ашиг сонирхлууд   Монгол нутагт уулзаж, үйл явдлууд ар араасаа өрнөж байна. Өрнөл ёсоор, ордод хөрөнгө оруулах стратегийн хөрөнгө оруулагчийн тендерт дотоод гадаадын 15 компани, консорциумаас ирүүлсэн   материалууд нь өдгөө Үнэлгээний хорооны гишүүдийн ширээн дээр байх ёстой. Тэд танилцаж дууссаны дараа Засгийн газраас байгуулагдсан Ажлын хэсэг тэдгээр консорциумуудтай хэлэлцээрийн ширээний ард сууж, хэн хэнийг нь Хураангуй жагсаалтад үлдээхээ шийднэ.

Мөн Тавантолгойн ордтой шууд холбоотойгоор олон улсын нэр хүндтэй хөрөнгө оруулалтын банкны төлөөлөгчид Улаанбаатарт газардаж, “Эрдэнэс МГЛ”-ийн эрхмүүдтэй уулзалт хийлээ. Тэдэн дундаас “Эрдэнэс Тавантолгой”-г олон улсад IPO хийхэд том дэмжлэг үзүүлэх банкийг тодруулах ёстой юм.
Тэгэхээр сүүлийн 2 жилийн хугацаанд анхаарал татсан сэдэв байж ирсэн нь ийм маягаар илүү баталгаажиж буй Тавантолгой ордын талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг “Mining news” булангийн Стратегийн ордууд цувралын хүрээнд өнөөдөр хүргэе.

Улаанбаатар хотоос 540 км,   Гашуун сухайт боомтоос 270 км газарт Өмнөговь аймгийн   Цогтцэций сумын Улаан нуурын хөндийд байрлах тус чулуун нүүрсний орд газар нь нийт 80 мянган га газрыг хамран үргэлжлэн тогтжээ.

Дэд бүтэц муу хөгжсөн газар орших Төрийн мэдлийн тодотголтой тус ордын Цанхийн хэсэг дэх 169 га талбайг ”Таван толгой” хк, 101 га талбайг   ”Дайцүки”   ххк тус тус эзэмшиж буй бол “Энержи Ресурс” Ухаа худаг ордыг эзэмшиж байна.

“Энержи Ресурс” 1999 - 2008 онд тус ордын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг эзэмшиж байсан бөгөөд   2008 оны 5 сарын 28-ны өдрийн Үйлдвэр Худалдааны Яамны харъяа АМГТХЭГ-ын Геологи Уул Уурхай Кадастрын Газрын даргын шийдвэрээр төрийн өмчийн "Эрдэнэс МГЛ" ХХК-д ашиглалтын тусгай зөвшөөрлүүдийг шилжүүлэн олгосон байдаг.

Ордын 6.0 тэрбум нүүрсний нөөцийнх нь     1.4 тэрбум коксжих,   4.6 тэрбум нь эрчим хүчний нүүрс гэсэн ерөнхий мэдээлэл бий.

Харин нарийвчлан авч үзвэл, ордын Тавантолгой хэсгийн коксжих нүүрс 1,495,000 мянган тонн,   эрчим хүчний нүүрс     3,579,000 мянган тонн. Нийлээд 5,074,000 мянган тонн коксжих ба эрчим хүчний нүүрсний нөөцтэй гэж байна.

Ордын Зүүн хэсэг дэх коксжих нүүрсний нөөц 34,278 мянган тонн бол Эрчим хүчний нүүрс 507,984 мянган тонн, нийлээд 542,262 мянган тонн нүүрс тэнд байгаа аж.

Бортолгой хэсгийн тухайд 392,946 мянган тонн эрчим хүчний нүүрстэй. Энэ хэмжээ ерөнхий дүн нь гэсэн.

Энд дурдагдаж буй нөөцийн хэмжээг тогтоохын тулд дараах байдлаар судалгаанууд хийгдэж байжээ.

