухайн сонгосон номын талаар үргэлжилсэн хэлэлцүүлэг, маргаан мэтгэлцээн, сургалт, судалгааг олон үе шаттайгаар орон даяар өрнүүлэх. Үүнд, онлайн боломжийг бүрэн ашиглах. Өнөөдрийн МЗЭ-ийн онлайн харилцаа бараг үхэр тэрэг шиг байгаа.

ПиАрын үр дүнгээс санхүүгийнхээ асуудлыг шийдэх боломж бий шүү. Зохиолч дангаараа номоо борлуулаад, их сайндаа 3000 ном борлууллаа гэж бодоё. Харин МЗЭ-ийн ПиАр-аар 10 дахин буюу 30 000 болгох ч боломж бий. Үр дүнд нь Зохиолч сэтгэл хангалуун, МЗЭ ч ажил нь амжилттай, бас санхүүгийн тодорхой хэсгээ шийдэж болно, гол нь уншигчид хожно.

Энэ хүрээнд мөн авьяаслаг залуу уран бүтээлчдийг олж нээх, үндэстэндээ танилцуулах ч бий.

4. Гадаад харилцаа. Монгол өв соёл, сэтгэлгээ хандлага, нүүдэлчдийн ахуй дэлхийд үнэд орох цаг мөч ойрхон байгаа шүү. Зохиолчдоо тийш нь чиглүүлэх, гадаадын Хэвлэлийн газрууд болон Уран бүтээлийн клуб, мэргэжлийн байгууллагууд, утга зохиолын өндөр зэрэглэлийн мэргэжилтнүүдтэй өргөн холбоо тогтоож, тухайн орны уншигчдын эрэлт хүсэлт, таашаал сонирхолыг судлах. Тэдгээрт нь таарч тохирсон монголынхоо зохиол бүтээлийг санал болгох, харилцан солилцоо хийх зэрэг олон ажлууд бий.

5. Санхүүгийн асуудал. Хэрвээ хэн нэгэн хувь бизнесмэн манай МЗЭ-ийнх шиг 3-4 давхар байшинтай бол учиргүй овойсон их ашигтай биш юм аа гэхэд санхүүгийн асуудалдаа санаа зовохооргүй л болчих байсан даа гэж тэр байрны хажуугаар өнгөрөх бүрдээ боддог юм. Хэрэгтэй хэрэггүй юмсыг ялгаж, заримд нь төмөр нүүр гаргахаас аргагүй болох байх.

Эцэст нь өнөө цагийн МЗЭ нь товчхондоо шагнал, гишүүнчлэл, татвар, уралдаан тэмцээн гэх мэтийн арга ядсан хүрээнээсээ хальж, маш сайн менежмэнтийн байгууллага болон өөрчлөгдөх ёстой. Тэгэж чадвал санхүү мөнгөний асуудал аяндаа шийдэгдэнэ. Хэл ам, хэрүүл тэмцэл ч аярна. Би ч гишүүн болох гэж өргөдөл барин гүйх шаардлагагүй болно.

Б.Номинчимэд