1954 онд   Ордын районд   Шевелев.Б.А, 1978 онд Голденберг.В.И.   1:200 000 масштабын        геологийн зураглал,   1966 онд Харпов А.А 1:1000 000-ын геологийн зураглал, 1982-1983 онд П.Хосбаяр 1:50000-ны   геологийн зураглал,   1978-79 онд А.Дагвацэрэн гадаргуугийн эрлийн геофизикийн судалгаа, 1978-1981 онд эрэл-үнэлгээний ажил хийж, хайгуулын шугам хооронд 500 – 1500 м, цооног хооронд 200 – 500 м, цаашлаад 900 м хүртэл,   1981-1983 онд урьдчилсан хайгуул хийж, хайгуулын шугам хооронд 500 – 700 м, цооног хооронд 150 – 700 м , 500 м хүртэл,   1985-1986, 1989-1990 онд Ч. Ганхуяг, П. Хосбаяр нар нарийвчилсан хайгуул, 1991 онд ОХУ-ын Гипрошахт институтын ТЭЗҮ, 1998-1999 онуудад Норвест, BHP компанийн   урьдчилсан ТЭЗҮ үнэлгээ, 2005 онд “Энержи ресурс”, “Мицуй” компани чанарын судалгаа, 2006 онд “Энержи ресурс” компанийн ТЭЗҮ, 2009 онд “ЭРДЭНЭС МГЛ” компанийн   Тавантолгойн ордын нүүрсний ордын 1 дүгээр талбайд жилд 1 сая тонн нүүрс олборлох уурхайн ТЭЗҮ,   2009 онд “Норвест” компанийн Тавантолгойн ордын нөөцийн үнэлгээ, хэсэгчлэн олборлох боломжийн талаархи судалгаа, 2010 онд “ЭРДЭНЭС МГЛ” ххк-ийн Тавантолгойн ордын Цанхийн зүүн хэсэгт жилд 15 сая тонн нүүрс олборлох уурхайн ТЭЗҮ-г тус тус хийсэн байна.

Харин нүүрсний чанарын үзүүлэлтүүдийн талаар салбарын яамнаас өгч буй мэдээллийг одоо хүргэе.

Коксжих нүүрсний илчлэг 6500-7500 ккал/кг, эрчим хүчний нүүрсний илчлэг 4900 ккал/кг ба чийглэг 8,5 хувь , үнслэг 10-33,3 хувь, дэгдэмхий бодисын агуулга 22,0-34,1 хувь аж.

Түүнчлэн, цаашид энэ ордыг түшиглэн гурван том уурхай босгох тухай “Эрдэнэс МГЛ”-ийн удирдлага хэлсэн. Тэндээ нүүрсээ угаах үйлдвэрээ ч байгуулна гэсэн. Тэгэхээр жилд тус бүр 15 сая тонн нүүрс олборлоно гэгдэж буй Тавантолгойн орд орчимын усны нөөцийг сайтар тооцож, үйл ажиллагааг төлөвлөх ёстой. Хэдийгээр салбар хариуцсан   сайд Л.Гансүх “нөөцийг нь би тогтооно” гэж итгэлтэй дуугарсан ч, хэн нэгэн сайдын хэлсэнчлэн хялбархан харж болохгүй асуудал бол энэ юм.

Таван толгой орд орчимд 1980-аад оноос гүний усны нөөц илрүүлэх хайгуул, судалгааны ажлыг улсын төсвийн хөрөнгөөр хийжээ.   Ингэхдээ, тус ордоос баруун урагш 70 км-т байрлах Балгасын Улаан нуурын сав газарт газар доорх усны ордын гидрогеологийн урьдчилсан хайгуулыг 1984 онд, нарийвчилсан хайгуулыг 1987 онд хийж дуусгасан юм байна. Түүнчлэн,   тус ордыг ашиглахтай холбоотойгоор ус хангамжийн эх үүсвэр нь Балгасын улаан нуур, тэр дундаа Наймдайн талын газрын доорхи усны ордууд,   Балгас нуурын газрын доорхи усны орд нь гол эх үүсвэр болж өгнө гэдгийг мэргэжилтнүүд хэлж байгаа юм.

Гэхдээ Балгасын улаан нуурын гүний усны ордоос Таван толгойн ордыг ашиглах эхэн үе буюу ойрын 15 жилд шаардагдах усны нөөцийг хангана гэж тооцоолж буй.

Цаашдын эх үүсвэрээ олохын тулд Таван толгой ордын орчим усны нэмэлт хайгуул, судалгааны ажил хийх аж.

Бүр цаашлаад, тус ордыг дунд болон урт хугацаанд ашиглахад шаардагдах усны нөөцийг Монголын хойд хэсгийн гол, мөрнөөс, тодруулбал   Орхон-Говь, Хэрлэн-Говь, Туул/Сонгино-Говь гэсэн байдлаар хоолой татаж усаар хангах төслийг хэрэгжүүлэх тухай яригдаж байна.

Тэгэхээр энд Балгасын улаан нуурыг Тавантолгойн орд “балгаад” дууссаны дараах гарцын асуудлыг яриад байна уу, гэдэг нь анхаарал татаж байгаа юм.

Ус муутай говь нутгийн жижиг ч гэсэн чимэг болсон Балгасын улаан нуурын газрын доорх нөөц хэрхэн судлагдсан байдаг талаарх дэлгэрэнгүй   мэдээллийг хүргэх нь зүйтэй байх.

Анх 1984 онд хийж дуусгасан урьдчилсан хайгуулын дүнгээр Балгасын улаан нуурын газрын доорхи усны нөөцийг В зэрэглэлээр 12727 м3/хоног, С1 зэрэглэлээр 26153 м3/хоног, 1987 онд дуусгасан нарийвчилсан хайгуулын дүнгээр А зэрэглэлээр 20736 м3/хоног, В зэрэглэлээр 11491 м3/хоног, С1 зэрэглэлээр 7949 м3/хоног, нийлбэрээрээ 40176 м3/хоног (465 л/с) гэж тус тус тогтоож байжээ.

Харин 2007-2008 онд “Шандын булаг” ХХК   Балгасын улаан нуурын газрын доорхи усны орд дээр бага зэргийн нэмэлт судалгаа хийгээд газрын доорхи усны нөөцийг   багасган тооцоолж БОАЖЯ-ны Усны газарт оруулсан байна.

Урьдчилсан хайгуулын үе шатанд 60-100 м гүнтэй 24 цооногийг Балгасын улаан нуурын хотгорын төв хэсэгт, эрлийн шатны үед өрөмдсөн цооногуудын хооронд байрлуулан өрөмдөж, 2-8 ажиглалтын цооног бүхий багц шавхалтыг 4 удаа хийжээ. Цооногуудад суулгасан шүүрийн диаметр ажиглалтынхад 108 мм, ганцаарчилсан шавхалтын цооногуудад 127 мм, багц шавхалтын цооногуудад 127 мм ба 209 мм байв.

Урьдчилсан хайгуулын үе шатанд 8 цооногт босоо бүсчилсэн шавхалт хийж ус агуулагч бүрдлийн нээгдсэн зүсэлтийн хэмжээнд усжилтын чадвар болон усны чанарын хувьд онцын их өөрчлөлт байхгүй байгааг тогтоож байжээ. Урьдчилсан хайгуулын үед Балгасын улаан нуурын ордыг   усжилтаарааа ялгаа бүхий Өмнөд, Зүүн, Баруун гэсэн 3 хэсэгт хуваан үзсэн байна.

Нарийвчилсан хайгуулын үе шатанд гидрогеологийн туршилт шавхалтын ажилд гол анхаарлаа хандуулжээ. Өмнөд хэсэг дээр дөрвөн туршилтын багц шавхалт, Баруун хэсэгт мөн 4 туршилтын багц шавхалт, харин Зүүн хэсэг дээр 4 удаагийн ганцаарчилсан туршилтын шавхалт тус тус хийжээ.

Бүх багц шавхалтын үед хоорондоо перпендикуляр чиглэлээр байрласан цацрал ажиглалтын цооногуудтай байсны дотор 1 дүгээр ажиглалтын цооногууд нь төв цооногоосоо 10-15 м зайд 2, 3, 4 дүгээр ажиглалтын цооногууд нь 20 м, 35 м, 50 м зайд байрлуулжээ.   Нарийвчилсан хайгуулын үед бүлэгчилсэн туршилтын шавхалтыг 12 цооногоос хийсний дотор Баруун хэсэгт 68, 26, 93, 80 дугаар цооногуудаас, Зүүн хэсэгт 60, 106, 61, 107 дугаар цооногуудаас, Өмнөд хэсэгт 110, 25, 66, 85 дугаар цооногуудаас хийсэн байна. Нарийвчилсан хайгуулын үед ордын хойд захад хармай хэлбэрийн блок үүссэн гэж үзээд 109 ба 41 дүгээр цооногоос ганцаарчилсан болон багц туршилтын шавхалт хийсэн байна.

Э.БОЛОРХАЖИД

шуудмн